=KTML_Bold=ڕێککەوتنى نەوتى، وەکوو دەرفەت بۆ چارەى کێشەیەکى ئاڵۆز=KTML_End=
#عارف قوربانی#

ئەگەر لەدواى پەسەندکردنى دەستووری هەمیشەیى ئێراق ئەو ڕێوشوێنانەى بۆ بەڕێوەبردنى کەرتى نەوت و غاز دیاریکرابوون، لە چوارچێوەى یاسایەکدا ڕێکبخرایە، هیچکام لەو کێشانەى لە نزیک بە 15 ساڵى ڕابردوو لەنێوان #هەولێر# و بەغدا لەسەر نەوت سەریانهەڵدا، بوونیان نەدەبوو.

بەڵام لەبەر ئەوەى دەسەڵاتدارانى بەغدا بە سووننە و شیعەوە باوەڕیان بە فیدراڵى نەبوو، ئامادە نەبوون دەستبەردارى ئەو ناوەندێتییەى کەرتى وزە ببن، کە سەدام حسێن واژۆی یاساکەى کردبوو. یاساى تازەیان دەرنەکرد و بە یاسا کۆنەکەى #بەعس# مامەڵەیان لەگەڵ سامانى سرووشتیى نەوت و غاز کرد.

بەهۆى ئەوەش کە لە چوارچێوەى لێکتێگەیشتنێکدا لەگەڵ نوورى مالیکى، سەرۆکوەزیرانى ئەو کاتى ئێراق وا ڕێککەوتبوون ئەگەر تاوەکوو وادەیەکى دیاریکراوى دوو ساڵى تەمەنى کابینەکەی نەتوانرا یاساى نەوت و غاز دەربکرێت، ئەوە هەرێمیش دەست بکات بە پڕۆسەى گەڕان و دۆزینەوە و دەرهێنانى نەوت.

ئەم چاوپۆشیکردنەى سەرۆکوەزیرانى ئێراق بووە هۆکارى ئەوەى کوردیش زۆر گوشار نەکات بۆ ئەوەى یاساى تازەى نەوت و غاز لە بەغدا دەربکرێت، بەتایبەتیش کە هەر لە سەرەتاى پڕۆسەکەوە پارتى و یەکێتیى وەکوو حیزب و کۆمپانیاکانیان و هەندێک لە کارەکتەرە سیاسییەکانى ناو حیزبیش، سوودمەند بوون لەم پڕۆسەیە، بۆیە گوێیان نەدایە ئەوەى دەرنەکردنى یاسایەکى تازە و کارکردن بە یاساکەى سەردەمى بەعس دەیانگەیێنێتە چى ڕۆژێکى ڕەش.

کورد ستراتیژییانە نەیڕوانییە کەرتى وزە، ئەگینا ئەو کاتانەى پێگەى بەهێز بوو لە بەغدا، بەتایبەتیش کە هێشتا ئەمریکا هەژموونى بەسەر بەغداوە بوو، دەیتوانى بە ئەندازەیەک گوشار بکات یاسایەکى نا-ناوەندێتیى تایبەت بە سیاسەت و بەڕێوەبردنى وزە دەربکرێت؛ بەڵام بەغدا ژیرانەتر و ستراتیژیانەتر مامەڵەى کرد. ئەو ڕۆژگارانەى پێگەى بەغدا لاواز بوو، بە ڕەخساندنى زەمینەیەک کە بەرژەوەندى بۆ شەخس و حیزب لە کەرتى وزە درووستبێت، چاوپۆشیى لەوە کرد هەرێمى کوردستان بەو جۆرە دەست بۆ نەوت ببات، تەنانەت چاوپۆشیى لەوەش کرد هەرێمى کوردستان یاساى تایبەت دەربکات بۆ بەڕێوەبردنى کەرتى وزە.

بەڵام ئەم چاوپۆشیکردنە کاتى بوو، بەغدا خۆى مەڵاس دابوو بۆ ڕۆژگارێک کورد لاواز ببێت و خۆى بەهێز ببێتەوە، ئەو کات لە ڕێگەى دەستوور و دادگاى فیدراڵى و لە چوارچێوەى یاساکەى سەدام، کەرتى وزە لە دەستى کورد دەربهێنێتەوە. بەهۆى ئەوەش کە لە هەرێمى کوردستان گەندەڵیى زۆر لەم کەرتە هەبوو، خەڵک و هێزە سیاسییەکانى دیکەش ئامادە نەبوون لەپشى ئەم پڕۆسەیەوە بوەستن و بەرگریى لێبکەن. بە پێچەوانەوە، زۆرینەى هاووڵاتییان پێیان خۆش بوو لەم ململانێ و دەستبادانەى نێوان هەولێر و بەغدا، دەستى بەغدا بەسەر کوردستان دا زاڵ ببێت.

ماجەراى ئەم 10 ساڵەى ڕابردوو، بڕینى بەشە بودجەى هەرێمی کوردستان لە لایەن بەغداوە، قەیرانى دارایى و خراپ ئیدارەدانى سیاسەتى ئابوورى و کەرتى وزە لە کوردستان، سەرهەڵدانى چارەکە مووچە و نیو مووچە و لێبڕین و پاشەکەوت و بێ مووچەیى، بڕیارەکانى دادگاى فیدراڵى و دادگاى ناوبژیوانیى پاریس و ڕاگرتنى هەناردەى نەوتى هەرێمی کوردستان و لێکەوتە خراپەکانى لەسەر خەڵکى کوردستان، کوردستانى گەیاند بەم ڕۆژەى ڕادەستکردنەوەى نەوت بە بەغدا وەکوو دەروازەیەک بۆ ڕزگاربوون لە دۆخى سەختى ئابوورى وێنا بکەین.

هەرچەندە ڕێککەوتنەکە زۆر بە دڵى بەغداش نییە، ئەگەر لەژێر گوشارى ئەمریکا نەبوایە بەغدا هێشتا لەوە زیاترى دەویست کە لەم ڕێککەوتنەدا دەستەبەرى کردووە؛ چونکە ئێستا ئەوەى لە هەرێمی کوردستان وەریدەگرێت و لە بەرانبەردا ئەوەى پێویستە بیدات بە هەرێمی کوردستان، بۆ بەغدا هاوکێشەیەکى لاسەنگە. لەگەڵ ئەوەى مووچە و بودجە بۆ هەرێمى کوردستان دەستەبەر دەکات، لە ڕۆژگارەکانى داهاتوودا دەرگاى ئەوەش بەڕووی کوردستاندا دەکاتەوە کە بتوانێت غازیش هەناردەى دەرەوە بکات، کە ئەمەیان خواستى ئەمریکا و وڵاتانى ئەوروپایە؛ بەڵام ڕەوشى ئێراق لەناو کێشە و پێشهاتەکانى ئێستاى ناوچەکە و جیهاندا ئەوەندە باش نییە بتوانێت لەوە زیاتر سەنگەر لە ئەمریکا بگرێت، ئەگینا بەغدا ئەم ڕێککەوتنەى بەم جۆرە نەدەکرد، بەڵام چارەى دیکەى نەبوو. لە هەر کاتێکدا ئێراق پێگەى لە ئێستا بەهێزتر بێت، پشت دەکاتە ئەم ڕێککەوتنە.

بۆیە دەبێت هەرێمى کوردستان ئەوەى لەبەرچاو بێت و ئەو دەرفەتەى ئێستا بقۆزێتەوە بۆ دۆزینەوەى ڕێگەچارەیەکى یەکجارەکى بۆ کێشەى ئاڵۆزى نەوت و غاز. تاوەکوو ئەمریکا و وڵاتانى هاوپەیمانى کارتى گوشار و کاریگەریان بەسەر بەغداوە هەیە، هەوڵ بدات ئەو هەڵەیەى دواى پەسەندکردنى دەستوور قەرەبوو بکاتەوە، بەوەى لەژێر چاودێریى ئەمریکا و وڵاتانى ڕۆژاوا پڕۆژە یاسایەکى نوێ بۆ نەوت و غاز لە ئێراق ئامادە بکرێت، کە مافەکانى خەڵکى کوردستان لەم کەرتە دەستەبەر بکات.

تاوەکوو ئەو کاتەى یاساى نەوت و غاز پەسەند دەکرێت، دەبێت هەرێمى کوردستان دەست بەم ڕێککەوتنەوە بگرێت و هیچ پاساو و بیانوویەک نەدات کە بەغدا خۆى لێبدزێتەوە، چونکە خەڵکى کوردستان باجێکى زۆریان دا بەهۆى کێشە و ناکۆکیى نێوان هەولێر و بەغداوە لەسەر نەوت. قەیرانى دارایى و بێ مووچەیى زۆرینەى هاووڵاتییانى هەرێمى کوردستانیان ماندوو کردووە. ڕەنگە بەهۆى ئەم ڕێککەوتنەوە هەندێک بارى ئابوورى و بژێویى خەڵک باشتر ببێت. مووچە و شایستەکانى دیکەى پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان بەردەوام بن. بۆیە گرنگە دۆخێکى سەقامگیرى ئابوورى بۆ خەڵک و بۆ حکومەتى هەرێمی کوردستانیش درووست ببێت. بەتایبەتییش دەرکەوت کە ئیدارەدانى ئەم سامانە لە لایەن هەرێمى کوردستانەوە سوودى بە خەڵک نەگەیاند، ئەوەشى لەم ڕێککەوتنە دەستى دەکەوێت زۆر زیاترە لەوەى کە ئەگەر خۆى نەوتەکەى بفرۆشێت.

بریا کورد لە سەرەتاوە بە جۆرێک ئیدارەى ئەم سامانەى بدایە کە ببوایەتە خێر بۆ خەڵکى کوردستان و ژێرخانى ئابووری و حوکمڕانییەکى باش بۆ نەوەکانى داهاتووى، بەڵام جێى داخ و نیگەرانییەکى زۆرە کە نائومێدى و برسیکردن و ناتەبایى سیاسى و گەورەبوونەوەى درزى ناوماڵى کورد، ئەنجامەکانى بوو. بۆیە لە دۆخێکى وادا تاوەکوو هەل و دەرفەت و ڕۆژگارێکى باشتر، باشترە بیداتەوە دەستى بەغدا، کە ئەگەر بەغدا ئامانجى ستراتیجیشى چەوساندنەوە و برسیکردنى خەڵکى کوردستانیش بێت، وەکوو تاکتیک و بۆ قۆناخێکى کاتى بۆ درووستکردنى وێناى ئەوەى ئەو باشتر ئیدارەى دەدات لە دەسەڵاتدارانى کوردستان، مووچە و بودجە دەنێرێت. لەم کاتەشدا کوردستان لە هەموو شت زیاتر پێویستى بەمەیانە. [1]