🏠  سەر پەڕە
کِل کِردِن
کوردیی ناوەڕاست
Kurmancî - Kurdîy Bakûr
English
کرمانجی - کوردیی باکوور
هەورامی
لەکی
Kurdîy Nawerast - Latînî
عربي
فارسی
Türkçe
עברית
Ελληνική
Française
Deutsch
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
Pусский
Fins
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
تماس
دەربارە!
FacebookKurdipedia on Facebook
TwitterKurdipedia on Twitter
Dark modeDark Mode
 فرەتر(ویشتر)
Kurdipedia
🔎 کوردیی ناوەڕاست Menu
🏠|📧|دەربارە!|کتاووخانه|📅
🔀 بەخش بەختەکی!
❓ کمک
📏  إگرەک بینەل استفاده
🔎 مِنِی کردن(گێردین) ترەختی کریا
➕ کِل کِردِن
🔧  أبزار
🏁 زبان
🔑  سامانە مإ
✚  بەخش نوو(جەدید)
📝 مەسرور بارزانى لە تورکيا چەوى کەفتە ئەردۆغان
مەسرور بارزانى سەرۆک حکومەت هەرێم کوردستان, ديداريگ وەل رەجەب تەيب ئەردۆغان سەرۆک تورکى لە کوشک سەرۆکايەتى لە ئەنقەرەى پايتەخت ساز کرد لە چوارچيوەى سەردانە فەرميەگەى ئەرا تورکيا.
له و ديدارە هەردوگلا
📝 مەسرور بارزانى لە تورکيا چەوى کەفتە ئەردۆغان
📖 پيشەی هەلاجی لەلای فەيليەيل
هەلاجی پيشەيگە لە پيشەيل باو ک لەزوورم شارەيل عراق ناوداری داشت، ک هەرچەنی ناوچەيل مەردمی زياتر مامڵە وەليا کرديان.
ئی پيشە لەوەردەم پيشکەفتنەيل تەکنۆلۆجی ئامێرەيل تازەيش هەر مقەيەتی لە خوەی کرد و هە
📖 پيشەی هەلاجی لەلای فەيليەيل
📖 ئايا نيشتەجييەيل مەنەلی کوردن!؟
م لەی وتارە ئەرا جوواودانێگ وە ئەی بەشە لە نويسەرەيل، بەشێگ لە کتاو نەتەوەيل عراق (ن: گۆرگيس جبران هومی – عەبدالعەزيز بەرهام) جوور بەڵگەێگ تێرمه و وەر و وەتمە: گومان ئەوە چوود مێژوو ئيڵ تورکمان لە عرا
📖 ئايا نيشتەجييەيل مەنەلی کوردن!؟
📖 نەخش کوردەيل لە دامەزرانن بەغدا
خەليفە مەنسور عەباسی ئەی شارە بنيات نا و کردەی ناوەند دسەڵات حکوومەت عەباسيەيل. کوردەيليش وەل مەنسور لە دامەزانن و سازين بەغدا هاوکاری کردنە.
کوردەيل لە ناوچەی(ئەزەج) بەغدا نيشەجی بوينە و ئيجار ناو ئ
📖 نەخش کوردەيل لە دامەزرانن بەغدا
📖 شێخەڵڵای هەولێر کييە؟
شێخەڵڵا ناو بازاڕيگ مەردمى هەولێرە، کەفتەسە ناوڕاس شارەگە، ئمجا بنەچەک ناوەگەى ئەچێده و ئەرا مەزاريگ ک قاپيەگەێ رويه و کويچەى حەريق خانەقا و (باغ شار) جاران هەڵکەفتگە.
وشەگە لە(عەبدوڵڵا)ەوە سەرچەوە گ
📖 شێخەڵڵای هەولێر کييە؟
🏰 گردەکشانە
گردەکشانە یەکێگ لە شارەیل پارێزگەێ ئازەربایجان خوەرئاوا و ناوچەێ موکریان و ناوەند بەش لاجان لە شارستان پیرەن پیرەن . دانیشتووەیل شار گردەکشانە 1.800 کەسن (ئامار ساڵ 1390 کووچی ھەتاوی) وە زوان کە کوردی
🏰 گردەکشانە
📕 من و بەڕۊ
شێعر نەسرین شەفیعی لە لاێەن پەخشانگاێ (دیباچە) ێ شار کرماشان وە لە هەژمار 1000 دەنگ هاتە چاپ کردن .
بڕیارە ئێ بەرهەم تازەێ خانم شەفیعییە لە نەمایشگاێ کتاو کرماشان ک تا چەن رووژترەک دەس وە کار کەێدن ب
📕 من و بەڕۊ
📕 خاک بە خاک بە دەم باوە ئەڕۆم
خاک بە خاک بە دەم باوە ئەڕۆم ” یەکمین پرتووک فەرزاد سەفەرەس ک لە لاێەن پەخشانگاێ ” داستان ” لە شار تەێران هاتێیەسە چاپ کردن.
ئێ کومەڵە شێعرە وە شێوەزارەیل کوردی کەڵهۆڕی و سورانی لە 80 لاپەڕە پێکهاتێی
📕 خاک بە خاک بە دەم باوە ئەڕۆم
👫 نەسرین شەفیعی
خانم نەسرین شەفیعی لە داڵگ بو ساڵ 1970 لە شار کرماشانە ؛ سێ ساڵە شێعر وە زووان فارسی ئۆشێدن بەڵام یەێ ساڵە رۆ هاوردێیەسەو شێعر وەتن وە زووان داڵگی خوەێ.
لە سنوور شەو و ڕووژ
ئاگر ئاڵا، زووان وەشنێ
س
👫 نەسرین شەفیعی
📕 تەگرەژیلە
مجموعە شعری کردی سەید وەعید مێرەبەێگی
📕 تەگرەژیلە
📖 کوڕ شێت و کوڕ ئاقڵ
کووکردنەوە : سەجاد جەهانفەرد ( ژیار )
لە رووژگارەیل زۊنە، د برا بۊن ک یەکێ لێیان گەوراتر بۊ. ئێ براێ گەورا فرە زانا و مێر‌ەبان و خوەش زوان بۊ وەلێ زوور نەێاشت و فەقیر و بێشەڕ بۊ؛ ئەمانێ براێ بۊچگ سەر
📖 کوڕ شێت و کوڕ ئاقڵ
📖 دەسڵات کەڵهوڕ لە مایەیشت و دەرەتەنگ
هووز کەڵهوڕ یەکیگە لە هووزەیل گەوراى کورد، لەباوەت ناوەگەیانیش چەن ئەراى چوینیگ وجوود ديرێد، لەوانەيش:
مامۆستا هەژار موکریانى لە لاپەڕەى (594) شەرەفنامە نویساگە: کەڵهوڕ چنەو‌ ئەرا بان کڵاهوڕ ک یەکیگ
📖 دەسڵات کەڵهوڕ لە مایەیشت و دەرەتەنگ
📕 نمایشنامەێگ ئڕا بازی
بابەت: شانۆنامە
نووسینی: نەسرین باباخانی
نووترین بەرهەم نۊسەر کورد نەسرین باباخانی، چاپ کریادن.
ئێ کتاوە بریتییە لە سێ نمایشنامەێ کوردی وە شێوەزار کوردی کەڵهڕی ک لە 70 لاپەڕە لە لاێەن پەخشەنگاێ داس
📕 نمایشنامەێگ ئڕا بازی
📕 چەمێ ئەژ چریکەێ بەرد
رێوار ئاودانان
📕 چەمێ ئەژ چریکەێ بەرد
📕 کۆردی ئەڤەڵ دەبستان - زۆن کۆردی پەڵە
٢٠١٦
📕 کۆردی ئەڤەڵ دەبستان - زۆن کۆردی پەڵە
📕 شازايه بۊچگڵه
ئانتوان دو سه‌نت ئگزۊپری
ئه‌ڵگه‌ردانن له‌ فه‌رانسیه‌وه‌ ئه‌را (كوردى كه‌ڵهوڕی) : موحسن ئه‌مینی
سنندج - دانشگاه كردستان - 2008
📕 شازايه بۊچگڵه
📕  کتاووخانە
شازايه بۊچگڵه
🏰  جاگەل
گردەکشانە
📖  مەقاڵەل گؤجەر
شێخەڵڵای هەولێر کييە؟
📖  مەقاڵەل گؤجەر
نەخش کوردەيل لە دامەزرانن ب...
👪  هووز - طائفه - دووێمان
هووز کەمانگەر (کەوانگەر) و ...
🏰 پیرانشار | ڕزگ(دەسە):  جاگەل | زبان مقاله: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
⠪ Share
Facebook
Twitter
Telegram
LinkedIn
Whats App
Viber
SMS
Facebook Messenger
E-Mail
📋 Copy Link to Clipboard
👍
⭐ ارزیابی مقالە
⭐⭐⭐⭐⭐ نایاب
⭐⭐⭐⭐ عالی
⭐⭐⭐ متوسط
⭐⭐ بد نیست
⭐ بد
☰  فرەتر(ویشتر)
⭐ اضاف کردن أ کووکریال
💬 نظر خود را در مورد این مقاله بنویسید!

✍️ پێشینە(وەرینەل) بەخش
🏷️ Metadata
RSS

📷 به دنبال تصویر رکورد انتخاب شده در گوگل
🔎 به دنبال رکورد انتخاب شده در گوگل
✍️✍️ اێ بەخشە بگؤەڕن(خووتر کە)
| 👁️‍🗨️ | 👂

پیرانشار
پیرانشارپیرانشار شارێکە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژئاوای ئێران). پیرانشار‎ لە ڕووی دابەشکارییە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە، شارستانێکە کە لە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا هەڵکەوتووە. لە ڕوانگەی دیمۆگرافییەوە، لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی زمانی-فەرهەنگیی کوردستان هەڵکەوتووە. لە ڕووی دابەشکارییەکانی هەرێمە کوردنشینەکان و تایبەتمەندییەکانی فەرهەنگی، پیرانشار‎ بەشێکە لە هەرێمی موکریان.
شاری پیرانشار‎ بە پێوانەیی 1600 کیلۆمەتر چوارگۆشە کەوتووەتە 45 پلە و 36 خولەکی درێژایی ڕۆژهەڵاتی و 37 پلە و 16 خولەکی پانایی باکوور. لە باکووری رۆژاوا لەگەڵ شاری شنۆشنۆ بە 47 کیلۆمەتر، لە باکوور شاری نەغەدەنەغەدە بە 47 کیلۆمەتر، لە باکووری ڕۆژهەڵات شاری مەهابادمەهاباد بە 75 کیلۆمەتر، لە باشووری شاری میراوە بە دووری 45 کیلۆمەتر و هەروەها شاری سەردەشتسەردەشت بە 95 کیلۆمەتر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ باشووری کوردستان سنووری هەیە.
ژمارەیی ماڵ و دانیشتوان بە پیەی سەرژمێری ساڵی 1395 ی هەتاوی: خانەوار: 27617 دانیشتوان: 138، 864 ژن: 68274 پیاو: 68403 خوێندەوار: ژن 27516، پیاو 37939. نەخوێندەوار: ژن 19107، پیاو 9343.
لێکۆڵینەوە کۆنینەناسییەکان نیشان دەدەن کە مێژووی شارنشینی لە دەشتی پیرانشار کە شاری پیرانشار بەشێکە لە ئەو، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی برۆنز و سەردەمی ئاسنی پێشامێژوو. شارستانی پیرانشار هەشت هەزار ساڵ مێژووی شارنشینی هەیە.
لە شارە مێژووییەکانی شارستانی پیرانشار، شاری کۆنەلاجانە. مێژووی کۆنەلاجان بۆ پێش ئیسلام و دەورانی ساسانی دەگەڕێتەوە. ئاسەواری دۆزراوە لە کۆنەلاجان دا لە مۆزەی ئازەربایجان لە شاری ورمێورمێ دا نماییش دراوە. ئەم ئاسەوارانە پێوەندیدار بە دوودمانی ساسانین و چەندین کتێبییان لە ئاستی ناونەتەوەیی دا لە سەەر نووسراوە. هەر وەها لە گوندی دەڵاوان دا کەتیبەی کاجین دۆزراوەتەوە کە ئەویش پێوەندی هەیە بە دوودمانی ساسانیەوە.
وشەڕەتناسی ئیتیمۆلۆجی:
ناوی پیرانشار لە یەکێک لە شەخسیەتەکانی شاهنامەی فیردەوسی وەرگیراوە. پیران شەخسیەتێکی تورانیەرانیە لە شاهنامەی فیردەوسی، حەماسەنامەی نەتەوەییی ئێران دا. هەروەها پیران لە سەرچاوەگەلی دیکە وەک تەبەری و سەعالیبی دا ناوی براوە. بە پێی تەبەری، پیران پادشای خۆتەن و سپەهبۆدی ئەفراسیابی توران بوە. ئەو وەک کەسێکی ژیر و هۆشمەند ناوی براوە کە هەول و کۆشیشی هێنانی ئاشتی بۆ نێوان ئێران و توران بوە. لە سەرچاوە کۆنەکانی ئێرانناسی دا، پیران و ئەغریرەت تەنیا کەسانێکن لە ناو تورانیان دا کە بە خۆشنێوی ناویان هاتوە. پیران دەورێکی سەرەکی لە داستانی سیاوەش، لە داستانی کەیخوسرەو و داستانی بیژەن و مەنیژە دا دەگێڕێ.
ساڵی 1315 هەتاوی (لە کاتی حکوومەتی ڕەزاشا) بە پیشنیاری سەعید نەفیسی نێوی ئەو شارە گۆڕدرا و بوو بە پیرانشار. ئەساسی ناوگوزاری ئەو شارە بە پیرانشار‎ لە لایەن دەوڵاتی ئێران و سەعیدی نەفیسی ەوە، پیران ی شاهنامەی فیردەوسی بوو کە لە شاهنامەی فیردەوسی دا وەک فەرماندە و سپەهبۆدێکی هۆشمەند و لێهاتوو دەور دەگێڕێ و تا ببێت بە ئۆلگۆ بۆ پیرانشار‎ وەک شارێکی نیزامی.
هاوکات لەگەڵ گۆڕینی ناوی پیرانشار‎، شاری سولتان ئاباد بوو بە ئەراک، دوزداب بو بە زاهدان، ئێستەر ئاباد بوو بە گورگان، دێهکورد بو بە شەهری کورد و ساوجبولاغی موکری بوو بە مەهاباد.
مێژووی پیرانشار:
لە ناوچەی موکریان و بە تایبەت دەشتی پڕ پیت و بەرەکەتی لاجان و پیران، لێرەوار و لەوەڕگە و کانگا و سەرچاوەی ئاوی زۆر و هەروەها کەون بوونی ناوچەکە، بۆتە هۆی هەڵدان و پەرەئەستاندنی زیاتری ژیانی مادی و مەعنەوی دانیشتوان و بەم جۆرە گەنجینەیەکی پڕ بایەخیان پێشکەش بە شارەستانیەتی مرۆڤ کردووە
هەروەها لە سەرەتاوە دەوڵەتەکان، خاوەن دەسەڵاتانی ناوچە و دەرودراوسێکان چاویان برێبووە ئەم خاکە و بە دەیان جار گوندەکانی کاول کران و خوێنی جوتیار و وەرزێران زەوی پێ دێرا.
ئەمجار پاش دامرکاندنی ئاوری رق و کینی داگیرکەران، چەرخی پێشکەوتن و شارستانیەتی وەگەڕ کەوتووەتەوە، برینی بەرەی میراتگر سارێژ بۆتەوە و سەر لە نوێ فەرهەنگ و زانست بایەخی ڕاستەقینەی خۆی پەیدا کردۆتەوە.
شوێنەواری بەجێ ماو لە ناوچەی پیرانشار‎، یادگاری سەردەمی شەڕ و گیانبەخت کردن، پاراستنی کولتوور و فەرهەنگ و مەزەب و هەروەها خۆڕاگرتن لە بەرانبەر هێرشی داگیرکەران دایە.
پیرانشار‎ بەشێک لە موکریانی ئێستایە. ئەم وڵاتە لە ڕۆژگارانی مێژووییدا ناوەکانی مادیبچووک و مێد و مەیدیا ناو بانگی دەرکردبوو. ئێستاش ئاسەواری قەڵاکانی پەسوێ، جەڵدیان، گردی مەرقەدی لاوێن، قۆڵی ئاسنگەران لە قەڵاتەڕەشێ و دەیان شوێنی تر یادگاری ئەو سەردەمەیە، هەروەها گردەکانی گردئاشەوان، قەرەخدر، قەڵاتی شیناوێ یادگاری دەورانی ئۆرارتوویییان پێوە دیارە.
هەندێک لە گوندەکانی مێژوویی شارستانی پیرانشار‎ بریتین لە:
پەسوێ، جەڵدیان، قوبە، زێوکە، ماشکان، سێڵوێ، گردی کاولان، توان، ئەندێزێ، خورینج، کوندرێ، گردگ سپیان، شنۆزەنگ، لاوێن، گردئاشەوان، لک بن، حوجران، شارستێن، شەختان، باستان بەگ، سەڵۆس، گولەک، کەوپەڕ، سێوی گەدە، ترکەشی بەرەوە، هەنگەوێ، قەڵاتی مەنگوڕان، قەڵاتی موتاوێ، جەڕان، شیناوێ، قەڵاتەرەش، زێوە، کۆنەلاجان و دێڵزێ.
قەڵات و قەڵاتگە نیشاندەری ئاوایی گەورە و گرینگلە ڕابردودایە. هەروەک دەزانین قەڵات و قەڵاتگە جێگای بەرز و بڵیندن کە بۆ ئەرکی پاسەوانی و پارێزگاری لە دانیشتوانی قەڵا یان خەڵکی ئاوایی و شار تەرخان کراون و یادگاری مێژوویی هەر ناوچەیەکن. قەڵاتی جەڵدیان (5000 ساڵ بەر لە زایین)، قەڵاتی مووتاوێ (2500 ساڵ بەر لە زایین)، قەڵاتی شار (900 ساڵ بەر لە زایین) و قەڵای پەسوێ گرینگترینی ئەم شوێنەوارانەی ناوچەی پیرانشەهر‎ن. قەڵات و قەڵاتگە لە دیاردەکانی سروشتی پێک هاتوون یان بە دەستی مرۆڤ دروست کراون کە بە ناوی تورەکەرێژ دەناسرێن.
بەرزایی قەڵاتگە بە مام ناوەندی دەگاتە 30 تا 40 میتر و لێکۆڵینەوەکانی کۆنینەناسی پێشانی داوە کە ئەم. شوێنەوارانە پتر لە جارێک کەڵکیان لێ وەرگیراوە و چەندین سەردەمی ژیانی مرۆڤیان بە خۆوە بینیوە
ئەوەی کە ئێستا لە تەنیشت هەر گوندێک و ئاوایەک قەڵات و قەڵاتگە دەبیندرێ، بەڵگەی زیندووی کۆن بوونی ناوچەی پیرانشارە.
با ئەمجارە باسێکمان هەبێ لە مەڕ تەپک و گردەکانی ناوچە، لەم جێگایانەی ئاسەواری خۆڵەمێش، شت و مەک و ئامرازی شەڕ یان خواردنیان تێدا دۆزراوەتەوە. هەندێک لەم تەپک و گردە کۆنینانەی ناوجەی بە ناو گوڵ تەپە ناسراون. وشەێ کوڵ یان گوڵ لە شێوەی پەهلەوی و ئازەری دا هەرکام مانایەکیان هەیە لە فارسیدا بە مانای ئاور و گڕی ئاگرە و لە زمانی ئازەریش دا بە مانای خۆڵەمێش و دە زمانی کوردیکۆنیش دا مانایئاگر ئەدات.
هەر بەم شێوەیە کولحان سۆبە و موغارییە وشەی گوڵ پاشان ئاڵ وگۆڕی بە سەردا هات و وەک کوڵ بە کاریان هێنا.
کوڵ تەپە نیشانێک لە ئاوری دە خۆیێدا نیهان کردووە و ئاورگەی سەردەمی کۆنی ئەم ئاو و خاکەیە. یادگاری سەردەمێکە کە ئاتەشگایەکی زۆر لەم ناوچەیەدا سەریان بەرەو ئاسمان بەرز کردبۆوە و ئاگر لە لایەن ئاگر پەرەستانی زەرتوشتی جێگای رێز و قەدر بووە.
بێ هۆ نیە ناوچەکانی لێواری گۆلی ورمێ بە مەڵبەندی ژیان و لە دایک بوونی زەرتوشت پێغەمبەری کوردی ئێرانی دەزانن و بە یەک واتە سەردەشتی ئەمڕۆ بەم شوێنە دائەنێن. کول تەپە ئاورگەیەکی بچووک لە سەردەمی خۆیدا بووە و ئاوربانان (ئاتۆربان) ئەرکی پارێزگاری لە ئاگریان وەک هێزی خاوەن تین و گەرما بە ئەستۆوە بووە. خۆڵەمێشی جێماو لە کول تەپە بە درێژایی زەمان لە سەر یەک کۆ بۆتەوە و یەپکێکی دێوست کردووە کە ئێستا بە شێوەی کوڵ تەپە دەیبینین. کول تەپە لە تەواری ناوچەکانی دراوسێش دەبیندرێ و مەڵبەندی ئێمەش یەکێک لەم شوێنەوارانەیە.
بەر لەوەی کە زەرتوشت بێتە دونیا، گەلانی ئێران و بە تایبەتی دانیشتوانی دەور وپشتی گۆلی ورمێ ئایینی مەزداپەرەستییان لە نێودا باو بووە و وەک ئامۆزایانی هیندی، مردوویان لە جێگایەکی تایبەتی دەسووتاند، کە وابوو خۆڵەمێشی نێو کول تەپە بەرهەمی سووتانی دار و دەوەن و تەرمی مردۆکانە.
کول تەپەی گوندی سەروکانێ لە ناوچەی لاجانی پیرانشار‎، یەکێک لەم شوێنە باس کراوانەیە کە بیری پیرانی بە ساڵاچوودا دێت کە زەمانێک جێگایەکی یەکجار ئاستەم بۆ هات وچۆ بووە و قامیشەڵێنیکی زۆری لە دەوروپشت دا بووە لەم شوێنەدا ئاسەواری کۆنینەی زۆر بە نرخ دۆزراوەتەوە.
دوکتۆر بەهمەن کەریمی ساڵی 13311ی هەتاوی هاتۆتە لاجان و باسی کول تەپەی سەروکانێ دەکات و بە گولی. تەپەی سەروکانێ ناوی دەبا
بەڵام سەبارەت بە ئاورگەکانی ناوچە وا باشە باسی ئاتەشکەدەی سەری کوورەی ناوچەی مەنگورایەتی پیرانشەهر‎ بکەین کە بەرانبەر بە گوندەکانی سەڵۆس و وەرمیشان و لەم لاوە گوندی گولەک هەڵکەوتووە. بەرزایی دوندی کێوی ئاورگەی سەری کورە دەگاتە 3600 میتر لە رێکی دەریاوە و سەرنجی هەر رێبوار و بینەرێک بۆ لای خۆی رادەکێشێ. بە داخەوە فۆڕمی سەرەکی و راستەقینەی ئاتەشکەدەکە نەماوە و کاتی خۆی وەک تەندوور و کوورەی رەژی ساز کردن چووە. ئێستاش لە بەزایی ئەم جێگایە بەردی سووتاو هەر ماوە. بە گوێرەی وتەی تێکەڵاو بە ئەفسانە لە لایەن خ ڵکەوە، هاوکات دەگەڵ لە دایک بوونی حەزرەتی موحەممەد (دخ) و شکانی تاقی کەسرا، ئاوری ئەم ئاتەشکەدەیەش خامۆش بۆتەوە. سەری کوورب جێگای عیبادەت و راز و نیازی گەورەکانی زەرتوشتی بووەکە کات و ساتی تایبەتی لە ساڵ بۆ بە جێ هێنانی ئایینی مەزهەبی و قوربانی کردن کۆ دەبونەوە. یەکێک لە کەسایەتییە مەزنەکانی دەورانی ساسانی بە ناویکریتر لە سەر تاشە بەردێک باسی تەواوی ئاورگەکانی ناوچە دەکات و دەڵێت: من لە سەرانسەری موڵکی ساسانیدا ئاوری ئاتەشکەدەکانی ئاتۆرپاتکان، میشان و.. م گەشاوە راگرت. ئایا ئەم ئاورگەیەی کە کریتر بە ناوی میشان باسی دەکات هەمان سەری کوورەی خۆمان نیە کە. لە نیزیک گوندی وەرمیشان هەڵکەوتووە.
لەمەر گۆڕستانەکانی کەونی ناوچەکە:
سەبارەت بە شێوەی ناشتنی مردوو لە رۆژگارانی مێژووییدا، دەبێ بڵێین لە هەر سەر دەمێک دا رێ و رەسمی تایبەتی خۆی هەبوە. سەردەمێک کە زەرتوشتی، بیر و باوەڕی مەزهەبی خەڵک بووە، گۆڕێکمان وەبەر چاو ناکەوێ، هۆی ئەوەیە کە زەرتوشتییەکان مردوویان بە خاک نەدەسپارد بەڵکوو دەیانسووتاند. کە وابوو گۆڕێکی زەرتوشتیمان نیە. دەستەیەک لە گۆڕەکانی ناوچە وەک سەردەمی ئێستا دەچن و کێلی قەبر بۆ نیشانە کردنی قەبر دیاری کراون.
لە نێو هەندێک لەم گۆڕانە کە بە هۆی باو باران یان کێشانی ڕیگا و بان لە ناخی گڵ دا هاتونەتە دبر، ئامرازی شەڕ و نەرەکان یان کەرەسەی خواردن دۆزراوەتەوە. ئەم دەستە گۆڕستانە کۆنینانەی ناوچە هی سەدەی یەکەمی زایینین. لە نیوەی هەوەڵی سەدەی یەکەمی زایینیدا ڕێ و شوێنی ناشتنی مردوو لە نێو کووپەڵە گڵ دا بۆتە باو، سەری کووپە پاشان بە تاشە بەرد داپۆشراون و پیورێز کراون. هەندێک لەو کووپە گۆڕانە هی سەردەمی دووەمی زایینیە و جاری وایە لە نێویان دا قاپ و قاچاخ و..... بیندراوەتەوە.
دەستەیەک لە گۆڕستانەکانی ناو چەی پیرانشەهر‎ لە کۆنەوە بە ناوێکی تایبەتی ناسراون و فۆڕمی قەبرەکان نیشاندەری ئەم راستیەن کە سەردەمێک گەلانی تر وەک غەیری کورد و موسوڵمان لەم شوێنەدا نیشتەجێ بوونە، وەک کێلە کونتی و قەبرە قۆچ لە گوندی زێوکەی لاجان، قەبرە قەلە لە گوندی سێڵوێ، کێلە سپی لە گوندی دەڵاوان، گردی قەبران لە کوندرێ، گۆڕستانی نوزەڵێ لە گوندی پەسوێ و گوندی قوبە.....
ئینجا با باڵی بەرزەفڕی خۆمان بەرەو سەردەمێک لێک بدەین کە لەم ناوچەیە بە ناوی پارسوا ناسرا بوو. مێژوو لەم بارەیەوە دەڵێ: قەومی پارس لە رەوتی هاتنیان بۆ ئاسیای نێو ڕاست و میروپوتما (بین النهرین) و کوێستانەکانی زاگرۆس لە ناوچەی پارسوادا نیشتەجێ بوون. مینورسکی رۆژهەلات ناسی بە ناوبانگ دەنووسێ: بە بیر و رای من پارسوا دەبێ هەر ئەو جێگایە بێت کە ئێستا پێی دەڵێن پەسوە یان پەسوێ.
پەسوێ ناوی گوندێکی گەورەی ناوچەی لاجانەو وێدەچێ ئەم گوندەش لە پارسوا را هاتبێ، بە تایبەت کە شوێنی پەسوێ و وڵاتی پارسوا یەک دەگرنەوە.
کاک مەحموود پێدڕام سەبارەت بە ناوی ئەم گوندە بیر و رایەکی جیاوازی هەیە و دەڵێ دە زمانی کوردیدا دەتوانین (س) بە جێگای (ش) بە کار بهێنین و بڵێین پەسوێ یان پاشوێ بە مانای پاش لەوێ قەڵاتی شایە و دەگەڵ مانای پارسوا کە تەنیشت و کەنار دە مێشک دا زیندو ئەکاتەوە، یەک دەگرنەوە. ئەڵبەتە ئەوە بیر و بۆ چوونی کاک مەحموود پێدڕامە و بەڵگەی مێژوویی لە دەست دا نیە، ئەگینا گوندی پەسوێ و قەڵاتی سا ئێستاش لێک دوورن و بە تایبەت ئەودەم وەسیلەی هات و چۆ وەک ماشێن نەبووە.....
بەڵگەکانی مێژوویی لە بوونی وڵاتەکانی مێهری و کاراڵا لە سەر چاوەی چۆمی زێدا ئاگادارمان دەکا کە دەکەوێتە لاجانی ئێستا و بە تایبەتی ناوچەی بەربنەی لاجان. ئەم دوو وڵاتە بچووکە لە گەڵ پارسوا هاو سنوور بوونە.
ئاشور بانیپال لە پێنجەمین هێرشی خۆیدا بۆ ولاتانی پارسوا باسی داگیر کردنی چەندین قەڵا و شار لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی مانایی دەکا و دەڵێت: من بەردەوام هەشت شار و ناوچە لە وانە قەڵای بوشتۆم داگیر کرد پاشان شاری شوردیرام سەر لە نوێ لە چەنگ نەیاران دەرهێنایەوە.
کاک مەحموود پێدڕام قەڵای بوشتۆ بە قەڵاتی شا لە ناوچەی سەرشاخانی لاجان دەزانێ و شاری شوردیرا بە گوتەی ئەو شارێک بووە لە سەرچاوەی چومی زێی بچووک دا.
بەڵگەکانی مێژوویی باسی پەلاماری سارگۆنی دووهەم سای دەوڵەتی ئاشوری بۆ ئەم ناوچەیە دەکات. سارگۆن لە نێوان ساڵەکانی 722 تا 450ی بەر لە زایین دا حکومەتی بە دەستەوە بووە. مێژوو لەم بارەیەوە دەڵێ سارگۆن لە موسڵموسڵ ڕا بەرەو ئێران هات و لەشکری کێشایە ئەم خاکە. لە رەوتی ئەم لەشکر کێشانەدا خەڵکی وڵاتی مانایی ئارد و شەڕاب و کەل و پەلی تری پێداویستی ئەوانیان دابین دەکرد. سارگۆن لە سولەیمانی کوردستانی ئێراق تێپەڕی و گەیشتە چۆمی زێ یە، لەم چۆمە پەریەوە و ئەمجار لە شوێنێکی کە ئێستا بە ناوی پەسوێ و لک بن و مەیدان ناسراوە، چل و دوو کەس لە سەرکردەکانی عێل و وڵاتەکانی بچووکی ناوچەی بە خزمەت گەیشت و سەرجەم سارگۆنی دوهەمیان بە مەزن و سەرکردەی خۆیان قەبوڵ کرد و هەروەها خەڵات و زێر و ئەسپ و کەرەسەیەکی زۆریان پێشکەش کرد. سارگۆن فەرمانی دا لە سەر دیواری قەڵا و قەڵاتگەکان ئاڵی سەر کەووتن بچەقێنن و ههروەها لە کەنار شاری لاتاش کە دەکەوێتە نێوان پەسوێ و مەهابادی ئێستا و لە تەنیشت قەڵای سپی واتە. قەڵاتی پەسوێ ئۆللۆسونۆ سای دەوڵەتی. مانایی بەخشی:
ئۆللۆسونۆ لە لایەن سارگۆنی دووهەمەوە کرابوو بە شای مانایی، بەڵام پاشان لە ئەمر و فەرمانی ئەو دەرچوو تا ئەوەی کە لەم هێرشەدا سەرلەنوێ هاتەوە ژێر فەرمانی سارگۆن.
بەڵام لە سەردەمی هاتنی سپای ئیسلام، ناوچەی ئێستای پیرانشەهر‎ بە ناوی سەڵڵەق دەناسرا و لەم شوێنەدا کوردەکانی هەربانی نیشتەجێ بوون کە پاشان بە ناوی راوەندی و رەوادی هاتنە ئارا. پاش ئەوەی کە وڵاتی کوردستان و ئازربایجان لە دەست خەلیفەکانی عەباسی هاتنەدەر و هاروونەڕەشید هاتە سەرکار، ئیبراهیم ناوێکی کردە وەزیر، ئیبراهیم لە پاشان هاتە لاجانی ئێستا و دە گەڵ کچی حاکمی ئەودەمی گوندی قەڵاتی مووتاوێ زەماوەندی کرد و کورێکیان بوو بە ناوی دەیسیم.
دەیسیم تەواوی ئازەربایجان و کوردستانی خستە ژێر چاوەدێری و پاشان دەگەڵ دەیلەمی و لاهیجانییەکانەوە ئێستای باشووری ئێران، تێکەوت بەڵام بە هۆی خەیانەتی سەرکردەکان، نەیتوانی سەرکەوێ و ناوچەی ئێستای لاجان کەوتە دەستی ئەوان.
وێدەچێ ناوی لاجان یان لاهجان لە لایەن ڵ دەیلەمی و لاهیجانییەکانەوە داندرابێ ئەویش بە هۆی زەنوێر و سەرسەوز بوونی ناوچە، ئەگینا لاجان و لاهجان بە مانای شوێن و جێگای پەروەردە کردنی کرمی ئاوریشمە و دەگەڵ تایبەتمەندێکانی ئەمڕۆ و ئەودەمی لاجان یەک ناگرێتەوە.
حوسێن حوزنی موکریانی دەنووسێ: ساڵی 429ی کۆچی ئۆغۆرەکانی پێشڕەوی سەلجووقییەکان هێرشیان هێنایە سەر عەشایری هەزیانی بەڵام سەرنەکەوتن. ئۆغۆزەکان دەیان دەست درێژی تریشیان بۆ هەزیانییەکان هێنا و ئێستاش ناوی گوندەکانی گردی مرادبەگی، قوبادبەگیان، بەستام بەگ و ئوغەن و.... یادگاری ئەو سەردەمە هەر ماون.
ئۆغۆز لە لایەن خەلکی ناوچەوە بە تورکە ڕەشە ناسراون و هەروەک دەزانین سلجووقییەکانیش تورک زمان بوون.
لاپەرەکانی مێژووی پیرانشار‎ یادگاری سەردەمی ئیسلام و سوپای عەڕەبەکانیشی پێوە دیارە. پتر لە 300 چاک و پیر وشەخس و نەزەرگەی ناوچە شاهیدی زیندووی ئەم ئیدیعایەی ئێمەن. بەڵگەی مێژوویی سەبارەت بە هێرشی سپای ئیسلام بە سەر کردایەتی خالیدی کوری وەلید بۆ ناوچەی پیرانشار‎ و گوندی شارستێن لە ناوچەی مەنگورایەتی ئاگادارمان ئەکا و هەروەها لە بوونی قەڵای پتەوی ئەم گوندە و شای وڵاتی مەنگورایەتی:مەنجوڕات دەدوێت. بە یەک وتە گوندەکانی گردڕەحمەت و گردشەیتان شاهیدی شەڕی نێوان سپای ئیسلام و کوردەکانی هەزبانی لە لایەکی ترەوە بووە.
پەریخان زۆر بە زیبک و زاکوون بووە لە هەمان حاڵیش دا زۆر کەیفی لە پیاوان هاتووە تا ئەو رادەیەی کە رێبواران و کەسانێکی خۆشی لێیان دەهات، بانگی دەکردنە دیوەخان داوای دەست تێکەڵ کردنی لێ دەکردن، ئەگەر کابرا رازی بایە ئەوە هیچ، ئەگەر بەرهەڵستی کردبوایە، فەرمانی دەدا لە نێو چیغ دا بیسووتێنن. سەرئەنجام پەریخان دەگاتە مەحمەڵ ناوێک کە بۆ فرۆشتنی مەڕ و مالات دێتە شار پەریخان خۆشی لێ دێت و لە دواییدا رەگەڵی دەکەوێ.....
ئێمە لێرەدا مەبەستمان لێکدانەوەی فۆلکلۆری نیە. هەر بۆیە سرنجی خوێنەرانی تامەزرۆ بۆ شریتەکانی تۆمار کراو یان کتێبی توحفەی موزەففەرییە نوسراوی ئۆسکارمان رادەکێشین.
ئێستاش لە بەربنە ئاسەواری شاری قەرە چەلیان و قەڵای میر زۆرابخان و ئاشکەوتی بێژ و بەرانان (بێشوێ) هەرماوە. کە وابوو وا باشە هەڵەی خوا لێ خۆش بوو کاک عەلی حەسەنیانیش راست بکەینەوە کە شوێنی روودانی ئەم بەیتە بە بێ بەڵگەیەک و تەنیا بە بیر و بۆچوونی خۆی بە ناوچەی شاروێران و گوندی دەریاز دادەنێ.
سەرەڕای ئەوانە زۆر بەیتی تری کوردیمان هەیە کە ناوچەی پیرانشەهر‎ دەگرنەوە وەک:
کانەبی، خەج و سیامەند، هەمزەئاغای مەنگوڕ، کاک باپیری مەنگوڕ، شێخ ڕەش و شێخ مەند، سوارۆ، پایزە، ئازیزە و چەندت تر.
مێژووی ناوچەی پیرانشەهر‎ لە گەڵ ناوی بڵباسیش تێکەڵاوە. بڵباس مەبەست ناوی پێشووی عەشایری پیران، مەنگوڕ و مامەش لە ئەم دیو و ئەم دیوی کوردستان لە ناوچەی پیرانشار‎دا بووە. شەڕەفنامە سەبارەت بە بڵباس دەنووسێ: عەشیرەی رۆژەکی بریتین لە 24 تایفە لە ناوچەی خۆیت کۆبوونەوە و دوازدەیان بڵباس و دوازدەی تریان بە ناوی قوالیس جیا بوونەوە. ئەم سەرچاوەیە ئیتر باسی ئەوە ناکات کە ناوی بڵباس لە کوێ را هاتووە و بە چ مانایەکە.
یەکەم سەرچاوە کە ناوی بڵباسی تێدا هاتووە قوڕئانێکی دەس نووسە کە ئاماژەی بە ناوی مەنسوور کوڕی سادقی. بڵباسی کردووە
بڵباسەکان هەردوو دیوی سنوور پەیمانی هاوکاری ناوچەیان بە یەکەوە بەستبوو، ئەم هاوکارییە ساڵی 1209ی هەتاوی لە لایەن میر محەممەد، میری گەورەی سۆرانسۆران لە رەواندز هەڵوەشایەوە. بڵباسەکان بە دەیان جار لە لایەن دەوڵەتەکانی ناوەندی ئێران و عوسمانی و میرانی بابان و ئەردەڵان و سۆران و موکری پەلامار دراون، بەڵام هەرکات. وەک هێزێکی بەرگری، خۆیان نواندووە
لە بەردەنوسی ئاگۆنی دووهەم – شای کاسی– لە هەزارەی دووهەمی پێش زایین دا، هاتووە کە پەیکەری خودایانی ئەو سەردەمەیان لە ‹خانا›ڕا گەڕاندۆتەوە بۆ بابل کە پێشتر لەوانەیە لە لایەن هیتییەکانەوە دوای تێکڕووخاندنی بابل پاش گەڕانەوە لە وێیان بەجێ هێشتبێت. لێکۆڵینەوەی شوێنەوارەکانی قەڵاتی شا کە کەوتووەتە سەر کێوی لەندی شێخان – لە کێوە بەرزەکانی پیرانشەهر‎ – ئاشکرا دەکات کە یەکەم بەردی بناغەی ئەو قەڵا گەورە و سەرسوڕهێنەرە لە سەرەتاکانی هەزارەی یەکەمی پێش زایین دا لە لایەن هۆزەکانی دانیشتووی ئەو ناوچەیەدا دامەزراوە و دوایە لە سەردەمی مادەکان دا پەرەی پێدراوە. لە سەدەی 9ی پێش زایین دا ناوچەی شارستانیپیرانشاری ئێستا کەوتبۆ ناو سنوری حکومەتی مانناییەکان. وڵاتی ماننا بە هۆی باری نیزامی و هاوسێیەتی لەگەڵ حکومەتە گەورەکانی ئۆرارتۆ و ئاشوور زۆر جاران لە تێکهەڵچوونی نێوان ئەو دوو هیزەدا دەست بە دەست گەڕا. سارگۆنی دووهەم (723-705 پێش زایین) لە هێرشی هەشتەمی خۆیدا بۆ ماننا و ئۆرارتۆ بە ناوچەکانی ئێستای پیرانشەهر‎ و پەسوێ دا گەیشتە قەڵای ماننایی ‹سینی هینۆ› کە وێدەچێ هەر قەڵای پەسوێ بێت. هەر لەو دەمەدا ئۆللۆسۆنۆ، گەورەی ماننایی ئەو ناوچەیە، لە نزیک پەسوێ لەسەر ڕێگای مەهاباد گەیشتە خزمەت سارگۆن و هاوکاری خۆی بەوی راگەیاند.
زۆر لێکۆڵەر وەک مینۆرسکی ناوی پەسوێی ئێستا وەرگیراو لە ‹پارسۆئا› دەزانن کە لە بەشی رۆژاوای وڵاتی ماددا بووە. ئەو ناوچەیە پاش دامەزرانی یەکگرتوویی ماد و پاشایەتی هەخامەنشی، ئەشکانی، و ساسانی بەشێک بووە لە وڵاتی ئەوان. بە دەست پێکردنی هێرشی عارەبە موسڵمانەکان، خەڵکی ناوچەی پیرانشەهر‎ بەرەنگاریان کردوون و لەئارادا بوونی چەند گۆڕستانی ئەسحابانی سەرەتاکانی ئیسلام لەو ناوچەیەدا وەک ‹چل شەهیدان› و ‹دایە شێخی› شادەی ئەو وتەیە. لەوانەیە شارۆچکەی ‹بەسوی› کە یاقوتی حەمەوی لە سەدەی 7ی مانگیدا لە نزیک ‹خانی خاس بەگ›دا ناوی بردووە هەر ئەو ‹پەسوێ›ی ئەوڕۆ بێت و لە راپۆرتەکەیدا ‹بەسوی› بە شارێکی چووکە ناساندووە کە مووچەی دیوانی 25 هەزار دیناری هەبووە و لەوێ دا دەغڵ و دان و ترێ و هێندێک میوە بەرهەم هاتووە.
جوگرافیا
پیرانشار‎ یەکێکە لە حەڤدە شارستانەکانی پارێزگای ئازربایجانی رۆژاوا. شارستانی پیرانشار‎ بە رووبەری 2402 کیلۆمەتری چوارگۆشە کەوتووەتە 45 پلە و 8 خولەکی درێژایی رۆژهەڵات و 36 پلە و 42 خولەکی پانایی باکوور لە نێوان بەشێک لە زنجیرەکێوەکانی زاگرۆس. بەرزایی لە رێکی دەریاوە 1840 میترە و مامناوەندی بارینی ساڵانەی 352 میلیلیترە. نێوانی پلەی گەرمای 35-4 پلە و پلەی تەڕایی 51% راگەیێندراوە.
دراوسێیەکان: لە باکووری رۆژاوا لەگەڵ شاری شنۆ بە 47 کیلۆمەتر، لە باکوور شاری نەغەدە بە 47 کیلۆمەتر، لە باکووری ڕۆژهەڵات شاری مەهاباد بە 70 کیلۆمەتر، هەروەها شاری سەردەشت بە 95 کیلۆمەتر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ باشووری کوردستان هاوسنورە. مەودای ئەو شارە لەگەڵ ناوەندی پارێزگا (شاری ورمێ) 120 کیلۆمەتر و لەگەڵ پێتەختی ئێران (شاری تاران) 700 کێلۆمیتر لە رێگاوەیە.
شارستانی پیرانشار‎ لە ناوچەیێکی کوێستانیدا هەڵکەوتووە و هەرچەندی بۆ لای رۆژاواوە بڕۆین بڵندایی زیاتر دەبێت. کێوەکانی قەندیلقەندیل (3578 میتر)، حاجی برایم (3550 میتر)، سوورەداڵ (3503 میتر)، چل بزنە (3226 میتر)، لە بەرزترین چیاکانی ئەو شارستانەن.
لە کوێستانەکانی پیرانشار‎ەوە چۆمی هەمیشەیی و پڕ ئاو سەرچاوە دەگرن و چۆمەکانی سێڵوێ، لاوێن، بادیناوێ و گەدە تێکەڵاو دەبن و چۆمی بە ناوبانگی زێی بچووک سازدەکەن کە دوای تێپەڕبوون بە ناوچەی میراوە و سەردەشت دا، دەچێتە ناو باشووری کوردستان و دەڕژێتە ناو بەنداوی دووکان.
کەش و هەوا:
کەش و هەوای پیرانشار‎ لە هاوین و بەهار دا دڵخواز و خۆشە. مامناونجی دەما لە بەهار دا 15٫20، لە هاوین دا 25٫20، لە پاییز دا 10٫40 و لە زستان دا 1٫60 پلەی سێلێسیوسە. لە لێکۆڵینەوەیەکی 30 ساڵە کە لە سەر کەش و هوای پیرانشەهر‎ ئەنجام دراوە، زۆرینەی دەمای موتڵەق 44 پلەی سێلێسیوس، کەمینەی دەمای موتڵەق 31- پلەی سێلێسیوس، و هەروەها مامناونجی دەمای ساڵانە 13٫10 پلەی سێلێسیوس بووە. مامناونجی تەڕایی نیسبی لە 06:30 کاتژمێر دا 69% و لە 12:30 کاتژمێر دا 38% بووە. مامناونجی بارانبارینی ساڵانە 497٫3 میلیمیتر و زۆرینەی رۆژانە 66 میلیمیتر بووە. مامناونجی ژمارەی رۆژگەلی سەهۆڵبەندان 111٫4 رۆژ بووە و زۆرینەی کاتژمێرگەلی خۆرهەتاوی لە گشت ساڵ دا 2، 786٫2 بووە.
چنینەی شار و گەڕەکەکان:
لە روانگەی خانوو و بیناوە شار پێکهاتووە لە دوو چینی کۆن و نوێ. چینی کۆن کەوتووەتە لای دامێنی کێو و زیاتری ماڵەکان بە خشتی کاڵ و سواغ سازکراون و چینی نوێ لە لای دەشتەوە هەڵکەوتووە و بە کەلوپەلی ئەوڕۆیی سازکراون. دوو گەڕەکی کۆنەخانێ و زەرگەتەن کە لە گەڕەکە کۆنەکانی پیرانشەهر‎ن، سەردەمێک دوو گوند بوون. گەڕەکەکان: خەیام، کۆنەخانێ، هەوراز، باڵاشار، کاسەکەران، قەپان، دۆڵی قیزقەپان، دۆڵی گراو، زەرگەتەن، جامیعای قەدیم، ئازادی، شارەداری، قودس، ئازادەگان، ئیسارگەران، شارەکی مەنگوڕ، نوختەی A، نوختەی B، نوختەی C، فەرهەنگیانی 1 و 2 و 3 و 4، پاداش، هەواشناسی، هێمن، هەژار، نالی، جێژنی، تەهازادە.
چنینەی دانیشتووان:
ژماری دانیشتووان: ژماری بنەماڵە و دانیشتوانی شارستانی پیرانشار‎ بە پێی سەرژمێری ساڵی 1395ی هەتاوی: 20617 بنەماڵە، 107677 کەس دانیشتوو کە لەوان 53274 کەس ژن و 54403 کەس پیاون. ژماری خوێندەوار: ژن 27516 و پیاو 37939 نەخوێندەوار: ژن 19107 و پیاو 9343. دانیشتوانی شار: 57692 کەس.
ژماری دانیشتووانی گوندە گەورەکان:
کۆنە لاجان (کۆهنە لاهیجان): 7931
دڵاوان (دلاوەران): 5679
پەسوێ: 4772
جەڵدیان: 4461
گردکشانە: 3161
زێوە: 2811
سەروکانێ: 2501
زمان:
زمانی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە زۆرتر کوردی بە زاراوەی سۆرانی بن زاراوەی موکریانییە. تاق تاق زمانی تورکیشی تێدایە. لە ئیدارە فەرمییەکان دا وە هەروەها لە قووتابخانە و زانکۆکان دا لە زمانی فارسی کەڵک وەردەگیرێ. بەڵام بۆ لێکدانەوەی وانەکان لە قوتابخانەکان دا لە زمانی کوردی کەڵک وەردەگیرێ ئەگەرچی نوسراوەی پەرتووک و وانەکان بە زمانی فارسیە.
ئایین:ئایین:
تەنیا ئایینێک کە لە دانیشتووانی ئەو ناوچەیەدا پێش ئیسلام ناسراوە، پەرستنی ئەهورامەزدا بووە. پاش بەرگری لە بەرانبەر هێزەکانی سوپای ئیسلام، بە پاراستنی زۆربەی داب و نەریتەکانیان بوون بە موسڵمان. زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی ئەو ناوچەیە ‹موسڵمانی سوننی شافعی›ن و تاق تاق موسڵمانی شیعە یان دینەکانی دیکە تێیدا هەن.
داب و نەریت:
لێرەدا زۆرتر باسی هێندێک لە دابەکان کە گرینگی مێژووییان هەیە، دەکەین. چونکە دابە سەرەکییەکانی گەلان، پەیوەستە بە بیر و هەستی ئەندامەکانی، بە شێوەیێک کە سەرچاوەکانی لە ناخی رۆحی تۆرەمەکان دایە و لە تێپەڕی ساڵانی زۆردا، گرینگ ترین هۆی یەکگرتوویی بیر و رۆح لەناو توێژەکانی جۆراجۆری خەڵکی وڵاتێکە. لەو ناوچەیەدا ژیانی عاشیرەتی و چادر بڵاو بۆتەوە و خەڵکی شارەکان و گوندەکان تێکەڵاویان هەیە و بە هۆی کاریگەری لەسەر یەکتر، تایبەتمەندی عێلایەتییان لە دەست داوە، سەرەڕای ئەوە هێشتا زۆربەی داب و نەریت و جلک و کەلتووری خۆیان پاراستووە. لە پیرانشار‎ دا وەک هەموو بەشەکانی دیکەی کوردستان و ئێران، رێز لە دەسپێکی سەری ساڵ و رۆژی نەورۆز دادەنرێت. جەژنی نەورۆز، بۆ هەموو گەلانی ئێرانی ناسراوە و رێزی تایبەتی لە کەلتووریان دا هەیە. رۆژانی جەژن کە سێزدە رۆژە، بۆ قوتابخانەکان پشوودانە و خەڵک دەچنە سەردانی یەکتر. منداڵانی و لاوان لە رۆژانی جەژن دا دەچنە ماڵە خزم و ناسیاوانیان و داوای جەژنانە دەکەن. رۆژی کۆتایی جەژنی نەورۆز، واتا سێزدەی خاکەلێوە، بە رۆژی سروشت و سێزدەبەدەر ناسراوە و خەڵک بە گشتی لە شار دەچنەدەر و رۆو دەکەنە کێو و سەیرانگەکان. جەژنەکانی دیکە سەرچاوەی لە بڕوای ئایینی خەڵک گرتووە وەک جەژنەکانی قوربان، بەرات، رەمەزان و مەولوود. لەو جەژنانەدا خەڵک بە دەبەرکردنی جلکی نوێ و جوان بە خۆشی دەچنە سەردانی یەکتر و جەژنە پیرۆزە لە یەکتر دەکەن. جۆری جلکەکانی خەڵکی ئەو ناوچەیە وەک ناوچەکانی تری موکریانە. پیاوان ‹کەوا و پاتۆڵ› دەبەر دەکەن و ‹پشتێند› لە ناوقەدیان دەبەستن و بەساڵ داچووان ‹جەمەدانی›ش لەسەر دەنێن. ژنان کراسێکی سەرتاپێ دەبەردەکەن کە لە ناوقەدیڕا گنجی هەیە و پشتێند لە ناوقەدیان دەبەستن. لەبن کراسیش ئاواڵ کراس (دەرپێ) دەپێ دەکەن و ‹سیخمە› یان ‹کولێجە› لەسەر کراس دەبەر دەکەن و لێچکە لەسەر دەنێن و دەسماڵ بە شان دادەدەن.
سروشت:
شارستانی پیرانشار‎ سروشتێکی سەرسەوز، چۆم گەلێکی پڕ ئاو و هەمیشەیی، لێڕەواری کوێستانی، کێوەکانی بەرز و پڕ بەفر، بازاڕچەی سەر سنوور، گوندەکانی سرنج راکێش و شوێنەواری میژوویی و جوانی هەیە و بۆ گەڕان و سەیران خاوەنی جێگای خۆش و سەیرانگەی جۆراوجۆرە. ساڵانە لە وەرزەکانی بەهار و هاوین دا لە هەموو شوێنەکانی ئێران ڕا گەشتیاران بۆ دیتنی سروشتی جوان و سەرسەوزی ئەو ناوچەیە دێن و لە هەموو وەرزەکانیشدا بۆ سەردانی بازاڕچەکان و کڕینی کەلوپەلی پێویست دێنە ناو شاری پیرانشەهر‎. هەروەها سنووری فەڕمی حاجی ئۆمەران کە لە نێوان کوردستانی عێراق وپیرانشار دایە شوێنی ئاڵوگۆڕی کەلوپەلی جۆراوجۆر لە نێوان دوو لای سنورە و شوێنێکی گرینگە بۆ بازرگانان. ناوچەی پیرانشەهر‎ بە هەبوونی سروشتێکی سەوز و دانیشتووانی خوێن گەرم و میوان دۆست و بازاڕچەی سنوری وەک نەقیمەیێک لەسەر ئەنگوستیلەی پارێزگادا دەدرەوشێ. لە گرینگترین شوێنەکانی سروشتی و سەیرانگەکان دەتوانیین ئەوانە ناو ببەین: ئاوهەڵدێری خەرپاپ: کێو و دۆڵەکان و لێڕەوار و چۆمەکانی ناوچەی پیرانشار‎ دەستیان وەیەک داوە هەتا بە کێشانەوەی تابڵۆگەلێکی جوان و بێ وێنە لە سروشت، سەرنجی هەر بینەر و رێبوارێک راکێشن. یەکێک لەو دیمەنە جوانانە ئاوهەڵدێری خۆڕێن و پڕ ئاوی خەرپاپە کە لەناو لێڕەوارە سەرسەوزەکانی پردانان دایە.
سەیرانگەی پردانان هاوینە هەوارێکی سەرسەوز و خۆش، ئاو هەوای پردانان لە 22 کیلۆمەتری باشووری پیرانشەهر‎ و لەسەر رێگای پیرانشەهر‎ بۆ میراوە دا هەڵکەوتوون و چۆمی پڕ ئاو و خوڕێنی پردانان کە یەکێک لە سەرچاوەکانی چۆمی زێی بچووکە، جوانییەکەی دووهێندە کردووە. ئەو هاوینە هەوارە کە هەتا بەفرە هەمیشەییەکانی سنووری نێوانڕۆژهەڵاتی کوردستان و باشووری کوردستان درێژەیان هەیە، سەرنجی هەر گەشتیارێکی بۆ خۆ رادەکێشن.
چیای قەندیل:
ئەو چیا بەرز و پڕ بەفرە هەموو ساڵی لە وەرزەکانی بەهار و هاوین دا گەشتیاران و شاخەوانان و وەرزشوانان بۆ لای خۆی رادەکێشێ. سروشتی سەوز و فێنک: ناوچەکانی وەک قەراخ چۆمەکانی زێ و بادیناوێ و لاوێن، لێڕەوارەکان، لەندی شێخان، دۆڵەنێ، بادیناوێ، گەڵی حاجی برایم، ئاوخواردە، دەڵاوان، قەڵاتی شای، کانێ زەرد، زێوکە و... ساڵانە دەکەوێتە ژێر پێی دۆستان سروشت و شاخەوانان. شاخە بەردینەکانی خورینج: زۆربەی گوندەکانی پیرانشەهر‎ سروشتێکی بێ وێنە و جوانیان هەیە و بوونەتە سەیرانگە. یەکێک لەوان، وڵاتی بەردە سێحراوی و جۆراوجۆرەکانی خورینجە کە کەوتووەتە 20 کیلۆمەتری باکووری رۆژهەڵاتی پیرانشار‎ و لەسەر رێگای پیرانشار‎ بۆ مەهاباددایە. لە قەراغ ئەو گوندە، تەپۆڵکەگەلێکی داپۆشراو بە گابەرد هەیە کە بە شێوازێکی سەرسوڕهێنەر لەسەریەک دانراون، بە جۆرێک کە سەرنجی هەر رێبوارێک بۆ لای خۆ رادەکێشن و دەڵێی دەستی بەتوانای وەستایێک ئەو بەردانەی ئاوا جوان و رێک وپێک تاشیوە هەتا پەیکەری جۆراوجۆری لێ سازبکات.
جگە لە وانە بازاڕچەکانی ناوشار بۆ کەلوپەلی ناوماڵ، دەنگ و رەنگ، جلکی دەرەکی و کەرەسەی رازاندنەوە بە نرخی هەرزان هەموو رۆژی خانەخوێی مسافیران و کڕیارانێکە کە لە تەواوی ناوچەکانی ئێران ڕا دێن.
شوێنە مێژووییەکان
لە ناوچەی پیرانشار‎دا 113 تەپۆڵکەی مێژوویی لە لایەن کارناسانی نوێنەرایەتی میراتی کولتووری ئەو شارستانە ناسراوە و تۆمار کراوە کە پێشان دەری مێژوویی بوونی ناوچە و پێکهاتن و لەئارادابوونی شارستانیەتیگەلێکی بەهێز و پڕشنگ دارە وەک شارستانیەتی ماننایی، پارسوایی، ئۆرارتۆ، ماد، زاموا و ئیسلام. لەوناوەدا هێندێک تەپۆڵکە هەن کە بە هەبوونی شوێنەواری مێژوویی زۆر دەبنە جێگای سەردانی لایەنگرانی مێژوو و کولتووری ئەو ناوچەیە کە دەتوانین ئەوانە ناو ببەین: قەڵای شیناوێ (هەزارەی یەکەمی پێش زایین)، قەڵاتی موتاوێ (2500 ساڵ پێش زایین)، قەڵاتی شای (1500 هەتا 2500 ساڵ پێش زایین)، قەڵای جەڵدیان (5000 هەتا 5500 ساڵ پێش زایین)، قەڵای پەسوێ (پێش مێژوو)، بەردەنوسی بەردەمافوورە (گوندی لکبن)، داشان قەڵا (2000 هەتا 3500 ساڵ پێش زایین)، تەپکی گرداشەوان و گۆڕستانی زەرگەتەن. دیارە شوێنی مێژوویی زۆر لەو ناوچەیەدا هەن بەڵام بە هۆی کار لەسەر نەکردن بێ ناو ماون و نەناسراون.
ناوەندەکانی کەلتوور و ئەدەب و هونەر
پەڕتووک خانەی شارەوانی لە پارکی خەیام، پەڕتووک خانە و ناوەندی فەرهەنگی و هونەری ئیرشاد لە شەقامی سەعدی، زانستگەکان: زانستگەی پەیامی نوور و زانستگەی ئازادی ئیسلامی، ناوەندی بارهێنانی بیری منداڵان و لاوان لە شەقامی بەهەشتی، ئەنجومەنی ئەدەبی چرا لە هیلالی ئەحمەر.[1]

⚠️ اێ مەقاڵە أ زوون (🏳️ کوردیی ناوەڕاست) نۆیسیائە، أڕا واز کردن بەخش أ زوون بنچێنە(اصلی)!أڕؤی آیکون کلیک کەن
⚠️ ئەم بابەتە بەزمانی (🏳️ کوردیی ناوەڕاست) نووسراوە، کلیک لە ئایکۆنی بکە بۆ کردنەوەی بابەتەکە بەو زمانەی کە پێی نووسراوە!


🗄 بنچەکەل(سەرکەنی=سرچشمە)
[1] 📡 | 🏳️ کوردیی ناوەڕاست | wikiwand
📚 فایل های مرتبط: 1
🖇 آیتم های مرتبط: 9
🏰  جاگەل
1.👁️Pîranşar
2.👁️پیران (چیانە)
3.👁️پەسوێ (لاجانی رۆژهەڵات)
4.👁️دربکە (لاجان)
5.👁️سێڵوێ (لاجانی ڕۆژئاوا)
6.👁️قەندیل (چیا)
7.👁️کەوپەڕ (مەنگۆڕی ڕۆژئاوا)
👫  زنی نۆیسە (ژیان ناۆمە)
1.👁️فەردین رابیت
📷  عەسگ و پِئ نۆیسە
1.👁️میرزا خەلیل مەعروفیانی
📂[  فرەتر(ویشتر)...]

⁉️  ویژگیەل بەخش
🏷️ ڕزگ(دەسە): 🏰  جاگەل
🏳️ زبان مقاله: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
⛰️ Topography: ~
🌐 لهجە: 🏳️ ک. جنوبی
💎 محل: ◾ شهر کوچک
# Population:

⁉️ Technical Metadata
©️ کپی رایت صادر شده به کوردیپیدیا!
✨  کیفیت بەخش : 99% ✔️
99%
✖️
 30%-39%
بد👎
✖️
 40%-49%
بد
✖️
 50%-59%
بد نیست
✔️
 60%-69%
متوسط
✔️
 70%-79%
عالی
✔️
 80%-89%
عالی👍
✔️
 90%-99%
نایاب👏
99%
✔️
اێ ڕکؤردە إژ لآ Sep 25 2019 10:06PM أڕا(جوان عومەر ئەحمەد)
👌
✍️ اێ بەخشە گل دؤمائن(آخرین گل) إژ لآ(جوان عومەر ئەحمەد): أڕاSep 28 2019 2:26PM نووآ بی(بروز بی)
☁️ نیشانی مەقاڵە
🔗
🔗
⚠️ اێ بەخشە إڕؤی(طبق) 📏 إستانداردەل كوردی پدیا هەنی(هالی) ناتەمامە ؤ بازنگری متن إگرەکەسێ(نیازە)
👁 اێ بەخشە 1,591 گل سئرکریائە(دێینە)

📚 Attached files - Version
نوع Version 💾📖🕒📅 👫 نام ویرایشگر
📷  پەروەندە عەسگ 1.0.186 KB Sep 25 2019 10:54PMجوان عومەر ئەحمەد
📚 کتاووخانه
  📖 تەگرەژیلە
  📖 چەمێ ئەژ چریکەێ بەرد
  📖 کۆردی ئەڤەڵ دەبستان - ...
  📖 شازايه بۊچگڵه
  📖  فرەتر(ویشتر)...


📅 کرونولوژیا از وقایع
  🗓️ 17-04-2021
  🗓️ 16-04-2021
  🗓️ 15-04-2021
  🗓️ 14-04-2021
  🗓️ 13-04-2021
  🗓️ 12-04-2021
  🗓️ 11-04-2021


💳 بخشیدن
👫 همکاران کوردیپیدیا
💬 قسەل(گەپەل) هۆمە
⭐ کووکریائەل(گردآکریائەل)کاربەری
📌 Actual
شازايه بۊچگڵه
ئانتوان دو سه‌نت ئگزۊپری
ئه‌ڵگه‌ردانن له‌ فه‌رانسیه‌وه‌ ئه‌را (كوردى كه‌ڵهوڕی) : موحسن ئه‌مینی
سنندج - دانشگاه كردستان - 2008
شازايه بۊچگڵه
گردەکشانە
گردەکشانە یەکێگ لە شارەیل پارێزگەێ ئازەربایجان خوەرئاوا و ناوچەێ موکریان و ناوەند بەش لاجان لە شارستان پیرەن پیرەن . دانیشتووەیل شار گردەکشانە 1.800 کەسن (ئامار ساڵ 1390 کووچی ھەتاوی) وە زوان کە کوردی سورانی (بنزاراوەێ موکریانی ) قسە کەن. مەردم گردەکشانە بێشتر لە ئێڵ مامەش ن.
گردەکشانە
شێخەڵڵای هەولێر کييە؟
شێخەڵڵا ناو بازاڕيگ مەردمى هەولێرە، کەفتەسە ناوڕاس شارەگە، ئمجا بنەچەک ناوەگەى ئەچێده و ئەرا مەزاريگ ک قاپيەگەێ رويه و کويچەى حەريق خانەقا و (باغ شار) جاران هەڵکەفتگە.
وشەگە لە(عەبدوڵڵا)ەوە سەرچەوە گرتگە، خوەى شێخ عەبدوڵڵا بويە، کوردەيل فرەيگ ناوچەى کوردستان هەناى ک پيشناويگ ئەکەفێد وەل ناو (عەبدوڵڵا)ەوە، ئەوە هەرچوار پيت (ع، ه، ب، د) قويته و ئەيەن و نايەرنەى بان زووان. ئەرا نموونە:(شێخ عەبدوڵڵا ئەکەن شێخوڵڵا. کاک عەبدوڵڵا ئەکەن کاکەوڵڵا)، وەلێ لەى ناوە ديارە هەولێريەيل پيت(واو)يش قرتاننه و لەج
شێخەڵڵای هەولێر کييە؟
نەخش کوردەيل لە دامەزرانن بەغدا
خەليفە مەنسور عەباسی ئەی شارە بنيات نا و کردەی ناوەند دسەڵات حکوومەت عەباسيەيل. کوردەيليش وەل مەنسور لە دامەزانن و سازين بەغدا هاوکاری کردنە.
کوردەيل لە ناوچەی(ئەزەج) بەغدا نيشەجی بوينە و ئيجار ناو ئەی ناوچە ئەڵگەردياس و کرياسە باب شێخ. ئەی ناوچە تا ئيسەيش يەکێگ لە پڕ هاتووچووترين ناوچەيل بەغداس.
لە موودەی ناو باب شێخێش ئەڵگەردێده و ئەرا مەزار(شێخ عەبدولقادر گەيلانی) ک ها ناو ئی ناوچە. بڕێگ له و کەسەيل بەرجەسه و ناودارە ک لەلای ئی شێخه دەرس خوەنستنە، کوردەيل ناوچەی ئەزەج(باب شێخ) بوينە جوور: ج
نەخش کوردەيل لە دامەزرانن بەغدا
هووز کەمانگەر (کەوانگەر) و کوشيان مەحمود بەگ
بەشيگ گەورای زەردۆئی سەر وە تیرەی کەمانگەرن، ئى تیرە یەکيگە لە تیرەيل گەوراى جاف، رووڵەيل ئى تيرە جاران لە ناوچەيل ئافريان ژويەر و خوارگ، ماويان، کورەدەرە، تفين، ساتياری، قەرەویس، کۆڵەسارە، ماسان، کەوانە، پاڵنگان، گرگان، عەنەب و دەرەشیش نيشتەجێ بوون، وەلێ شوون وماوى ئيسەيان ئەکەفێدە سنوور هەردوگ پاريزگاى کرماشان و سنە ناوچەى بيلور.
مەرز باکووريان: کرماشان و کامیاران، مەرز باشووريان ميان دەربەند کرماشانە، مەرز خوەرهەڵاتیان ناوچەی بيلورەو، له خوەرئاوايشەو کنار کويەێ شاهۆ و روانسەرە.
بڕيگ لەليان
هووز کەمانگەر (کەوانگەر) و کوشيان مەحمود بەگ

Kurdipedia.org (2008 - 2021) version: 13.04
| 📩 contact@kurdipedia.org | ✔️CSS3 | ✔️HTML5
| زمان دؤرسکردن وەڵگە(پەڕە): 0,515 ثانیه(اێس)
☎ +9647701579153 +9647503268282
| ☎ +31654710293 +31619975574


Kurdipedia Project is an initiative of
(Bakhawan Software 1998 - 2021)