بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشەی پەنجا و چوارەمە
گېڵنەر، ئا ناکۊکییەو میانو وېش و قەدووری جە بارەو ئی مەسەلېوە پی تەرزە نیشانە مڎۊن: ئېمە نمەتاومې جە گرڎو ئا هەلا بیاومېنە کە پەی کۊمەڵگای پیشەسازی ڕەخسیێنې، بەڵام مەتاومې جە باعزێ ئەچا پەنەوازییا بیاومېنە کە چەنی وېش ئاردېنېش و یۊ چانېشایچ ئا چوونیەککەرڎەییە کەلتوریەیەن کە نەتەوەوازی گەرەکشەن، ئینەیچ پا تەرزە نییەن کە ئیلیا قەدووری باسش کەرۊن و مەرەجیۊش نەتەوەوازی ئا چوونیەککەرڎەیە مەسەپنۊ، جە ڕاسینە زەرووریێ بابەتی کۊمەڵگای پیشەسازی ئا چوونیەککەرڎە کەلتوریەیە مەسەپنۊ و جە کۊتانە ڕۊخسارش پېسە نەتەوەوازی بەرمەگنۊن. ئینە ئانە قەدووری مەرەجیۊش چوونیەککەرڎەی کەلتوری سەرەتا پېسە ویرلې نەتەوەی دلې ئایدولوجیای نەتەوەوازەکانە هەن و دلې کۊمەڵگاینە نییەن و دماتەر دلې کۊمەڵگاینە ماراش پېڎاو مەسەپناش و پینەی نەتەوە وەشمەکەران.
بەڵام جە لاو گېڵنەریۆ وەڵ چانەی چوونیەککەرڎەی کەلتوری پېسە ویرلې نەتەوەی دلې ئایدولوژیاو نەتەوەوازەکانە سەرهوربڎۊن، پېسە زەرووریێ واقېعی دلې کۊمەڵگای پیشەسازینە بەرکۆتەن و نەتەوەوازەکانیچ شۊنکۆتې ئا زەروورییە واقېعییەینې، پەوکەی چوونیەککەرڎەی کەلتوری وەر چانەی ویرلێوە دلې ئایدولوژیاو نەتەوازەکانی بۊن، داواکاریێ واقېعی و بابەتی کۊمەڵگای پیشەسازی بییەن و نەتەوەوازەکې سەرو بنەماو ئی داواکارییە واقېعییەو کۊمەڵگای پیشەسازی هەرمانە سەرو چوونیەککەرڎەی کەلتووری مەکەران.
گەر بە قووڵی ئەچی واتە و واچییە بڎیەیمېن مەوینمېن قەدووری و گېڵنەر پا سەرو عەینو چېوی مەگېرارە و هەردوېشان بڕواشان پانەینە کە نەتەوە سەراپاگیرکەرڎەی کەلتورێوە وەشکریان، ئانەی ئی دوە پەیلوایە جیامەکەرۊوە تەنیا ئانەن ئا کەلتورە وەشکریا بە پەشت بەستەی بە چ مەرجەعێ وەشکریان، ئایا ئا مەرجەعە واقېعو کۊمەڵگای پیشەسازین و ئا کۊمەڵگا وېش ئینەیە مەوازۊن یام ویرو کۊمەڵە فەیلەسوفێن و نەتەوەوازەکې بەبې وەرچەمگېرتەی داواکارییەکانو کۊمەڵگای سەرو کۊمەڵگایرە مەسەپناش.
جە لاو قەدوورییۆ نەتەوەوازەکې بە شەرعییەت وەرگېرتەی جە ویرو فەیلەسوفانو ئەڵمانی جە ڕاو سەراپاگیرکەرڎەی و چوونیەککەرڎەی کەلتورو کۊمەڵگایۆ نەتەوە دلې دۆڵەتینە وەشمەکەران، بەڵام جە لاو گېڵنەریۆ نەتەوەوازەکې جە داواکارییە بابەتییەکانو کۊمەڵگایۆ شەرعییەت وەرمەگېران پەی سەراپاگیرکەرڎەی و چوونییەککەرڎەی کەلتورەکەیشان.
ئېمە جە ڕاو وەراوەریېکەرڎەی مەزهەبە ئایینیەکانو سەردەمو خەلافەتی و نەتەوەوازی سەردەمو کۊمەڵگا پیشەسازییەکانی متاومېن چانەی بیاومېنە کە ئانەی گېڵنەر و قەدووری جە بارەو نەتەوەوازی و نەتەوەیۆ ماچاش نەک هەر پېچەوانې یۊترینی نییەنې، بەڵکوم تەمامکەرې یۊترینېنې و دوې دیمې یەک سکېنې.
ئا موشەرېعې کە ئەندازیارانو کۊمەڵگا مەزهەبییەکا سەردەمو خەلافەتەکانې، جە دوې ویارېنە تەشریعشان کەرڎەن، ویارو ئەقیڎەی و ویارو شەریعەتی، بە عەینو شېوەی موشەریعەکانو نەتەوەوازی و مۆدێرنیزمیچ جە دوې ویارېنە تەشریعشان کەرڎەن: ویارو ئایدولوژیای و ویارو متەرەی یاسا کەلتورییەکانو کەلتوری پیشەیی.
قەدووری جە دیاگاو ئەقیڎەمتەرەکانو نەتەوەوازییۆ جە نەتەوەوازی مڎیۊن و گېڵنەریچ جە دیاگاو یاسامتەرەکانو عەینو کەلتوری جە نەتەوەوازی مەڎیۊن، ئینەیچ ئانەی مەیاونۊن پېوەڼی میانو ئەقیڎەمتەرانو ئیسلامی مەزهەبی چەنی قورئانی چڼەن؟ پېوەڼی میانو ئەرەمتەرانو ئایدولوژیای نەتەوەوازی کە بەشێن جە مۆدێرنیزمی چەنی دەقە فەلسەفییەکانو فیلەسوفانو ئەڵمانی ئاڼەن. بە عەینو شېوەی پېوەڼی میانو موشەریعەکانو ئاکاری کۊمەڵی کۊمەڵگاو خەلافەتی بە واقېعو کۊمەڵی سەردەمو موحەمەڎی چڼەن؟ پېوەڼی یاسائەرەمجەرەکانو کۊمەڵگای پیشەسازیچ بە ژیوای فەیلەسوفانەیۆ ئاڼەن.
پەی یاوانەی ئەچی پېوەڼییەیە مەشۊم ئەچا پروسەیە بیاومېنە کە ویرێ مەفاڕۊ پەی ئایدولوژیای چەنی ئا پروسەیە کە ژیوای واقېعی کۊمەڵە مروڤێ مەفاڕۊن پەی شەریعەت و یاسای کەلتوری کەلتورێ تەقلیدی. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرئەوەگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]