=KTML_Bold=İran Kürtlerini Yakından Tanımak=KTML_End=
Anayurtlarının Zagros Dağları etekleri olduğu bilinen Kürtler, etnik kökenlerinden ziyade tarihî ve dilsel yakınlıkları dolayısıyla İranî kavimlerle akraba kabul edilmektedirler. Ebu’l Fida’ya göre en antik çağlarda el-Cibal, el-Irak, Mukan (Muqan, Aran), Ermeniye, Huzistan ve Azerbaycan bölgelerinde yaşamaktaydılar. Eski bir rivayete göre bugün “Kürdistan” olarak adlandırılan bölge, Selçuklular dönemi itibarıyla Azerbaycan ve Loristan eyaletleri arasında Zagros Dağları’nın Batısındaki bölge için kullanılmıştır. İran’daki Kürt nüfusu (%7) ise Batı Azerbaycan (Maku, Kotur, Şahpur, Mahabad), Kürdistan/Senendec (Sanandaj, Bukan, Sakkız, Serdeşt, #Bane#, Merivan, Havraman) ve #Kirmanşah# (Kasr-ı Şirin) eyaletlerinde yoğunlaşmıştır. Kürdistan terimi başlangıçta salt coğrafi bir anlam taşırken Osmanlı’nın son dönemlerinde siyasi bir kavrama dönüşmüş ve 20. yüzyıl itibarıyla kimlik temelli politikaların odağı olmuştur. Özellikle 19. yüzyıl sonlarında #Bedirhan Bey#, #Şeyh Ubeydullah# ve #Simko# gibi liderlerin siyasi faaliyetleri, Kürt kimliği ile İran’daki merkezi yönetim arasında ilk büyük çatışmaların başlangıcı sayılmaktadır. Öte yandan 1942’de Mahabad merkezli Komele Jiyani Kurdistan (KJK) kurulması, akabinde İran Kürdistan Demokrat Partisi’ne (İKDP) dönüşmesi; 22 Ocak 1946’da ise kısa ömürlü Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin ilan edilmesi süreci ve Kürtlerin devletleşme çabaları 1969’da Komala’nın kuruluşuyla devam etmiştir. 1979 İran Devrimi sonrasında Kürtler ve yeni rejim arasındaki müzakerelerin sonuçsuz kalması; silahlı çatışmaların ve güvenlik merkezli politikaların artmasına yol açıp bu süreçte KDP liderleri Dr. Abdurrahman Kasımlo (1989, Viyana) ve Sadık Şerefkandi’nin (1992, Berlin) suikastlarla hayatını kaybetmesi, 2006’da Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP-İ) kurulması ile sonuçlanmıştır. Muhammed Hatemi’nin cumhurbaşkanlığı dönemi İran Kürtleri için sınırlı fakat siyasi açılımlar dönemi sayılırken 2005’te Mahmud Ahmedinejad’ın iktidara gelmesiyle siyasi açılımdan uzak bir dönem başlamıştır. 13 Haziran 2025 İran-İsrail çatışmasında PAK (Kürdistan Özgürlük Partisi) PJAK (Kürdistan Özgür Yaşam Partisi), İKDP (İran Kürdistan Demokratik Partisi), Komala gibi örgütlerin tutumları ise birbirinden farklı olmuştur. Bu bağlamda çalışmada İran’ın demografisinde ve siyasetinde kayda değer bir yere sahip olan Kürt toplumu ele alınarak tarihsel ve siyasal perspektiften İran iç ve dış politikasındaki etkileri analiz edilecektir.
=KTML_Bold=İran Kürtleri: Tarihsel ve Siyasal Dinamikleri=KTML_End=
Resmî dilinin Farsça olduğu İran, toplumun %65’ini teşkil eden Farsların yanı sıra; Azerbaycan Türkleri (%16), Kürtler (%7), Lurlar (%6), Araplar (%2), Beluçlar (%2), Türkmenler (%1), Kaşkai Türkleri ve diğer Türk grupları (%1) ile Ermeniler, Aşuriler ve Gürcüler gibi oranı %1’in altında kalan topluluklardan müteşekkil, etno-linguistik açıdan son derece heterojen bir toplumsal yapıya sahiptir. Öte yandan Kafkasya, Güney ve Orta Asya gibi bölgelerin arasında bulunması ehemmiyetini artırmıştır. Bu etno-linguistik çeşitliliğe paralel olarak, İran toplumunun dini yapısı genel olarak homojen görünse de sınırlı ölçüde farklılıklar barındırmaktadır. Nüfusun %98,5’i Müslümandır ve çoğunluğu Şii Caferî mezhebine mensuptur. Hristiyanlar (%0,7), Bahailer (%0,3), agnostikler (%0,3) ve diğer inanç grupları (%0,2) ise azınlık olarak yer almaktadır. Nitekim İran, sadece jeopolitik konumu değil, genç demografik yapısı ve doğal kaynak zenginliğiyle de bölgesel güç olma potansiyeli taşıyan önemli bir aktördür.
İran nüfusunun yaklaşık %7’sini teşkil eden Kürt topluluğu, ağırlıklı olarak Sünnî Müslümanlardan oluşmakta olup topluluğun yaklaşık %15’i Şiî mezhebine mensuptur. Bununla birlikte İran ve çevresinde Yezidi, Ehl-i Hak ve Yarsani gibi kendine özgü gelenek ve ritüelleri olan inançlara bağlı Kürtler de mevcuttur. İslam dinini benimsemiş olanlar ise buna rağmen İslâmiyet öncesi geleneklerine de bağlılık göstermektedirler. Ülkenin resmi dili Farsça olsa da yaygın olarak konuştukları dil Kürtçenin Soranî lehçesidir. Her ne kadar Kürtçenin pek çok lehçesi mevcut ise de Kurmancî ve Soranî, Kürtçenin başat lehçelerinden olup genel dil yapısı itibarıyla Pakistan, Sistan ve Belucistan’da yaygın olarak konuşulan ve Hint-Avrupa dil ailesi mensubu Beluçça ile benzerlik göstermektedir.
Kurmancî ve Soranî lehçelerinin yanı sıra Goranî ve Zazakî lehçeleri de yoğun kullanıma sahiptir. Ancak bu lehçeler daha çok Türkiye’deki Kürtler, Alevi Kürtler, Alevi Türkler ve Zazalar tarafından konuşulmaktadır. Genel olarak Goranî ve Zazakî lehçeleri İran’ın kuzeybatısında, Kurmanci ve Soranî ise güneybatısında konuşulmaktadır. Öte yandan Kurmancî’den farklı olarak Goranî ve Zazakî lehçelerinin Hazar Denizi’nin güneybatı yakasında yer alan Deylem ve Gilan bölgelerine ait oldukları, Kurmancî ve Soranî konuşan gruptan daha erken vakitlerde Zagros’a geldikleri düşünülmektedir. Bugün Süleymaniye’de de bazı köylerde Goranî ve Zazakî lehçeler konuşulmaktadır. Soranîce’nin ise Kirmanşah ve Senendec’de yoğun olarak bulunan Kürtler tarafından konuştukları bilinmektedir.
Soranîce’nin yanı sıra İran’da Lur ve Kalhur gibi Farsçaya dilbilimsel ve morfolojik açıdan yakın lehçelerin konuşulduğu da bilinmektedir. Bu durumda belirtmek gerekir ki Kürtçenin İran coğrafyasında doğduğu düşüncesinin yanı sıra Kürtçe, İran’da tarihi bir geçmişe sahip olmakla merkezi bir işlev görmüştür. Günümüzde Türkiye, İran, Irak ve Suriye başta olmak üzere Kafkasya ve Orta Asya’ya uzanan coğrafi kuşakta yoğunlukta olmak üzere dağınık olarak yaşamaktadırlar. İran sınırları içerisinde ise Kürt nüfusu, Batı Azerbaycan (Maku, Kotur, Şahpur, Mahabad), Kürdistan/Senendec (Sanandaj, Bukan, Sakkız, Serdeşt, Bane, Merivan, Havraman) ve Kirmanşah (Kasr-ı Şirin) eyaletlerinde yoğunlaşmış olup Tahran’da Pazuki, Horasan’da Şahdelu, Keyvanlu, Zeferanlo ve Emanlu isimli Kürt aşiretler yaşamaktadır.
İran Kürt siyasi hareketinin tarihsel gelişim sürecine ilişkin yapılan çözümlemeler ilk dönemi, henüz modern ulus-devlet inşa süreçlerinin başlamadığı, erken modernite öncesi dönem olarak değerlendirmektedir. Siyasallaşma sürecine ilişkin adımların 19. yüzyıldan itibaren hissedilmeye, 20. yüzyıldan itibaren etkisini göstermeye başlamasıyla İran coğrafyası bu yüzyıllarda sadece Osmanlı-İran sınır ihtilaflarına şahit olmayıp Rusya ve İngiltere gibi devletlerin de müdahalesine açık kompleks bir yapıya bürünmüştür. Bölgede varlığını sürdüren Kürt aşiretlerin kontrolsüz davranışları ve etkin Kürt aşiret beylerinin başlattıkları isyanlar, bölgenin yerel siyasetini doğrudan etkilerken mevcut liderleri de siyasetin şekillenmesinde önemli bir aktör olarak yakın dönem tarih sahnesine çıkarmıştır. İlk örneğinin Botan Kürt Emiri Bedirhan Bey ile 1843 yılında başladığı ve İran’ın Urmiye bölgesine kadar geniş bir alanda yayılım gösterdiği isyan neticesinde Osmanlı Devleti ve İran sınırları içerisinde yer alan Diyarbakır Eyaleti, Van-Muş-Hakkâri Sancakları ve Cizre-Botan-Mardin kazaları birleştirilerek Kürdistan isimli bir idari yapı oluşturularak dağınık hâlde bulunan Kürtlerin bir araya getirilmesi amaçlanmıştır. Ancak bir sonuç alınamamış hatta kendinden sonraki Kürt siyasallaşma hareketlerinin öncüsü olmuştur.
Söz konusu kazaların birleştirilmesiyle emirliklere merkezden atamalar yapılması devletin bölgedeki kontrolünü artırmak yerine zorlaştırmıştır. Çünkü bu durum bağımsız hareket eden çok sayıda aşiretin, merkez tarafından atanan yerel yöneticilerle muhatap olmasına yol açmıştır. Osmanlı Devleti ile ilk kez 93 Harbi esnasında tanışan ve Osmanlı’nın savaşı kaybetmesi sonucu ayaklanan hatta hakkında yakalama kararı çıkan Nakşibendi tarikatı mensubu Şeyh Ubeydullah, dinin etkisiyle etnik kimliğin siyasal bir kimliğe dönüştüğünü de ortaya koymaktadır. Zira söylemleri ve hedeflediği idari yapılar, sadece etnik temelli bir Kürt kolektif bilincinin şekillenmeye başladığını işaret etmemekte, dönemin aşiret dinamiklerini yansıtmakta olup modern Kürt siyasi tarihinin erken tezahürlerinden biri olarak da okunabilir.
20. yüzyıl itibarıyla İran’ın anayasal bir sürece girmesi bölgedeki Kürt siyasallaşmasının da hızlanmasını olanaklı kılarken İngiliz müdahalesine de açık bir hâle getirmiştir. Bu durum İsmail Şikak Ağa isimli Simko unvanlı Şikak Aşireti beyinin başlattığı ayaklanma ile somutluk kazanmıştır. 1. Dünya Savaşı yıllarına denk gelen bu ayaklanmada İngiliz ajanlarının etkisi oldukça büyüktür. İran’daki Kürt aşiretlerin kışkırtılması ve 3 Mart 1918’de Süryani Patrik Mar Jamun Benjamin’in öldürülmesi ile başlayan bu hareket Hoy, Maku, Bukan ve Serdeşt gibi bölgelerin kısa bir zamanda ele geçirilmesiyle sonuçlanmıştır. Hatta bu hadise sonrası Roj i Kurd Gazetesi; “Ana vatan” ve “Kürdistan” söylemiyle birlikte bağımsızlık adına siyasal şiddet çağrısı yapmış olup; bu durum Simko Ayaklanması’nı etnik kimliğin siyasallaştığı ve şiddete evrildiği ilk örnek olarak öne çıkarmaktadır. Nitekim Şeyh Ubeydullah’ın dinî, Simko’nun ise feodal liderliği, hareketin ilk evrelerinde geleneksel aktörlerin etkisini göstermiştir. 1925’te iktidara gelen Şah Rıza Pehlevi döneminden itibaren ise bu rol, entelektüel kesime geçmiştir. Pehlevi’nin modern ulus-devlet politikaları çerçevesinde Simko Ayaklanması’na şiddetle müdahale edilmesiyle bu olay, İran’daki ilk şiddet içerikli etnik hadise olarak tarih hafızasında yer bulmuştur.
=KTML_Bold=İran Devrimi’ne Kadar İran Kürtlerinin Pozisyonu ve Siyasal Paradigmalar=KTML_End=
Osmanlı Devleti’nin yıkılmasının ardından Kürtler; Türkiye, İran, Suriye ve Irak devletleri arasında paylaştırılmış bir şekilde yaşamaya başlamışlardır. Böylece İran’da Kürt etno-politik kimliğin kurumsallaşma sürecindeki son evre başlamış; 1942 yılında Mahabad merkezli olarak Komele Jiyani Kurdistan (KJK, Kürdistan Diriliş Topluluğu) adlı örgütün kurulması ve Niştiman adlı süreli yayın organının faaliyete geçmesi, İran Kürt etnopolitik hareketi açısından yapısal bir kırılma sürecinin başlangıcını teşkil etmiştir. Nitekim Sovyet Rusya ve İngiltere destekli Kürt Milliyetçiliği düşüncesiyle “Kürdistan’ı Yeniden Canlandırma Komitesi” ve bu komitenin siyasi ağı olan bir parti kurma girişimleri de başlamıştır. Bu kapsamda “Kürdistan’ın Hayatı Örgütü”nün Mahabat üyelerinin de katılımıyla İKDP (İran Kürdistan Demokrat Partisi) kurularak KJK dönüştürülmüş ve siyasallaşmaya yönelik ilk adım atılmıştır. 22 Ocak 1946 tarihinde ise Mahabad’da düzenlenen bir kurultayın ardından, Molla Mustafa Barzani ile Sovyet Kızıl Ordu yetkililerinin de katılımıyla, Kadı Muhammed’in liderliğinde Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kurulduğu ilan edilmiştir.
Mahabad’ın Çarçıra Meydanı’nda ilân edilen bu yeni Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluşu sonrası yapılan seçimler sonucunda cumhurbaşkanlığı görevine getirilen Kadı Muhammed, 13 bakandan oluşan bir kabine kurmuş ve yeni kurulan devletin temel hedeflerini altı maddelik bir program çerçevesinde kamuoyuna açıklamıştır. Bu program, Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin siyasal ve idari varlık gerekçesini şu şekilde ortaya koymaktadır:
. İran devleti sınırları içerisinde yaşayan Kürt halkına özerk bir yönetim statüsünün tanınması,
. Kürtçenin resmi yönetim organlarında ve eğitim kurumlarında kullanılmasının temin edilmesi,
. İran Kürdistanı’nda kamu yönetimi ve toplumsal meselelerin idaresini üstlenecek bir yerel meclisin teşkili,
. Devlet görevlerinde yer alacak kişilerin bölgenin yerel unsurlarından seçilmesinin sağlanması,
. Komşu Azerbaycan halkıyla dayanışma ve iş birliğinin güçlendirilmesi,
. Toplumun tüm kesimlerini kapsayıcı, birleştirici ve eşitlik temelinde işleyen tek bir hukuk sisteminin oluşturulması
Bu maddeler dikkate alındığında her ne kadar Azerbaycan halkı ile dayanışma öngörülmek istenmişse de Azerbaycan Millî Hükümeti ile ilk sınır ihtilaflarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bununla birlikte Mahabat Kürt Cumhuriyeti’nin hakimiyet süreci on bir ay kadar kısa bir süreç olsa da cumhurbaşkanı, milli marş, kabine hatta Kürtçenin resmi dil olması gibi gelişmelere katkı sunmuştur. Öte yandan Mahabad Kürt Cumhuriyeti, oldukça dar bir coğrafi alanda kurulmuş olup İngiliz ve Amerikan nüfuz bölgeleri içerisinde yer alan Sakız, Senendec ve Kirmanşah gibi önemli Kürt yerleşim birimlerini denetimi altına alamamıştır. Ayrıca, bölgedeki aşiretlerin önemli bir kısmı cumhuriyetin milliyetçi ideallerine katılım göstermemiştir. Bu durumun temel nedenlerinden biri, aşiret liderlerinin İran merkezi yönetimiyle kurdukları ilişkileri riske atmak istememeleridir. Sovyetler Birliği’nin Aralık 1946’da İran’dan çekilmesinin ardından, merkezi hükümet kuvvetleri bölgeye müdahale ederken ciddi bir direnişle karşılaşmamıştır. Neticede, Mahabad Kürt Cumhuriyeti yalnızca kısa bir süre varlık gösterebilmiş ve kalıcı bir siyasi yapı kuramamıştır. Fakat buna rağmen İKDP vb. örgütsel yapıların etno-milliyetçilikleri 1960’ların sonuna doğru gerilla savaşlarına dönüşerek etkinlikleri artmıştır. Öte yanda Mustafa Barzani’nin Şah Pehlevi’den mühimmat ve Irak’taki ordu birlikleri hakkında gizli bilgiler alması neticesinde İKDP ile Irak’taki KDP arasında giderek fikir ayrılıkları yaşanmaya başlamıştır. Çünkü Şah, Barzani’nin Bağdat’a yönelik hareketini desteklerken İran Kürtlerini karşısına almıştır. Oysaki İKDP kuruluşundan itibaren “İran İçin demokrasi, Kürdistan için özerklik” düşüncesini savunmuştur. 1969’da ise yine aynı amaç doğrultusunda daha radikal bir örgüt olan Komala kurulmuştur.
=KTML_Bold=Devrim Sonrası İran’da Kürt Siyasi Hareketleri ve Güç Dağılımı=KTML_End=
1979 Devrimi sonrasında İran yönetimi gücünü pekiştirmeye çalışmış, bu durum bölgedeki Kürtler üzerinde de etkili olmuştur. 1981’de İKDP içerisindeki bölünmeler ve ayrılıkçı eğilimler yeni İran yönetiminin Kürtler üzerindeki etkisini artırırken parti liderleri yasal bir siyasi parti olarak yeni bir dönem hususunda umutlu olmuşlardır. Devrimden sadece üç hafta sonra, İKDP Mahabad’da bir miting düzenleyerek İran Kürdistanı’nda yeni bir yasal dönemi kutlamıştır. Yaklaşık 100.000-150.000 kişinin katıldığı mitingde, partinin başında bulunan Dr. Abdurrahman Kasımlo, Kürt haklarının garanti altına alınması hâlinde partisinin yeni rejimle iş birliği yapmaya hazır olduğunu ilan etse de Ayetullah Humeyni’yi ziyaret eden Kürt heyetleriyle yürütülen müzakereler başarısız sonuçlanarak silahlı çatışmalara yol açmıştır. Devrimden sadece beş hafta sonra, Nevroz kutlamaları sırasında Sanandaj’a yönelik düzenlenen bir saldırıda yaklaşık 450 kişi hayatını kaybetmiştir.[20] Kürt partilerinin ortak bir strateji geliştirmekteki başarısızlıkları zamanla daha çok artarak ciddi bölünmelere sebep olurken bu durum Kürtlerin ortak hedeflerine de zarar vermiştir.
Her ne kadar İran’daki Kürt meselesine kalıcı bir çözüm bulunamamışsa da bu süreç Kürt siyasi aktörlerine partilerini ve silahlı güçlerini konsolide edebilecekleri bir zaman ve alan sağlamıştır. Müzakereler devam ederken Kürt siyasi partileri de siyasal ve toplumsal tabanlarını güçlendirmişlerdir. Bu kapsamda, İKDP 19 Şubat 1980’de Mahabad’da dördüncü kongresini düzenlemiştir. Bu, İKDP’nin 34 yıl aradan sonra İran’da Kürtlerin yaşadığı bölgede düzenlediği ilk kongresi olmuştur. Kongreye, yaklaşık 30.000 üyeyi temsil eden 310 delege katılmıştır. Öte yandan 22 Eylül 1922’de başlayan Irak-İran Savaşı’nda İKDP, 10.000’den fazla kişi yaşamını yitirdiğini, ölenlerin büyük kısmını çocuklar ve yaşlıların oluşturduğunu açıklarken 1983’te Irak’taki Kürtlerin desteği ile İran’daki silahlı Kürt grupları tamamen etkisiz hâle getirilmiştir. Aynı dönemde Komala ve İKDP arasındaki ipler de iyice gerilmiş hatta aralarında silahlı çatışmalar yaşanmıştır. 1989’da İKDP ile Tahran yönetimi müzakerelere devam etmesine rağmen örgütün lideri Kasımlo Viyana’daki müzakere masasında uğradığı suikast sonucu öldürülmüştür. Kasımlo’dan sonra Lider seçilen Sadık Şerefkandi ise 1992’de Berlin’de öldürülmüştür.
2006 yılına gelindiğinde liderliğin Mahabad kökenli olması gerektiği yönündeki tartışmalar, Rıza Mahabadiyan öncülüğünde fikirsel bir ayrışma sürecini başlatmıştır. Örgütün silahlı mücadeledeki pasif tutumuna yönelik eleştirilerle birleşen bu süreç Mahabadiyan ve Halid Azizi liderliğinde Kürdistan Demokrat Partisi-İran (KDP-İ)’nin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. 1996–2005 yılları arasındaki Muhammed Hatemi dönemi, İran Kürtleri açısından bir kültürel ve siyasi açılım süreci olmuştur. Kürtçe yayınlar artmış, kültürel dernekler kurulmuş ve Kürt milletvekilleri ortak hareket etmiştir. Bu dönemde, silahlı mücadeleden ziyade kültürel haklar ve sivil katılıma dayalı bir milliyetçilik anlayışı öne çıkmıştır. Ancak 2005’te Mahmud Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanı seçilmesiyle birlikte daha baskıcı bir dönem başlamış; Mahabad’da bir Kürt aktivistin güvenlik güçleri tarafından öldürülmesi sonrasında yaşanan kitlesel protestolar şiddetle bastırılmıştır. Bu süreçte Kürt medya organları kapatılmış, siyasi aktivistler tutuklanmış ve güvenlik merkezli yaklaşım belirginleşmiştir.
=KTML_Bold=İran-İsrail Savaşı: İran Kürtlerinin Siyasal Konumlanışı=KTML_End=
İran’da 2004 yılında kurulan ve #PKK# ideolojisinden beslenen PJAK (Kürdistan Özgür Yaşam Partisi), 2011’de Devrim Muhafızları ile ateşkes sağlamış olsa da 2017’de Rojhelat bölgesinde yeniden şiddetli çatışmalara girmiştir. #PJAK#’ın yanı sıra İKDP, PAK ve Komala gibi diğer Kürt silahlı grupları da 13 Haziran 2025 başlayan İran-İsrail Savaşı sonrası gelişmelere hızlı ancak birbirinden farklı tepkiler vermişlerdir. Süreçte en radikal tutumu PAK benimsemiş; yaptığı açıklamada, gelişmelerin İran’da bir Kürt ayaklanmasına zemin hazırlayabileceğini belirtmiş ve doğrudan ayaklanma çağrısında bulunmuştur. Ayrıca İsrail’in saldırılarına destek verdiğini ve iş birliğine açık olduğunu kamuoyuna duyurmuştur. PJAK ise daha temkinli bir duruş sergilemiştir. Örgüt, yayımladığı bildiride İsrail-İran çatışmasında tarafsız olduğunu belirtmiş; halkın kendi hak ve özgürlüklerine odaklanması gerektiğini vurgulamıştır. Mehsa Emini protestolarıyla öne çıkan “Jin, Jiyan, Azadî Devrim Hareketi” söylemi bu süreçte de temel strateji olarak benimsenmiş, halk hareketlerinin güçlendirilmesi gerektiği ifade edilmiştir. İKDP ise rejim değişikliği vurgusunu ön plana çıkarmış; İsrail’in saldırılarının nedenini İran rejiminin yayılmacı ve ideolojik politikalarına bağlamıştır. Bu doğrultuda örgüt, rejim değişikliğine açıkça çağrıda bulunmuş ve “Jin, Jiyan, Azadî” eksenli halk hareketlerinin ülke genelinde yaygınlaştırılması gerektiğini savunmuştur. Öte yandan Komala PJAK’a benzer şekilde dış müdahalelere karşı durmakla birlikte, İran’da demokratikleşme ve rejim değişikliği için halk temelli bir hareketin geliştirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Örgüt lideri Abdullah Muhtadi, nükleer programdan arındırılmış bir İran’ın inşa edilmesinin önemine dikkat çekmiş ve ABD’nin çatışmayı sonlandırıp demokratik geçişi kolaylaştırabilecek bir aktör olabileceğini ifade etmiştir.
=KTML_Bold=Sonuç ve Değerlendirme=KTML_End=
İran Kürtleri, tarihsel olarak bölgenin en köklü etnik topluluklarından biri olmakla birlikte 19. yüzyıldan itibaren başlayan siyasallaşma eğilimleri, Şeyh Ubeydullah ve Simko gibi yerel aktörler aracılığıyla isyan biçiminde ortaya çıkmış; bu hareketler, İran’daki merkeziyetçi siyasal yapı ile Kürt kimliğinin ilk büyük çatışma alanlarını oluşturmuştur. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kısa ömürlü deneyimi ise Kürtlerin devletleşme yönündeki ilk somut girişimi olarak hafızalara kazınmış ancak iç dinamiklerdeki kırılganlık nedeniyle sürdürülebilirlik kazanamamıştır. 1979 Devrimi sonrasında ise Kürtler, yeni rejimle eşit vatandaşlık temelinde bir ilişki geliştirme umudu taşımış; ancak bu beklentiler kısa sürede yerini güvenlik merkezli politikaların gölgesinde gelişen askeri çatışmalara bırakmıştır. İKDP ve Komala gibi örgütlerin gerek rejimle gerek birbirleriyle yaşadıkları çatışmalar, Kürt siyasal hareketinin kolektif bir strateji geliştirememesi sonucunu doğurmuştur. 1990’lı ve 2000’li yıllarda kısmi bir kültürel açılım yaşansa da bu gelişmelerin yapısal bir çözüme dönüşememesi, Kürt sorununu daha karmaşık ve çok boyutlu hâle getirmiştir. Günümüzde ise İran’daki Kürt hareketi, sadece etnik hak talepleri ekseninde değil, aynı zamanda bölgesel güvenlik, uluslararası ilişkiler ve ideolojik yönelimler bağlamında da şekillendiğine işaret etmektedir. 13 Haziran 2025 İran-İsrail Çatışması Kürt örgütlerinin dış politik gelişmelere verdiği tepkilerin birbirlerinden bağımsız oluşu oldukça dikkat çekicidir. PAK’ın İsrail ile iş birliği çağrısı, PJAK ve Komala’nın temkinli, halk temelli yaklaşımı arasındaki farklar, siyasal tutumların iç ve dış unsurlarla ne denli ilintili olduğunu göstermiştir. Bu durum, Kürt meselesinin artık yalnızca Tahran merkezli bir iç sorun olarak değil, bölgesel krizlerin tetikleyicisi ve belirleyeni olabilecek nitelikte bir konu hâline geldiğini de ortaya koymaktadır. Nitekim İran’daki Kürt etno-politik kimliğinin geleceği, yalnızca İran iç siyasetinin dönüşümüne değil; aynı zamanda bölgesel güç dengeleri, uluslararası aktörlerin müdahil tutumları ve Kürt hareketleri arasındaki stratejik birlik ya da ayrışma düzeyine bağlı olarak şekillenecektir.[1]