🔓 Sign In
➕ Send
⌨ Keyboard
📁 More ...
🏠|📧|About!|Library|📅 17-02
🏠 Home|📧 Contact|💡 About!
|
📅 Today 17-02 in history
📅Chronology of events
📅 Days
📆17-02-2020
📆16-02-2020
📆15-02-2020
📆14-02-2020
📆13-02-2020
📆12-02-2020
📆11-02-2020
📂 More ...
📅17 February
📝 Documents
📊 Statistics and Surveys
✌️ Martyrs
💚 Martyrs (Al-Anfal)
☪ ISIS's victim
😞 Victim of civil war
👩 Violence victim
📅 Date of Birth
📅 Date of Death
|💳 Donations‌Help us build a better Kurdipedia. Even small donations can make a difference.
We need your donation to achieve updated and faster technology for our services, to establish and promote the Kurdipedia organization and the hiring of dedicated staff to increase and improve the content, design and daily operation of our website.
|📕 LibraryThe Biggest Kurdish Digital Library - (10,673) books||
👫 Asenath Barzani
Asenath Barzani, Born to Samuel Ben Nathanel halevi in 1590 CE in the Kurdish city of Mosul in Southern Kurdistan. She was raised by her father Samuel who taught her Kabbalah and excused her from all daily tasks that other young girl her age usually did. She dedicated her life to studying and memorizing the Holy words of God. Asenath was quoted by Rabbi Tirzah Firestone, The Receiving; Recovering Feminine Wisdom p. 112 as saying “Never in my life did I step outside of my home. I was the daughter
👫 Asenath Barzani
🏷️ Group: Biography
Asenath Barzani
Click for more information and bigger image!
📝 Turkey v Syria's Kurds: The short, medium and long story
The Turkish military has launched a major cross-border operation in north-eastern Syria against a Kurdish-led militia alliance allied to the United States.
The move came after US troops, who relied on the militia alliance to defeat the Islamic State (IS) group on the ground in Syria, withdrew from the border area.
We've boiled down why it matters.
Why has Turkey launched an assault?
One main reason: Turkey considers the biggest militia in the Kurdish-led alliance a terrorist group. It says i
📝 Turkey v Syria's Kurds: The short, medium and long story
🏷️ Group: Documents
Turkey v Syria's Kurds: The short, medium and long story
Click for more information and bigger image!
👫 Geoffrey L. J. Haig
In 1995, when I first began to learn Kurdish, my interest was captivated by the feature commonly referred to as ergativity in the past tense of transitive verbs. Although it was familiar to me in an abstract fashion from the linguistic literature, actually using a language with that particular feature is a very different matter. However, at a fairly early stage I came to the conclusion that ergativity in Kurdish was a largely superficial phenomenon, something manifested in the morphology, but with
👫 Geoffrey L. J. Haig
🏷️ Group: Biography
Geoffrey L. J. Haig
Click for more information and bigger image!
🎵 Kurdish king (Mîr) with his queen (Banû)
...
🎵 Kurdish king (Mîr) with his queen (Banû)
🏷️ Group: Artworks
Kurdish king (Mîr) with his queen (Banû)
Click for more information and bigger image!
📊 Articles 370,192 | Images 57,314 | Books 10,673 | Related files 38,668 | 📼 Video 164 | 🗄 Sources 13,579 |
📖 ئیسفایگ خێرا وە ئەدەبیات کوردی لە دوای ئسڵاما | 🏷️ Group: Articles | Articles language: 🏳️ لەکی
✍️
ئیسفایگ خێرا وە ئەدەبیات کوردی لە دوای ئسڵاما
📖 Articles

ئیسفایگ خێرا وە ئەدەبیات کوردی لە دوای ئسڵاما (لێکدانەوەی شێعر شێواز گۆرانی و فۆلکلۆر لە ئەدەبیات کوردییا)
سەجاد جەهانفەرد (ژیار)
وەرجە ھاتن عەرەب و ئسڵام ئەڕا کوردستان و ئێران یانێ سەردەم ساسانی، بەڵگەی دڵنیاکەرێگ جوور دەسنویس وە زوان کوردی تا وە ئیسە نەوینیاسەو ک راسەوڕاس نیشانە و بەڵگەیگ بوو ئەڕا زوان کوردیی ئمڕو یا نموونە و بنەمای شێواز شێعری و پەخشان ئێ زوانە بوو. ئەوە لە حاڵێگە ک بڕێگ کتاو و دەسویس دیرووکی وە زوان پەھڵەوی مایەسە جییەو و ھەم لێکۆڵەر(محقق) کورد و ھەمیش فارس و تاجیکی وھتد جوور بەڵگەیگ ئەڕا زوان خوەیان ناو لێیان بەن و ھەر کام لەو نەتەوەیلە وە سەرچەوەی زوانەگەی خوەیان دانەنان، وەلێ ئەوەی ک راسی بوو زوان پەھڵەوی سەرچەوەی گشت زوانەیل فەلات ئێرانە چون ک چوارچوو زوانەگە خوەی ئەو راسییە نیشان دەی و ھاوەختیش نیەو جوور بەڵگەی دڵنیایێگ ئەڕا یەکێگ لەو زوانەیل ئێرانییە بنەیدەی. ھێمانێ ئاکادمایگ بێ‌لایەن لە ئێران، کار لە سەر زوانە قەیمییەگان ئێرانی نەکردێیە، وەلێ تا وە ئمڕو ھەرچێگ کار کریایە دەمارگرژیی(تەئەسوب) لە ناوێ بویە و باس نەتەوەسازی لە لایەن بڕێگ نەتەوەیل ئێرانییەو کریایە و لە گشتێ فرەتر، فارس زوانەگانن ک گشت جوور دەسەڵاتێگ دێرن و لە درێژایی ئێ سەد ساڵی دواییەو زوان پەھڵەوی و ئەوستایی وھتد وە بنچینەی زوان فارسی زانن و بەڵگەی باوەڕ کریاگێ لەوەر دەس نییە ک نیشان بدەی زوانی ئەوستای و پەھڵەوی، بنچینەی باستانی و ناوەندی زوان فارسی بوینە! ھەر ئەو ئەندازە ک فارسەگان، زوان پەھڵەوی و ئەوستای وەک بنچینە و بەڵگە زانن، ھەر ئەوقرەیشە ئەو زوانەیلە بوونە بنچینە و داڵگ زوانەیل تر ئێرانییش.
وەلێ لە دوای ھاتن ئسڵامەو، ھەم لە زوان فارسی و ھەمیش لە زوان کوردی بەڵگەیل ئەدەبی فرەیگ مایەسە جییەو ک لێکۆڵەر بتوانێ وە دڵنیاییەو باس لە سەرێیان بکەی.
لە زوان فارسی جوور دیرووک بەیھەقی، شانامەی فەردەوسی، حافز و… بەڵگەیل خاسێگن ئەڕا ناسین زوان و شێواز(سبک)ە ئەدەبییەگان لە زوان فارسی پاش ئسڵاما. ھەرلەیوا لە زوان کوردییشا بەڵگە و نویسمانەیلێگ مایەسە جییەو ک گشتێیان وە زوان ئەدەبی و لە قاڵب شێعرین.
ئەوەی گ وەک بەڵگە بوود و لێکۆڵەر کورد پشت پێ بوەسێ، توانرێ ئشارە وە شێعرەگان بەھلوولی ماھی، شاخوەشین، دەورەی پێش لە پردیوەر، پردیوەر و پاش پردیوەر بکرێ. ئەو شێوازە شێعرییە جوور زوان ئەدەبی گۆرانی یا گوونەی ئەدەبی دواتریش وە جوور شێواز ئەدەبی کوردی گۆرانی ناوە لێ بریەی ک دیرووک ئێ شێوازە تا ئەو جییەک بەڵگە لە دەس بوو ھەڵگەردێدەو دوای ھاتن عەرەبەگان وە کوردستان و ئێران. یەکمین شێعرێگ ک وەئێ زوانە نویسرایە و ئەگەر راسگانی بوو، شێعرێگە وە ناو “ھورمزگان رمان ئاتەران کوژان”.
هەرلەیوا بڕێگ لە لێکۆڵەرەیل کورد و جیا لە کوردیش ئێ سەرچەوە خستنەسە وەر چەو و ئویشن: لە سەردەم هێڕشت و ھەڵامات عەڕەبەیل وە کوردستان نویسرایە. ئێ بەڵگە‌ ک‌ لە سەر کەوڵ(پوست) ئاسکێگ نویسرایە و نیشاندەر ئەوەسە ک‌ زوان کوردی دریژەی زوان قەدیمیێگە. ئیدی ئێ بەڵگە تا چ ئەندازەیگ راس بوو یا دروو دیار نییە(؟)
ئەسڵ شێعرەگە:
هورمزگان ڕمان، ئاتران کوژان
وێشان شاردەوە گەورای گەوراکان
زۆرکار عەرەب کردنە خاپوور
گونای و پاڵەی ‌ھەتا شارەزۆر
شن و کەنیکان وە دیل وەشینا(بەشینا)
مێرد ئازاد تلی و ڕووی هوینا
ڕەوش زەردەشتتره ‌مانووە بێکەس
بەرزێکا نێکا هورمز وە هویچکەس
وەلێ ئوچگ وەک کتاو تا وە ئمڕۆ مایەسەو، دەفتەرەیل ئایینی یارسان و شاعران ناودار کلاسیک کوردە ک وە شێواز کوردی گۆرانی، شێعر نویسیانە.
نموونەی شێعر ئایینی یارسان لە دەفتەرە پیرۆزەگان.
سەرھەنگ دەودان ساڵ 935 ھاتێیەسە دی و لە ساڵ 1007زایینی لە دنیا چێیە
نموونەی شێعر دەودان:
سەرھەنگی دەودان سەرھەنگی دەودان
ئەز ک ناممان سەرھەنگی دەودان
چەنی ئێرمانان، مەگێڵم ھەردان
مەکۆشم پەری ئایینی کوردان(خەزنەدار 2001)
شاخوەشین (موبارەک شا) لە ناوچەی خوڕماوا، لە دەھ سەدەی وەرین (1074م 1015 م) هەر وە شێواز گۆرانی شێعر وەتێیە، هەر چەن ک قسەکردن خوەی جیا لە شێواز شێعریەگەی بویە!
نموونەی هەڵوەس ئایینی لە شاخوەشین:
یارسان وەرا، یارسان وەرا
ڕای هەق ڕاسییەن، برانان وەرا
پاکی و ڕاسی و نێوەکی و ردا
قەدەم وە قەدەم تا وە مەنزڵگا (ھەرئەو)
نموونەی شێعری بالوول لە سەدەی دوێم:
ئەو واتەی یاران، ئەو واتەی یاران
ئیمە دیوانەین، ئەو واتەی یاران
ھەنی مەگێڵین، یەک یەکی شاران
تا زندە کەریم، ئایینی ئێران(تاھری2007، سەرەنجام)
نموونەی شێعر داوو(دەورەی پردیوەر):
بێ گاوان گاوێ، بێ گاوان گاوێ
گاو بێ گاوان، بێ گاوان گاوێ
تا سەر نەسپاری، کردە وە لاوێ
تا ھەق نەشناسی، دۊر نە گشت باوێ(ھەرئەو)
نموونەی شێعر نەورۆز سۆرانی(دەورەی سەی براکە):
دڵە دیمەوە، دڵە دیمەوە
دڵە یار وە رەحم، راسی دیمەوە
وە عەینی ناسام شام وە وێمەوە
نەکەرد پیچ پا دەس وە رویمەوە(دەفتەر نەورۆز)
ھەرلەیوا شێعر شانامەی کوردیش وەئێ شێوەسە ک وەک ئەدەبیات کڵاسیک کوردی شێواز گۆرانی تیەنە شمار و لە زوورم ناوچەیل کوردستان باوە.
نموونەی شێعر شانامەی کوردی:
وەختێ پیلەتەن، تووران دا شکەس
بەرزوو جھانجوو ئاوەردەش وە دەس
ھورگیلا نە جەنگ شای ئێران دیار
نە قڵای زابڵ، سپا دا قەرار….(ئاھەنگەرنژاد،پەروێزی1390بەرزوونامە)
نموونەی شێعر مەنزوومەی خورشید و خرامان:
دومای ئسم زات دەهەندەی داوەر
بشیم وە سەر وەخت عادڵشای خاوەر
ژە روی شاهنامە من کەردم نگا
ئێ داستانە وە زەینم ئاما
فەردێ ژە داستان ویەردەی وەرین
ماجرای مەینەت شای خاوەر زەمین…(عزەتزادە،قەنبەری؟.خورشیدوخرامان)
ھەرلەیوا شان‌وەشان ئەوانەی ک وەک رێبەر و شاعر ئایین یاری شێعر وەتنە، زوورم شاعرەیل ناوچەیل کرمانجی ناوێن، کرمانجی خوارێن، ھەورامی، لەکی و تا رادەیەکیش لوڕی بوینە، ک ئایین و مەزھەب فرەیگیشیان جیا لە ئایین یارسانە، ھەر وەئێ شێواز گۆرانییە شێعر نویسانە و وەتنە.
شاعرەیلێگ وەک سەی یاقوو مایەشتی، مەولەوی تاوەگوزی، غوڵامڕەزا ئەرکەوازی، کۆماسی، سەی ساڵەح وھتد ک شاعرەیل ناودار کورد تیەنە حساو ھەر وەئێ شێوە شێعر نویسانە.
نموونەی شێعر کوردی گۆرانی لە سەی یاقوو مایەشتی کرماشانی:
زاهد حەرامەن، زاهد حەرامەن
زاحد زنگانی وە ت حەرامەن
نە شوورت وە سەر، نە پات وە دامەن
نە هەرگز مەجڵس عەشقت مەقامەن
مەسجدنشینی دور جە باسانی
بێ خەوەر ژە ئێش مەزەی خاسانی…(سوڵتانی1363،دیوان مایدەشتی)
ئەڵبەت سەی یاقوو مایەشتی جیا لە شێواز گۆرانی، وە زاراوەیل کرمانجی خوارێن و ناوێن و تەنانەت وە فارسییش شێعر نویسایە. وەلێ ئەوڵەویەتێ شێعر کوردی گۆرانی بویە.
نموونەی شێعر مەولەوی کورد(تاوەگوزی)
نە دڵ ئەو دڵەن، نە ھۆش ئەو ھۆشەن
نە فام ئەو فامەن، نە گۆش ئەو گۆشەن
ھەر کاتێ زانای فەڵەک نەردی شەند
وێنەی ھام جامان، جامام وە جامەند
نموونەی شێعر غوڵامڕەزا ئەرکەوازی
وە باوەیاڵ دیم، وە باوەیاڵدیم
ئەوڕوو واوەیلا وە باوەیاڵ دیم
حەواس پەریشان،حاڵش بێ حاڵدیم
سەرتاپا بەرگش سیا زوخال دیم
سەرقولەی کاوان وە سیا تەم دیم
درەختان ژە خەم چوی چەوگان چەم دیم…(سارایی1391دیوان ئەرکەوازی)
ئێ شاعرەیلە وەک نموونەی ئەو شێوە شێعرییە، ناوێیان ھاتێیە وەگەرنە زوورم شاعرەیل ئێ وڵاتە ھەر وە ئێ شێوە شێعر ھەڵوەسانە.
ئێ شێوە شێعرییە وەبوونەی ئەوەی ک ئایین کوردیێگ پشتگری لێ کردێیە لە ناو فرەیگ لە مەردم کورد قەبوول کریا و تا ناوەڕاس سەدەی بیستم لە ناو مەنتەقەیل رۆژھەڵات کوردستان باو بویە.
یەکێگ لەو مدووەیلە ک شێواز گۆرانی نەتوانست لە سەردەم مودڕن خوەی نوو ئەوبکەی، ئەوە بوی ک بڕێگ ئاستتەنگی لە ناو ئەو شێوازە بوی ک قابڵیەت ئافراندن گشت ژانرەگان نەیاشت.
ئەوەی راسی بوو بایەس کار فرەترێگ لە سەر شێواز ئەدەبی گۆرانی بکرێ چون ک ئەو شێوە شێعر نویسینە وەچەن نەوع ئەدەبییەو دابەش بوود و ئەگەر ئێ شیوە شێعر ھەڵوەسانە لە دریژایی ئێ ھزار ساڵە تاوتوێ و بەرڕەسی بکرێ بێ‌گومان لە ھەر دەورەیگ تا ئەندازەیگ شێوازەگە ئاڵشت بوود و ئاڵوگووڕ وەسەرێیا تێ. وەلێ زوورم شاعران ئێ شێوازە وە یەی شێوە شێعر وەتنە، ئەڕا نموونە، لە دەسپێک زوورم شێعرەگانێیان، خشت یەکەم ک بوودە دو بەش پەنج بڕگەییەو، ئەو پەنج بڕگەی یەکمە لە خشت یەکم دوبارەوە بوو وەک:
سەرھەنگی دەودان، سەرھەنگی دەودان(سەرەنجام)
زاھێد حەرامەن، زاھێد حەرامەن(سەی یاقوو مایەشتی)
ئیە یەکێگ لە نیشانەیل ئەدەبی گۆرانییە کە لە ناو شێعر فۆلکلۆرا ئێ شێوەی واژا(تکرار)کردنە نیەوینرێ. یا ئەگەر گشت شێعرەیلێ ک وە ئێ شێوازە وەتریانە، بەرڕەسی بکرێ، دەرکەفێ ک گشتێیان لە قاڵب مەسنەوی (دەھ بڕگەیی)ن، ک ئەوەیش یەکێگ تر لە مەحدوودیەتەیل ئێ شێوازە بویە و دەس و فکر شاعر بەسایە ک لە قاڵبێگ تر شێعر بویشێ(بێجگە بڕێگ لە مەحدوود شاعرەگان لە سەدەی ھەیژدەھم وەرەو ئیلا غەزەڵیش نویسانە).
شیرۆڤەی ئێ شێوازە لە ناو ئێ کورتە وتارە نیەگونجێ و نویسەر لە وتارێگ سەبارەت وەئێ مژارە(مەوزوع)ە، وە چڕوپڕی باس تایبەتمەندیلێ کردێیە.
شێعر فۆلکلۆر، ناسنامە و ھویرشەی گەلێگ:
ئەدەبیات فۆلکلۆر، ئەدەبیات نەتەوەیی ھەر گەلێ تێدە حساو. لە ناو کوردیشا، لە لای ئەدەبیات فەرمی گۆرانییەو، ئەدەبیاتێگ تر وە ناو ئەدەب فۆلکلۆر پێشینەی دڕ و دریژێگ دێرێ ک وەڕاسی توانڕێ لە رێ ئێ ژانرەو، مارفی ھویر و فکر گەل کورد بکرێ ک وەک مژارەیل تر فۆلکلۆر، نیشانەی میرات نەتەوەیی ئێ گەلەنە.
وەخاتر زاڵبوون ئەدەبیات عرفانی و ئایینی، لە ئەدەب فەرمی کوردا، فیلترێگ ئەڕا شاعری کورد بویە ک نەتوانێ لەسەر ھەر مژار دڵخوازێگ شێعر فەرمی خوەیان لە چوارچوو گۆرانی بڵاو بکەنەو(ئەڵبەت زووربەی ئەوانەی ک ئایینی بوینە). گەھا شێواز گۆرانی ئەو دەرفەتە وە شاعر نەدایە ک وە مەیل خوەی ھەرچێ ک لە دڵ و فکریا ھەس، بارێدە سەر زوان؛ ھەرچەن لە ئەدەب گۆرانی فرە شێعر فکری و فەلسەفی ھەس وەلێ ئەو شێوازە نەتوانستێیە جیا لە کتاوەگان، بایدە سەر زوان خەڵک! ئەما لە لای ئەو شێوازەو، ئەدەب فۆلکلۆر لە درێژایی زەمانا بویە وە ناسنامەی راسەوڕاس ئێ ملەتە و ھەر ئنسان خوەش‌زەوق – چ ژن و چ پیاگ – لە ھەر قوناخ و سەردەمێگا بەشێگ وە پێ زیای کردێیە و ھەردەم لە گەشەسەنن بویە و جوور جامەک راسگانیی رەنگدانەوەی خەڵک لە دریژایی زەمانا بویە.
شاعر کوردزوان وە چەن دەلیل دیارییەو ئەدەب فۆلکلۆر ئافراندێیە(خەڵق کردێیە)
ئەو شاعرەیلە ک زوورمییان خوەندەوار نەبوینە و کەمتر لە ژێر کاریگەری ئەدەبیات عرفانی و دینی بوینە، ھەرلەیوا زوورمێیانیش وە مدوو نەخوەندەارییانەو، کەمتر شاڕەزای ئەدەبیات فارسی و عەرەبی بوینە ھەر وەی بوونەوە، شێعریان لە چوارچوو و باندووڵ(کارگەری) ئەو ئەدەبیاتەیلە خوەی قوتار کردێیە.
ئەما بڕێگیش لەو شاعرەیلە ک خوەندەوار بوینە، نەخوازینە ک بوونە رچەشکن و ناوێیان دیاریەوبوو، شێعر دڵداری و مژارەیل تر وە ناو خوەیانەو کەمتر بڵاو کردنەسەو و تەنانەت لە ناو دیوان شێعرییانش کەمتر شێعر جیاواز نویسانە ئەما شێعر غەیری فەرمییان وە شێوەی دەمەکی و بێ‌ئمزای خوەیان ھاتێیەسە ناو خەڵک.
لە گشتێ گرانتر، فرە کەس بوینە ک شێعر جیا لە قاڵب گۆرانی وەتنە و زوورمێیانیش ژن بوینە.
ئەو مدووەیلە لە بانەو وە پێیان ئشارە کریا بوینەسە بایس ئەوەگ شێعر دڵداری و جیاواز کوردی وە شێوەی جدی و خاس سەقامگیرەوبوود و تەنانەت سینگ وە سینگ خوەی بڕەسنێدە نەسڵەیل دوای خوەیان و نووژەنەوبوو. ئێ شێعرەیلە وەخاتر ئاشکرا نەبوین شاعرەگانێیان خاستر لە ناو مەردم مانە و بوینە وە مداڵ شانازی ئێ مەردمە. ھەرلەیوا وە دەلیل ئیستفادە کردن ئێ شێعرەیلە لە ناو لاوەلاوە، ھوورە، گۆرانی، بنملی، موور، ئاغەمیڕەو وھتد ھەر لە درێژایی زەمانا بەردەوام مانە.
دەلیل یە ک ژن لە ئەدەبیات فۆلکلۆر کوردی نەخش وەرچەوێگ داشتێیە، یە بویە ک ژن لە ناو گفتمان و مەسەڵەی ئایینی و ئەدەبی رەسمی لە ناو ئایینەیل دوای ساسانییا – چ دین ئسڵام و چ ئایینەیل تر –پلە و پێگەی دیاریێگ نەیاشتنە، و کەمتر خوەیان دانەسە تخون چوارچووەیل وشک مەزھەبی و فرەتر فکرێگ ئوستوورەی و خەلاق داشتنە؛ ھەر وەی بوونەوە، ژن لە کوردستان نەخش گرانێگ لە ئافراندن شێعر و ژانرەیل تر فۆلکلۆر داشتێیە و توانستێیە ھەردم و ھەر زەمانێ، شێعر فۆلکلۆر خەڵق و نووژەنەوبکەی.
نموونەیلێگ لە شێعر دڵداری فۆلکلۆر:
1)خاڵێگ دیم وە بان ھجرەی نافەوە
مەر سەرسەوز وە بانگیژنگەی تافەوە
2)لێود وەڵنگەوەن دگاند قەنە
دو لیموو لە ژێر کەتاند بەنە
3)لە ناو مەمامد چۊ خوەر بم ئاوا
بگرەم لە باوش چۆ کوورپە ساوا
نموونەی موور:
1)کەڵێگ لە کەڵان خوازی مزگانی
سەیادێگ مردێیە وە نووجوانی
2)چەن ساڵ لە خزمەت نە‌مام نوو بویم
نەمام هەڵکەنیا خوەم رەنجەڕوو بویم
نموونەی لاوەلاوە:
دوەتم دوەت دوەتانە
ئاو سەر تیەتانە
پرتاڵەگان وەرێ
ئەوریشم و کەتانە
گووشوارەگان گووشێ
لە یاقووت و مەرجانە
یە دوەت منە وە تەنیا
نیەمەی وە گەنج دنیا
یە دوە‌ت منە هەمیشە
گەرت وە باڵای نەنیشە
دەردد لە ناو چەوانم
بەخەڵخەف شەوانم
خودا شکر بەشم دا
شینکەر بان لەشم دا
سەدەی بیستم چەن ئاڵوگۆڕ نەرینی(نێگاتیڤ) لە سەر پارێزگای کرماشانی ھیشت 1. سەدەی بیسم و ھاتن مودڕنییەت و ئیستفادە کردن تکنۆلۆژی وە نەف سەڵات ناوەندییەو 2. ھاتن مەزھەب شیعە وە ناو مەردم نەخوێندەوار 3. جمشت مەشرووتەخوازی و نائاگاھی مەردم کورد لە کرماشان و وە تاڵان‌چێن پتانسیل ناوچەگە؛ کارگەری و باندووڵ فرە خراوێگ لە سەر شار کرماشان و شێوەزارەگەی دانا. ھاتن ئەو سێ جمشتە گەرد یەکا بوی وە دەلیل وەپەراوێز کەفتن ئەدەب گۆرانی و زاڵبوین دەسەڵات فارسەگان لە دەورەی رەزاشا.
ئێ سێ مەسەڵە ک دەس دانە دەس یەک، بوینە بایس یەگ لە ھاتن رەزاشایا، ئێ ئەدەبیاتە ھڵایە(تقریبا) لە درێژایی سی – چل ساڵ بکەفێدە پراوێز و کەلینێگ لە ئەدەب کوردی درس بوو.
ئەو سێ مژارە ک لە سەرەو باسێیان کریا بوینە بایس لاواز بوین زوان کوردی و شێواز گۆرانی. چون ک ئێ شێوازە وەبوونەی بەرتەسکی و قاڵب دیاریێگ ک داشتی ئیدی نەتوانست لە بەرابەر جمشتەیل نوو ئەدەبی پا بەی وە گەز و جیێ لە ناو دنیای نوو کوردی نەما تا ک بتوانێ مژار و ژانرەیلێ تر وەئێ زوانە خەڵق بکەی. لە لای ترەو زاڵبوین زوان فارسی و پەڕوپاگەندەی ئەو زوانە چ لە رێ تەکنۆلۆژیاوە جوور رۆژنامە، ئەرتەش، خوەندنگە(مدرسە) و… چ لە رێ مەزھەبەو بویە مدوو زەعیفەوبوین زوان ئەدەبی کوردی.
ئەدەبیات گۆرانی وە سەبەب نەزووکیێ لە ژانرەگان تر ئەدەبیاتا، ھویردە ھویردە پاشەکشە کرد و مشتومڕ ئەدەبیات فارسی وەگەرد بڕێگ لە شاعرەیل سونەتی کوردیی گۆرانییا دەسپێکرد، وەلێ زوان فارسی وەبوونەی رسانە و دەسەڵاتێیەو، تا ئەندازەیگ سەر کەفت و توانست پەروەندەی ئەدەبیات گۆرانی ئەڕا ھەمیشە بوەسێ.
لەی ئێ سێ–چوار دەھە ک نە ئەدەبیات گۆرانی توانست لە بەرابەر فارسی بەرخوەدان بکەی، و نەیش فارسی وە شێوەی گشتی لە کرماشان و دەوروبەرێیا قەبوول کریا، تا تێدە دەورەی شاعرەیلێگ وەک شامی کرماشانی، سەی ئەحمەد گوڵێنی ک ئەڕا یەمجار لە ژێر چەتر ئەدەب گۆرانی ھاتوینە دەر و شێعرەیل کۆمەڵایەتیێ وە زوان مەردم شار کرماشانەو وەتن و شێعرەگانێیان بویە بەرد بناخەی ئەدەبیات کرمانجی خوارێن. دەھەیگ دو دەھە لەدوای شاعرەیل ناوبریایا، ھڵایە ناوەڕاس دەھەی شەشت ھەتاوی وەرەو ئیلا شێوەزار کرمانجی خوارێن وە شێوەی جدی تێدە مەیدان خەبات ئەدەب کوردی لەو ناوچەیلا. ئەوە ک لە ناوڕاس سەدەی نووزدەھم لە شار سلێمانی روی دا و ئەدەبیات کرمانجی ناوەندی سەقامگیر بوی و دواتر لە دەورەی مودڕن گەشە کرد، وەلێ لە کرماشان وە چەواشەوە ئەنجام گرت. لە سلێمانی وە مدوو دەسەڵات کوردی و پشتگری وڵاتان ئرووپایی و بریتانیا و ھەرلەیوا وە مدووەیل فرەترێگ، زوان کوردی لەو ھەریمە وە رەسمی ناسریا و ئەوە بویە بەشێگ لەو سەبەبەیلە ک شارێک جوور سلێمانی بوودە قووبڵە و سەرچەوەیگ ئەڕا ئەدەبیات کوردی ناوێن(سۆرانی). وەلێ لە کرماشان چون ک 1. شارێگ ستراتژی ئەڕا دەسەڵات ئێرانییەیل بوی 2. ھەڵکەفتنێ لە سەر رێ ئەوریشم(ئەتەبات ئالیات) 3. نەبوین ئاڵترناتیڤ کوردیێگ و نەبوین شێواز یا شێوەزار تر کوردیێگ لە دوای شێواز گۆرانی؛ رەوش کرماشان وەگشتی لە باشوور کوردستان جیاوەکرد.
سەرھەڵدان شاعر و روشنھویرەیل کورد
لە دو – سێ دەھەی دواییە زانیاری خەڵک ناوچەگە دەبارەی زوان و فەرھەنگ خوەیان، ھس نەتەوایەتی لە ناو نەسڵ رووشنھویر گەشە کرد و لە دوای ساڵانێگ بێدەنگی، جارێگ تر ئەدەبیات کوردی ئەوەیش لە رێ شێوەزار کرمانجی خوارێنەو سەرھەڵدا و ھاتە ناو مەیدان ئەدەب کوردی.
ئەوەی راسی بوو پێش لە ئێ دو – سێ دەھە جموجویل ئەدەبی فرە کەمێگ لە پارێزگایل کرماشان و ئیلام بوی و شاعرەیلێگ وەک شامی کرماشانی، سەی ئەحمەد گوڵێنی وھتد قوناخێگتر لەی ئەدەبیاتەنە ک وەک نەسڵ دوای کەلین(خەلە)ی ئەدەبیات کوردی و پەیوەندی ناوەی ئەدەب گۆرانی و شێوەزار داڵگییان تیەنە حساو.
لە دەھەی پەنجیا و شەشا، شاعرەیل تر لە دوای ئەوانا ھاتنە مەیدان ئەدەب کوردی، لەوای پەرتەو کرماشانی، پەروێز بەنەفشی، تەمکین کرماشانی، کەرەمڕەزا کەرەمی؛ بەڵام ئەو ھس نەتەوایەتییە لە ناو ئەو شعرەیلە سەقام نەگرتبوید و نەتوانس بوودە جمشت ئەدەبی و گشتگیرێگ تا رەسێدە بەرەی دوای ئەوان.
لە ئاخرەیل نیمە دەھەی شەس و سەرەتای دەھەی ھەفتایا، قوناخ ئەدەبی نووێگ دەسپێکرد ک لە سەر بنەمای ئەدەب فۆلکلۆر و ھەرلەیوا ئەدەبیات جھانا سەقام گرت و بویە سەبەب ئافراندن شێوازێگ نوو لە ئەدەبیات کوردی. ئێ پرۆسە ھەر لە خاڵ سفر فۆلکلۆرەو وەرەو پێشکەفتن و نووخوازی لە ئەدەبیاتا ھێمانێ ھەر بەردەوامە؛ لە پێشاھەنگەیلێ جوور فەرھاد عەزیزی، عەلی فەیلی، سەعید عبادەتیان، زاھر سارای، جەلیل ئاھەنگەرنژاد، رەزا مەوزوونی، عەلیرەزا خانی، ناھید محەمەدی، مەسعوود قەنبەری، عەلیڕەزا یەعقووبی، فەرھاد شھمرادیان، چەنگیز ئقباڵی(ئازاد)، شێردڵ ئێڵپووڕ، عەلی حاتەمی، عەلی ئوڵفەتی، کەیومەرس بەڵەدە وھتد دەسپێکرد تا رەسێد شاعرەیل جوانترێگ وەک خانم سۆما ئەمینی، سمەیە مێھری، مەریەم نەجەفی، فەرزاد سەفەرە، ئێحسان نەجەفی، ھومایوون عەباسی، مەیسەم خورانی وھتد ک درێژەدەر ھەر ئەو رێیەنە.
□□□
ئێ وتارە لە ئەسڵا لە سەر دو شێوەی ئەدەبی یانێ شێواز فەرمی گۆرانی، فۆلکلۆر بوی وەلێ نویسەر ناچار بوی ک چەوخشاننێگیش وە بەرەی شاعران نووخواز ئمڕویشا بداشتوو ک ھەر سێییان وەک میرات ئەدەبی ئەوسا و ئێسای کوردی تیەنە حساو و لە وەرچەو نەگرتن ھەر کام لەیانە، بێگومان ئەدەبیات کوردی نیەتوانێ بەرڕەسی و تاوتویێ بکرێ.
شێواز کوردی گۆرانی جوور شێواز کلاسیک و پێشینەی کوردی ک خوەی بوودە چەن نەوع جیاوازەو ک لە درێژایی زەمانا لە ھەر دەورەیگ ئاڵوگۆڕێ تایبەتێگ وە سەرێیا ھاتێیە. ئەدەبیات فۆلکلۆر (بەش شێعر)یش میرات نەتەوەیی و فکر و ھویرشەی گەل کوردە.
ئەدەبیات شاعرەیل ئێ سێ دەھەی دواییشە بوونە دو بەرەی شاعران کلاسیک نوو و شاعران شێعر ئازاد ک دی لە چوارچوو کلاسیک نیەگونجن.
وەلێ شێعر فۆلکۆر، وە خاتر ئەوە ک وە شێوەزار ئمڕو مەردم کوردن و لە ھەر دەورەیگا وە پاوگوورەی زەمان نووژەن ئەوبوینە، فرەتر کاریگەری لە سەر مێژگ و فکر بەردەنگ(مخاطب) ئێ ناوچەیلە داشتێیە و شوون و نموود ئەدەبیات فۆلکلۆر لە ناو شێعر شاعرەیل بەرەی نوویش وەخاسی خوەی نیشاندایە.
سەرچەوە:
ئاھەنگەرنژاد،جەلیل؛ پەرویزی،قامەت(1390)تصحیح، تحلیل و پژوھش بەرزونامە/شانامەی کوردی. انتشارات باغ نی – کرماشان
خەزنەدار، د. مارف(2001) مێژووی ئەدەبی کوردی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، بڵاوکراوەی ئاراس. ھەولێر
سارایی،ظاھر (1391) دیوان کامل غلامرضا ارکوازی، چاپ دوم، انتشارات زانا – ایلام
سلطانی،محمدعلی(1363) دیوان کامل سید یعقوب ماھیدشتی، ناشر گردآورندە
عزەتیزادە، فەرھاد؛ قەنبەری مەسعوود(…) کۆکردنەوە و شیرۆڤەی خورشید و خرامان، (چاپ نەبویە)
طاھری،طیب(2007) دەفتەر سەرەنجام، ئنستیتوتی کەلەپووری کورد، سلێمانی
یاسمی، رشید(؟) کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، انتشارات اب سینا
دەسنووسی خەتی (دەفتەری نەورۆز) کتێبی ئایینی یارسان دەورەی چلتەن.
جەھانفەرد، ژیار (…) ھەرمانێگ لە بێدەنگیدا/لایەلایەی کوردی(چاپ نکریای)
ھەرمانێگ لە بێدەنگیدا/گۆرانی، ھۆرە و بنملی(چاپ نەکریای)
ھەرمانێگ لە بێدەنگیدا/ موور، ئاغەمیڕەو و چەمەری (چاپ نەکریای)
ھەرمانێگ لە بێدەنگیدا/ شێعری بەربڵاو (چاپ نەکریای)
⚠️ This item has been written in (🏳️ لەکی) language, click on icon to open the item in the original language!
⚠️ اێ مەقاڵە أ زوون (🏳️ لەکی) نۆیسیائە، أڕا واز کردن بەخش أ زوون بنچێنە(اصلی)!أڕؤی آیکون کلیک کەن

⁉️ Items Property - Meta-Data
🏷️ Group:📖 Articles
🏳️ Articles language:🏳️ لەکی
📙 Book🔎 Investigation
🏙 Cities⚪ Kirmanshah
🗺 Country - Province➡️ East Kurdistan
📄 Document Type⊶ Original language
🌐 Language - Dialect🏳️ Kurdish - Lur

⁉️ Technical Metadata
✨ Item Quality: 70% ✔️
70%
✖️
 30%-39%
Bad👎
✖️
 40%-49%
Bad
✖️
 50%-59%
Poor
✔️
 60%-69%
Average
✔️
 70%-79%
Very good
✔️
 80%-89%
Very good👍
✔️
 90%-99%
Excellent👏
✔️
Added by (Manu Berzincî) on Jan 22 2017 1:14PM
✍️ This item recently updated by (Manu Berzincî) on: Jan 22 2017 1:21PM
☁️ URL
🔗
🔗
⚠️ This item according to Kurdipedia''s 📏 Standards is not finalized yet!
👁 This item has been viewed 3,112 times

✍️ Update this item!
☰ More
⭐ Add to my collections
💬 Write your comment about this item!

✍️ Items history
🏷️ Metadata
RSS

📷 Search in Google for images related to the selected item!
🔎 Search in Google for selected item!
⠪ Share
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whats App
Viber
SMS
Facebook Messenger
E-Mail
👍
⭐ Ranking item
⭐⭐⭐⭐⭐ Excellent
⭐⭐⭐⭐ Very good
⭐⭐⭐ Average
⭐⭐ Poor
⭐ Bad
ئیسفایگ خێرا وە ئەدەبیات کوردی لە دوای ئسڵاما
📖 Articles

📚 Related files: 0
🖇 Linked items: 1
👫 Biography
1.👁️سەجاد جەهانفەرد (ژیار)
📂[ More...]

Kurdipedia.org (2008 - 2020) version: 12.02
| 📩 contact@kurdipedia.org | ✔️CSS3 | ✔️HTML5
| Page generation time: 0,484 second(s)!
☎ +9647701579153 +9647503268282
| ☎ +31654710293 +31619975574