بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
هورگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: #ئەسعەد ڕەشید#
بەشەی هەشتا و دوەمە
مەملەکەتو خوڎای ئا نامە سەرەتایېنە کە جیاتی نەتەوەی لایبێنتز بەکارەش مارۊ و دمای ئاڎیچی کانت دلې کتېبو (میتافیزیکای ئاکار)ینە عەینو ئا کۊمەڵگا ئەقڵیې نامې مەنیۊن (مەملەکەتو مەرامەکانی). مەملەکەتو مەرامەکانیچ نامێ تەرەو ئا کۊمەڵگایەینە کە دماتەر دلې فەلسەفەی ئەڵمانینە بە نەتەوە نامې مەبریۊن.
پەوکەی وەڵ چانەی جە دیاگاو تیۊرە ئەقڵیەکېوە باس جە نەتەوەی بکەرمېن، مەشۊم باس جە مەملەکەتو خوڎای و مەملەکەتو مەرامەکانی بکەرمېن و ئانەیە ڕۊشن بکەرمېوە کە ئا دوە مەملەکەتە کە دوې تاریفې جیاوازې یەک مەملەکەتینې، بییەیشان سەرو چېشیۆ مەرزیانەرەو ئانې هەکە سەرو ئا دوە مەملەکەتەینې کېنې و بە چېش بیېنې ئەندامێ جە ئەندامەکانو ئا دوە مەملەکەتەیەو ئا سیستەمە کامەن کە پېوەڼی ئەندامەکانی دلې ئا دوە مەملەکەتەیە ڕېکمەوزۊن؟ یاوای بە جوابو ئی پەرسا ڕا وەشەمەکەرۊن پەی ئانەی ئەچا کۊمەڵگایە بیاومېنە کە یەرە فەیلەسوفە ئەڵمانیەکەو سەڎەو نۊزڎەی، واتا (هێردەر و فیختە و هیگڵ) بە نەتەوە نامېش مەبەران.
2/2-1) مەملەکەتو خوڎای پېسە ویرلې گرڎینەی نەتەوەی:
مەملەکەتو خوڎای مەملەکەتو ئا مروڤە ئازاڎانەین کە ئانەی دلې هەریۊیشانە ئەقڵەن کە حوکمو هەریۊیشان مەکەرۊن و پېوەڼیەکانیشان چەنی یۊی ڕېکمەوزۊن. واتا دلې ئی مەملەکەتەینە چېوێ بە نامې نوخبەیۆ بییەیش نییەن، ئینەیچ پاسشەکەرڎەن چینێمان بە نامې چینو حاکمی نەبۊن.
ئانەی دلې ئا مەملەکەتەینە حوکوم مەکەرۊن ئانەن کە دلې هەر ئەندامێ جە ئەندامەکانو ئا مەملەکەتەینە بییەیش هەن و هەریۊ ئەچا کەسا حاکمەکەش کۊمەڵە مروڤێ هورچنیێ نییەنې، بەڵکوم ئا ئەقڵەنە کە دلېشەنە بییەیش هەن و پېسە هەر ئەندامێ جە ئەندامەکانو مەملەکەتو خوڎای هوشییاریش پەنە پېڎا کەرڎەن و مەتاوۊن ئا فەرمانچەنیېشە چەنە وەربگېرۊن کە پەی ئەنجامدای هەرکارێ پەنەوازیش پەنەشەن. ئینەیچە ئانەی مەیاونۊن مروڤ دلې مەملەکەتو خوڎاینە بېجگە ئا ئەقڵەیە کە دلې وېشەنە بییەیش هەن، فرمانەکې و چەنیبییەی جابەجابییەیشان جە هیچ هېزێ دەرەکې وەرنمەگېرۊن.
پەی ئەنەیاوانەی جە مەملەکەتو خوڎای ئیسفاڎە چا یەرە کتېبە ئېژایا لایبێنتزی (مۆنادۆلۆجیا، بنەما ئەقڵیەکانو سرووشتی و کۊمەکی خوایی، میتافیزیک) وەرمەگېرمېن کە پەی یەکەم جاری دلې تاریخو فەلسەفەینە باسو ئا مەملەکەتە ئەقڵیەیشان چەنە کریان. بېشک ئا مەملەکەتە ئەقڵییە کە لایبێنتز دلې هەرمانەکانو وېشەنە باسش مەکەرۊن جیاوازەن چەنی کۊمەڵەکەو ئەفلاتوونی.
گۆرەتەرین جیاوازیچ میانو مەملەکەتو خوڎای و کۊمارەکەو ئەفلاتوونینە ئانەن کە حاکمو مەملەکەتو خوڎای ئەقڵەن، بەڵام حاکمو کۊمارەکەو ئەفلاتوونی فەیلەسوفەکېنې.
کاتێ گۊشمان جە نامې (مەملەکەتو خوڎای) مەبۊن یەکسەر خیاڵمان پەی ئانەی ملۊن کە ئانە نامې مەملەکەتێ بۊن کە سەرو بنەماو ویروباوەڕێ ئایینی مەرزیابۊرە و پېسە ئا مەملەکەتە لاهوتیابۊن کە لاهوتییەکې ئیسلام و مەسیحیەتی باسشان کەرڎەن.
ئی نامې جە ئەوەڵۆ وېناکەرڎەیێ هەڵەتمان جە بارەو مەملەکەتەکەیۆ پەنەمڎۊن، بەڵام دماتەر کە کەسانو دلې مەملەکەتەکەی مەشناسمېن و سیستەمو دەسەڵاتی و پېوەڼیی میانو کەسەکانیمان پەی ڕۊشنمەبۊوە، ئانەمان پەی بەرمەگنۊن کە نە خوڎاو دلې مەملەکەتەکەی ئا خوڎانە کە دلې ویروباوەڕە مەزهەبییەکانە هەن و نە مەملەکەتەکەیچ ئا مەملەکەتەنە کە کەسە بڕوادارەکې وەرمش پۆوە مەوینان. پەوکەی نمەبۊن نامې مەملەکەتەکەی پاسەمان پەنەبکەرۊن پاسە وېناش بکەرمېن کە مەملەکەتێ مەزهەبین. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرئەوەگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]