ڕەچەڵەک (ڕیشە)و هۆرامییەکا
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشې ویس و پەنجەمە
درېژەو تایبەتمەڼییەکانو کەسیبییەو جافرسانی:
7- حۆلې وې دۊڵەمەڼکەرڎەی و جەمکەرڎەی ماڵ و سامانیش نەڎێنې، پەی ڕاسی ئینەیچە، دوې نموونې مەوزمې وەردەمو وانەرەکا:
یەکەم: ساڵەو (1926ز.) میر عەبدوڵڵاخانی تاماسبی، پەی دڵدایۆ و وېنزیک کەرڎەیۆ جە سەردارە هۆرامییەکا، سەردای ناوچەوکانو ( ڕەزاو، نۆسووڎە) کەرڎەن، کاتێ یاوان نۆسووڎە کە مەڵبەڼو حوکومڕانی هۆرامانو لهۊنی بییەن، جافرسان وەروئانەی تەلار و باڵاخانې و ڕاو جای چامنەش نەبییەن پەی ئیسراحەتیش، ناچار بییەن پەی یانەو قاڎر بەگی کوڕیش بکیانۊش جە شارەکڵەو تەوېڵې.
دوەم: کاتێ ساڵەو (1931ز.) ئامان پەی ئېراقی تەنیا (3) یەرې تمەنې باخەڵەشەنە بییەن، سەرحەڎەنە فڕەشدانۆ ئۆ دیم، ئەچی بارۆ مامۊسا محەمەڎ ئەمین هۆرامانی ماچۊ: تەنیا دوې قرانېش پەنەبییەن وستەنش دلې حۆزە لارەی.
8- جافرسان فرە شێڎاو زوان و کەلکتوری و ڕەسەنی ژیوای کوردەواری بییەن، بە تەرزێ کاتێ میر عەبدوڵڵای تاماسبی پەنەش واتەن فارسی مزانی، جافرسان بە زوانی هۆرامی جوابش دانۆ : بزانو نەزانو چېشا، خۊ ئایەتەو قورئانی نییەنە!
پېسە وەڵتەر باسمان کەرد جافرسان درېژەو ساڵەکانو حوکومڕانیشەنە تووشو چڼیین جەنگ و وەراوەرییا بییەن چەنی دەسەڵاتداران و داگیرکارانو کورڎەسانی، چانېشا:
1-جەنگو (نوریاوی)، ساڵەو (1910ز.).
2-جەنگو (نۊبران و باخو شای = فیتنەو سالار ئەلدەولەی قاجاری) ساڵەو (1911ز.).
3-جەنگو (کرماشانی) ساڵەو (1912ز.).
4-جەنگو (نۆسووڎې) ساڵەو (1914ز.).
5-جەنگو (ڕووسەکا) ساڵەو (1916ز.).
6-جەنگو (مەنمی و گەڵباخی) ساڵەو (1919ز.).
7-جەنگو (سەریاسی) ساڵەو (1922ز.).
دلې ئا گرڎو جەنگانە جافرسان و تفەڼگچییە هۆرامییەکې ئازایی کەم وېنەشان تۊمار کەرڎەن، بە تەرزێ گژیێنې نەک هەر جە لاو دۊسەکاشاوە، بەڵکوم دژمەنەکېچشان ئا ڕاسیەشان ئینکاری نەکەردەن، پەی نموونەی جە بارەو جەنگو (کرماشانی) فەرید ئەلمولک قەرەگزلو، گۆرە وەرپەرسو پېوەڼییەکانو بەری جە کرماشان واتەنش: هۆرامییەکې لهۊنی فرە ئازێ و ڕەشیڎې بېنې، بە سەرداری جافرسانی تاوانشان دەسبگېران ملو کرماشانیرە.
دلې جەنگو (باخو شای)نە، دمای ئانەی سالار ئەلدەولە گەرەکش بییەن کرماشانۆ لەشکەر ببەرۊن سەرو (تارانی) و کۊتایی بە دەسەڵاتو مەشروتەکانی بارۊن، بە ویس و پەنج هەزار تفەڼگچیېوە جە تفەڼگچییەکانو (لوڕستان و کرماشانی) کە بە گرڎگیری (کەلهوڕ، گۊران، زەنگەنە، ئەردەڵانی، سنجاوی، هۆرامی) بیېنې، جە ناوچەو (باخو شای) و نزیک بە (ساوەی)، چەنی سوپاو دژمەنی کۆتېنې دلې جەنگی، هېزو دۆڵەتی بە گرڎگیری تفەڼگچییەکې (بەختیاری، تورک، کافکاسی، ئەرمەنی)، کە بە چەک و تفاقی جەنگی و جبەخانەی گۆرە و تۊپې قورسېوە وەرگیریشان جە لەشکەرو سالار ئەلدۆلەی کەرڎەن و ماڕێنېشا. ئەچی جەنگەنە تفەڼگچییە هۆرامییەکې فرە ئازێ و بېباکانە گژیێنې، جە بارەو دۆرو هۆرامییەکا ئەچا جەنگەنە (ئایەتوڵلا مەردۊخ) نویستەنش: عەلی ڕەزا خانی گەڕوسی و جافرسانی هۆرامی دلې جەنگو (باخو شای)ینە بەرزایێوەنە بیېنې، کاتێ لەشکەرو (سالار ئەلدۆلەی) وەرگەو تۊپواران و شەستیروارانو وەراوەریشان نەگېرت و دلې مێڎانو جەنگینە پژگیێ و حاڵشان فرە شڕ بې، عەلی ڕەزاخانی گەڕووسی و جافرسانی هۆرامی ڕاشان نەڎا تفەڼگچییە بەخیتیارییەکې بگنان شۊنەو لەشکەری مەڕیاو سالار ئەلدۆلەی، گەر قارەمانی ئی دوە کەسەیە نەبییێ ئەچا جەنگەنە هەم (سالار ئەلدۆلە) دەسگیر کریې، هەم لەشکرەکەش بە تەمامی دلېنەشې.
ئازایی و بیاری جافرسانی چا جەنگەنە بییەن بە مایې ئانەی نازنامو (سەردار موعتەمد)یش، خەڵات بکریۊن. هەر ئەچی ویارەنە (سەردار زەفەر بەختیاری) جە بارەو ئازایی هۆرامییەکا واتەنش: جە تفەڼگچییە بەختیارییەکام ئەژنی کە تفەڼگچییەکې هۆرامانی و مەریوانی چەنی ئانەی فرېشان پاڕەوې بېنې، بەڵام فرە قارەمان و ئازایانە جەنگېنې، تاکو دما هەناسە گژیېنې و هەرگیز ئاماڎې نەبېنې بە زیڼەیی چەکې بکریان.[1]