🏠 دەستپێک
تۆمارکردنی بابەت
کوردیی ناوەڕاست
Kurmancî - Kurdîy Serû
English
کرمانجی - کوردیی سەروو
هەورامی
لەکی
Kurdîy Nawerast - Latînî
عربي
فارسی
Türkçe
עברית
Ελληνική
Française
Deutsch
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
Pусский
Fins
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
پەیوەندی
دەربارە!
FacebookKurdipedia on Facebook
TwitterKurdipedia on Twitter
Dark modeDark Mode
زۆرتر
Kurdipedia
🔎 English Menu
🏠|📧|دەربارە!|پەڕتووکخانە|📅
🔀 بابەت بەهەڵکەوت
❓ یارمەتی
📏 رێساکانی بەکارهێنان
🔎 گەڕانی ورد
➕ تۆمارکردنی بابەت
🔧 ئامرازەکان
🏁 زمانەکان
🔑 هەژماری من
✚ بابەتی نوێ
📖 یەکەم نوێنەری پارتی لە بەغدا کۆیی بووە
یەکەم نوێنەری پارتی لە بەغدا کۆیی بووە و هۆکاری دەرچوونەکەشی مام جەلال بووە
لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە هەڵمان بژاردو بەرنامەی هەڵبژاردنەکەشی خۆمان بۆمان نووسی و پارەی بەشداربوونیشی هەر پارتی پەیدایکرد، کە س
📖 یەکەم نوێنەری پارتی لە بەغدا کۆیی بووە
🔤 ئابووری سیاسی
جۆری وشە: گرێی ناوی
زاراوە: زاراوەی سیاسی
کوردی: ئابووری سیاسی
عەرەبی:اقتصاد السیاسية
فارسی:اقتصاد سیاسي
ئینگلیزی: political E=economy
واتا: چەمکێکی نوێباوە، کێشە و ئاریشە زانستییەکانی سیاسەت و
🔤 ئابووری سیاسی
👫 خەدیجە مێهدی پوور
ناو: خەدیجە
ناوی باوک: مێهدی پوور
ساڵی لەدایکبوون: 1998
رۆژی دەستگیرکردن: 10-10-2021
شوێنی لەدایکبوون: شاری ئیلام
ژیاننامە
ڕۆژی یەکشەممە 18ی ڕەزبەری2721ی کوردی، خەدیجە مێهدی پوور 34 ساڵ تەمەن،
👫 خەدیجە مێهدی پوور
👫 ئارەزوو زەرنی
ناو: ئارەزوو
نازناو: زەرنی
ناوی باوک: لوقمان
رۆژی کۆچی دوایی: 15-10-2021
شوێنی لەدایکبوون:شاری ورمێ
شوێنی کۆچی دوایی: شاری ورمێ
ساڵی لە دایکبوون: 1994
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
ژیاننامە
هەینی 23
👫 ئارەزوو زەرنی
👫 ساریە ئیبراهیم پوور
ناو: ساریە
نازناو: دەوڵەت
ناوی باوک: ئیبراهیم پوور
رۆژی کۆچی دوایی: 08-10=2021
شوێنی لەدایکبوون: شارۆچکەی پیرانشار
شوێنی کۆچی دوایی: شارۆچکەی پیرانشار
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
ژیاننامە
پێنجشەممە
👫 ساریە ئیبراهیم پوور
👫 ئارەزوو ئولفەتی گوڵدوستە
ناو: ئارەزوو
نازناو: ئولفەتی
ناوی باوک: گوڵدوستە
رۆژی کۆچی دوایی: 03-11-2021
شوێنی لەدایکبوون: شارۆچکەی ئاناهیتا ی شاری کرماشان
شوێنی کۆچی دوایی: شارۆچکەی ئاناهیتا ی شاری کرماشان
ساڵی کۆچی دوا
👫 ئارەزوو ئولفەتی گوڵدوستە
📊 ڕاپۆرتی ساڵانەی پێشێلکاریەکانی مافی مرۆڤی کوردستان
بابەت: ڕاپۆرتی ساڵانەی کۆمەڵەی مافی مرۆڤی کوردستان- ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە لە ساڵی 2021 دا و لە لایەن حکومەتی ئێران ئەنجام دراون بەم شێوەیە بڵاو دەکاتەوە.
جێی ئاماژەیە که ساڵی 2021, ساڵێکی پڕ لە زەحمە
📊 ڕاپۆرتی ساڵانەی پێشێلکاریەکانی مافی مرۆڤی کوردستان
👫 ژاڵە سەحراپەیما
ناو: ژاڵە
نازناو: سەحراپەیما
ناوی باوک: عەبدوڵڵا
رۆژی کۆچی دوایی: 24-11-2022
شوێنی لەدایکبوون:شارۆچکەی زێوە ی سەربە شاری ورمێ
شوێنی کۆچی دوایی: شارۆچکەی زێوە ی سەربە شاری ورمێ
ساڵی لە دایکبوون:
👫 ژاڵە سەحراپەیما
👫 لاله شەهیدی
ناو: لالە
نازناو: شەهدی
ناوی باوک: محەمەد
رۆژی کۆچی دوایی: 26-11-2021
ساڵی لەدایکبوون: 1996
شوێنی لەدایکبوون: شاری بانە ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان
شوێنی کۆچی دوایی: شاری بانە ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان
ساڵ
👫 لاله شەهیدی
👫 کوبار سحەت
ناو: کوبار
نازناو: سحەت
ناوی باوک: خەلیل
رۆژی کۆچی دوایی: 03-12-2021
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
شوێنی لەدایکبوون: گوندیگردوان ی ناوچەی مەرگەوەڕ ی شاری ورمێ
شوێنی کۆچی دوایی:گوندیگردوان ی ناوچەی مەرگە
👫 کوبار سحەت
👫 سەحەر ڕەزایی
ناو: سەحەر
ناوی باوک: ڕەزایی
ساڵی لەدایکبوون: 1988
رۆژی کۆچی دوایی: 03-12-2021
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
شوێنی لەدایکبوون: گوندی باوەرێز ی شاری سنە ی رۆژهەڵاتی کوردستان
شوێنی کۆچی دوایی: گوندی باوە
👫 سەحەر ڕەزایی
👫 زەهرا سابری
ناو: زەهرا
نازناو: سابری
ناوی باوک: سوڵتان
رۆژی کۆچی دوایی: 26-12-2021
شوێنی لەدایکبوون: گوندی قونی ناوچەی سۆما ی برادۆست ی شاری ورمێ
شوێنی کۆچی دوایی: گوندی قونی ناوچەی سۆما ی برادۆست ی شاری ور
👫 زەهرا سابری
💎 خانی گەورە یان خانی مەحمودئاغای غەفوری
خانی گەورە یان خانی مەحمودئاغای غەفوری لە کۆیە، لەسەر دەرگای خان لەسەر بەردێک بەفارسی نوسراوە ساڵی(1227) کۆچی واتە بەرانبەر لەساڵی(1806)زایینیدا لەسەر ئەرکی(مەحمود ئاغای غەفوری) دروستکراوە، نەخشەی خان
💎 خانی گەورە یان خانی مەحمودئاغای غەفوری
💎 حەمامی پیسکان
حەمامی پیسکان
لە گەڕەکی بایزئاغای کۆیە بوو، ساڵی(1699) ی زایینی دروستکراوە، شوێنەوارەکەی نەماوە، ئەم وێنەیە لە پەڕەی بنەماڵەی حەوێزییەکانی کۆیە وەرگیراوە.[1]
💎 حەمامی پیسکان
💎 چوار تاقان
چوار تاقان
ئه و چوار تاقە دەکەوێتە سەرای کۆنی کۆیە سەر قشڵە، لەساڵی(1765)زایینی لەلایەن(حاجی سەعید بەگی کۆیی)یەوە دروستکراوە، لە چوارلاوە کوپەی پڕ ئاوی تێدەکرا و(خێراتۆکە)شیان پێ دەوت، لەلایەن کاروان
💎 چوار تاقان
📖 چەمکی کۆمەڵگەکان لە دەوڵەتان دا
بابەت: زانیاری گشتی
نووسین: شاروخ حەسەن زادە
ڕێکەوت: 27-03-2021
لە زانستە سیاسییەکاندا “کۆمەڵگەکان” لە بواری کارکردی سیاسییەوە دەخرێنە پێوانە و شرۆڤەکردن. بەپێی قیاس و تێکچڕژاویی کۆمەڵگەکان دەکرێ د
📖 چەمکی کۆمەڵگەکان لە دەوڵەتان دا
📖 لە کانیی بیری قاسملووەوە
بابەت: هزری
ئامادەکردنی: مالپەڕی کوردستان و کورد ماڵپەڕی فەرمی (حیزبی دێموکراتی کوردستان)
ڕێکەوت: 23-07-2021
دژایەتی لەگەڵ تێرۆریزم
“ئەو بزووتنەوانەی بە ڕێگای دێموکراتیدا دەڕۆن و لایەنگری و پشتیوا
📖 لە کانیی بیری قاسملووەوە
📖 ئەو “هەژار”ەی من ناسیومە
بابەت: یاداشت
نووسین: عەبدوڵڵا حەسەن زادە
(بۆ یادی 100 ساڵەی لەدایک بوونی عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی)
ئەم کاتە باش!
داوام لێ کرا لە بەرنامەی یادی سەدساڵەی لەدایکبوونی هەژاردا بەشدار بم و بابەتێک پێشک
📖 ئەو “هەژار”ەی من ناسیومە
👫 عومەر فەقێ پوور
ناو: عومەر
ناوی باوک:فەقێ پوور
شوێنی لەدایکبوون: شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
ژیاننامە
زیندانییەکی سیاسی شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە، ساڵی 2000 بە تۆمەتی ئەندامێتی حیزبی دێموکراتی کوردس
👫 عومەر فەقێ پوور
👫 خالید فەرەیدونی
ناو:خالید
ناوی باوک: فەرەیدونی
شوێنی لەدایکبوون: شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
ژیاننامە
زیندانییەکی سیاسی شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە، ساڵی 2000 بە تۆمەتی ئەندامێتی حیزبی دێموکراتی کورد
👫 خالید فەرەیدونی
📷 ئەحمەد هەردی، ناسری ڕەزازی و کامەران موکری
شوێن: شاری سلێمانی
رۆژ یان ساڵی گیرانی وێنەکە : نەزانراوە
کەسایەتییەکانی ناو وێنەکە: (1- ئەحمەد هەردی شاعیر،
2-ناسری ڕەزازی گۆرانیبێژ، 3-کامەران موکری شاعیر).
ناوی وێنەگر: (نەناسراو)
[1]
📷 ئەحمەد هەردی، ناسری ڕەزازی و کامەران موکری
👫 دیمەن بایزیدی
ناو: دیمەن
نازناو: بایەزیدی
ناوی باوک: ئەحمەد
رۆژی کۆچی دوایی: 11-12-2021
شوێنی لەدایکبوون: شاری مەهابادێ رۆژهەڵاتی کوردستان
شوێنی کۆچی دوایی: شاری مەهابادێ رۆژهەڵاتی کوردستان
ساڵی لە دایکبوون:
👫 دیمەن بایزیدی
📷 وێنە و پێناس
لافاوەکەی گەڕەکی تەیراوەی ه...
💎 شوێنەوار و کۆنینە
چوار تاقان
👫 کەسایەتییەکان
زەهرا سابری
👫 کەسایەتییەکان
سەحەر ڕەزایی
📊 ئامار و راپرسی
ڕاپۆرتی ساڵانەی پێشێلکاریەک...
📖 خەباتی سیاسی و چەداری شێخ مەحمود لە هاوکێشە و پلانە سەربازییەکانی بەریتانیا 1914 - 1922 | پۆل: کورتەباس | زمانی بابەت: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
⠪ بەشکردن
Facebook0
Twitter0
Telegram0
LinkedIn0
WhatsApp0
Viber0
SMS0
Facebook Messenger0
E-Mail0
Copy Link0
👍
⭐ نرخاندنی بابەت
⭐⭐⭐⭐⭐ نایاب
⭐⭐⭐⭐ زۆر باشە
⭐⭐⭐ باش
⭐⭐ خراپ نییە
⭐ خراپ
☰ زۆرتر
⭐ بۆ ناو لیستی کۆکراوەکان
💬 رای خۆت دەربارەی ئەم بابەتە بنووسە!

✍️ گۆڕانکارییەکانی بابەتەکە!
🏷️ Metadata
RSS

📷 گووگڵی وێنەی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
🔎 گووگڵی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
✍️✍️ ئەم بابەتە باشتر بکە!
| 👁️‍🗨️ | 👂

خەباتی سیاسی و چەداری شێخ مەحمود لە هاوکێشە و پلانە سەربازییەکانی بەریتانیا...
دەستپێک لەماوەی بەرپابوونی جەنگییەکەمی جیهانییەوە کە لەنێوان وڵاتانی هاوپەیمان و ناوەنددا لە 2ی ئابی 1914ەوە دەستیپێکرد، بەماوەیەک دوای ئەوە شێخ مەحمود شانبەشانی چەندین کەسایەتی و ناوداری کورد و بە یاوەری نزیکەی (3000) سوارە و چەکداری ئەودەمانەی ناوچە کوردنشینەکانی باشووری کوردستانەوە، وەک پاڵپشتییەک بۆ دەوڵەتی عوسمانی و داکۆکیکردن لە دەوڵەتی عوسمانی لە شەڕی شوعێبەی 12ی نیسانی 1915دا دژی بەریتانیا جەنگان.(1) سەرەڕای ئەوە هەر لە ساڵانی جەنگدا کە سوپای رووسیا لە سێ‌ تەوەری بەرچاوی کوردستانەوە هێرشیانکردەسەر ناوچەکە بەتایبەتی لە: خانەقین، سلێمانی و رەواندزەوە.(2) شێخ مەحمودیش بەهەمانشێوازی پێشووی توانی لەناوچەی پێنجوێنەوە و لەگەڵ ژمارەیەک چەکداری کوردا رووبەڕووی هێرشەکانی رووسیا بێتەوە، هەرچەندە ئەوان لە هەوڵی ئەوەدابوون و نامەی خۆیاننارد بۆ شێخ مەحمود هاوکاریانبکات دژی وڵاتانی ناوەند، کەچی لەمەشیاندا شێخ مەحمود ئامادەنەبوو هاوکاریانبێت، بەڵکو وا وەڵامیدانەوە کە ئەو دەیەوێت داکۆکی لە وڵاتەکەی خۆی بکات لەهەر دەستدرێژییەکی رووسەکان و تەنانەت بە خەڵکانێکی جانەوەر ناویبردوون و پێیاندەڵێت: (من لە جانەوەری و خوێنخۆری رووس نیشتمانم دەپارێزم و بەهیوای بەخشندەیی قەیسەر نیم..).(3) هەرچەندە دواتر رووسیا بە هۆی بەرپابوونی شۆڕشی ئۆکتۆبەری 191ەوەو دەسەڵاتگرتنەدەستی بەلشەفیکەکان بە رێبەرایەتی ڤلادیمێر ئیلیتش لینین (1870- 1924) لە بەرەی وڵاتانی هاوپەیمان هاتنەدەرەوە و نفوزی سەربازییان لەناوچەکەدا نەما. شێخ مەحمودیش هەرکە تێکشکانی سوپای عوسمانی و بێهیوایی خۆی بۆ دەرکەوت کە داکۆکیکردن لەمانە دادێکی ئەوتۆیان نادا و هاوکات ئەو مامەڵەخراپەی کە سەرانی تورک بەرامبەر بە کورد و دانیشتوانی کوردستان بەجێیاندەهێنا، بەتەواوی وای لە شێخ مەحمود کرد، کەمەیدانی جەنگ بەجێ‌ بێڵێ‌ و لەگەڵ زۆرێک لەسوارەو چەکدارەکانی هاوەڵیدا بگەڕێتەوە کوردستان و شاری سلێمانی.(4) وەکتر لەلایەکیدیشەوە کە سەرکەوتنەکانی سوپای بەریتانیای بە چاوی خۆی بینی دوای ئەوەی شاری بەغدایان لە 11 مارتی 1917ەوە بە رێبەرایەتی جەنەراڵ ستانلی مۆد (1864-1917) داگیرکرد و پاشان بەرەو ناوچەکانی سەرووتر بوونەوە واتە بۆ ناوچەکانی باشووری کوردستان و لە 30ی تشرینییەکەمی 1918دا (ئاگر بڕی مودرۆس)یان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا مۆرکرد. ئەمەش لەکاتێکدا بوو هێشتا سوپای بەریتانیا دوازدە میلی مابوو بچێتەناو ناوەندی شاری مووسڵەوە، ئەوەبوو ئەم هەنگاوەشی لە مانگی تشرینی دووەمی هەمانساڵدا هێنایەدی و دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرت،(5) هەروەها بە مەبەستی درێژەدان بەم سەرکەوتنەیان هەوڵیاندا پەیوەندی بە ژمارەیەکی زۆر کەسایەتی و سەرۆکهۆزی کورد و عەرەبەوە بکەن بۆئەوەی لە جێبەجێکردنی پلانەکەیاندا، هاوکاریانبکەن بەتایبەتی ئەوانەیان کە تائەوکاتە خۆیان بە نەیاری دەوڵەتی عوسمانی دەزانی، بەڵام وەکتر لەم سەروبەندەدا سلێمانی و دەوروبەری هێشتا ژمارەیەک چەکداری تورکی تیامابوو کەچی دواتر ئەمانیش بەناچارییەوە فەرماندەی هێزەکانیان کە عەلی ئیحسان پاشا بوو داوای لە موتەسەریفی شاری سلێمانی (عەلی رەزا بەگ) کرد کە لە شارەکە بکشێتەوە و بەڕێوەبردنی بداتەدەست شێخ مەحمودەوە، بۆئەوەی بەناوی ئەوانەوە بەڕێوەببرێت، بەڵام هەموو ئەو گۆڕانکاری و نوشوستییانەی کە بەسەر دەسەڵات و سوپای عوسمانیدا هات، وای لە شێخ مەحمود کرد کە بۆ جارێکیدی بەخۆیدابچێتەوە و هەوڵی ئەوەبدات کە بۆ راییکردنی کاروباری کوردستان و ناوچەکە پەیوەندی بە بەریتانیاوە بکات. بەریتانیاش بەهۆی ئەو بڕە سوپایەی عوسمانییەوە لە شاری سلێمانیدا و دەسەڵاتی شێخ مەحمود لەناوچەکەدا، نەیاندەویست خۆیان لە شارەکە نزیکبکەنەوە.لێرەبەدواوە و لە ئەنجامی هاندانی هەموو ئەوانەی لە شێخ مەحمودەوە نزیکبوون و دەرکەوتنی ئەوەی کە سوپای هاوپەیمانان لە سەرکەوتنییەکجارەکیدان. شێخ مەحمود کەوتە ئەوەی دوو نوێنەری خۆی کە هەریەک لە: عیزەت تۆبچی و فایەقی تاپۆ بوون بنێرێتەلای فەرمانڕەوایانی بەریتانیا کە لەودەمانەدا یەکێک لە بنکە سەربازییەکانیان لە (ئەسکی کفری) ناوچەی گەرمیان بوو. بۆئەوەی نامەیەکی تایبەتی شێخ مەحمود بگەیەنن بە بەریتانیا و ئامادەیی ئەوەشیان بۆ بسەڵمێنن کە ئەمان دەیانەوێت ناوچەکە بێ‌ رووبەڕووبوونەوەی سەربازی بخەنەژێر دەسەڵاتی بەریتانیاوە و ئامادەن بەناوی ئەوانەوە بەڕێوەیبەرن.(6) لای خۆشیانەوە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا ئەم دەستپێشخەرییەی شێخ مەحمودیان بە هەنگاوێکی گرنگ لەقەڵەمدا، بەتایبەتی لەو سەروبەندەوە کە نامەکەی شێخ مەحمود لە 1 تشرینییەکەمی 1918ەوە گەیشتە حاکمی مەدەنی بەریتانیا لە شاری بەغدا کە لەو دەمانەدا بەشێوازی وەکالەت: ئارنۆڵد. تابۆلت. ویلسۆن (1884- 1940) بەڕێوەیدەبرد. ئەمیش یەکێک لە کەسایەتی و شارەزایانی بەریتانی بە کاروباری ناوچە کوردنشینەکان کە مێجەر نۆئیل بوو ناردە کوردستان و شاری سلێمانی، بۆئەوەی لەنزیکەوە لە بۆچوون و نییەتی شێخ مەحمود بگەن. بەجۆرێک مێجەر نۆئێل بە یاوەری نوێنەرانی شێخ مەحمود لەڕێگای کفری ئەوکاتەوە گەیشتنە گوندی (داریکەلی)و پاشان لەلایەن ژمارەیەک کەسایەتی و ناوداری شاری سلێمانییەوە کە شێخ مەحمود خۆی رایسپاردبوون لە رۆژانی 15- 16ی تشرینی دووەمی 1918دا هاتنە شاری سلێمانییەوە و هەروەک خۆی باسیلێوەکردووە بەشێوازێکی گەرموگوڕ بەپیریەوەچوون، بەڵام لەبارەی شاری سلێمانی ئەوکاتەوە وایگێراوەتەوە لەو هەلومەرجەدا، نەداری، هەژاری، کەمی خۆراک و برسێتی باڵی بەسەرشاردا کێشابوو. هەربۆیە کەوتووەتە ئەوەی بروسکەیەک بۆ ویلسۆنی فەرمانڕەوای بەریتانی لە بەغدا بکات بۆئەوەی خۆراک و یارمەتی پێویست بگەیەننە دانیشتوانی شار و کارێکی ئەوتۆش بکەن کە برێک تۆوی کشتوکاڵی بەسەر جوتیارەکاندا دابەشبکرێت.(7) دیاردەیەکی لەو بابەتەش بەزۆری بەهۆی هەڵگیرسانی جەنگ و ئەو تاڵانکاریانەوە بووە کە تورکەکان لە کۆتایییەکانی جەنگی یەکەمدا بەسەر کۆمەڵانی خەڵکدا هێنابوویان، بەڕادەیەک شار وایلێهاتبوو لاشەی دانیشتووان لە سەرجادە و ناو داروپەردووی ماڵەچۆڵەکان کەوتبوون. سلێمانی هەر سێیەکی ژمارەی دانیشتوانی پێشجەنگی تێدامابوەوە.(8) تەوەرییەکەم: راگەیاندنی حوکمداریەتی یەکەمی شێخ مەحمود کۆتاییەکانی 1918 لەو کۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەیەشدا کە لە بەردەرگای سەرای شاری سلێمانی، بۆ رێوڕەسمی دانانی شێخ مەحمود رێکخرابوو، بۆئەوەی بە حوکمداری کوردستان بناسرێت. ژمارەیەکی زۆر لە پیاوماقووڵان و زانایانی ئایینی و سەرۆکهۆزەکان و خەڵکی جۆربەجۆر تیایدا بەشدار و ئامادەبوون، سەرەتا مێجەر نوئێڵ بەناوی حاکمی گشتی بەریتانیاوە لە عێراق وتارێکی بە زمانی فارسی خوێندەوە و ئەوەی راگەیاند کە لێرەبەدواوە و بە فەرمانی حاکمی گشتی بەریتانیا (ئارنۆڵد ویلسۆن) شێخ مەحمود دەبێتە حوکمداری کوردستان و شاری سلێمانی پایتەختی ئەو حوکمدارییەتە دەبێت. دواتریش لە ئەنجامی ئەو کۆبوونەوەی کە لە ماڵی شێخ مەحمود بەڕێوەچوو کەوتنە ئەوەی کار بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێ‌ بکەن، لەلایەن ئامادەبووانیشەوە لەسەر ئەوە رێککەوتن کە بۆ راییکردنی کاروباری حکومەت: سەید عومەری بەرزنجی مامی شێخ مەحمود بکرێتە موتەسەریفی شاری سلێمانی و شێخ حەسەن بەرزنجی مامی دووەمی کاروباری شەرعی بدرێتێ‌ هاوکات شێخ قادری برای شێخ مەحمود پۆستی فەرماندەیی سوپای پێبسپێردرێ‌. واتە دامودەزگای حکومەت بەزۆری لەو کەسایەتییانە پێکهاتبوو کە بەتەواوی نزیکبوون لە شێخ مەحمود و بنەماڵەی شێخ مەحمودەوە. سەرەڕای بڕینەوەی موچەیەکی مانگانەی (15000) پازدە هەزار روپیەیی بۆ شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان کە لەودەمانەدا دەیکردە نزیکەی (1225) جونەیهی ئەستەرلینی.(9) هاوکات یەکێکیدی لە هەنگاوەکانی بەریتانیا ئەوەبوو (مێجەر نوئێڵ)یان بە راوێژکاری سیاسی شێخ مەحمود و (مێجەر دانلیس)شیان بە راوێژکاری سەربازی و دارایی دانا، هەروەها لەم چوارچێوەیەشدا دەبوایە شێخ مەحمود و کاربەدەستانی حوکمدارییەتەکەی لەژێر چاودێری و بە پرسی کاربەدەستانی بەریتانیا کاروباریان راییبکردایە کە ئەمەش بۆخۆی هەر لە هەنگاوەکانی سەرەتاوە کێشەی لەنێوان شێخ مەحمود و کاربەدەستانی بەریتانیادا هێنایەکایەوە،(10) چونکە هەر لەمکاتەوە کەسێکی وەک مێجەر نوئێڵ کەوتە سیاسەتی پاکسازی لەناوچەکەدا و دوورخستنەوەی، هەموو ئەوانەی کە هەواداری تورکەکان بوون لە کاروباری بەڕێوەبردندا. ئەمەش زیاتر لەژێر چاودێری ئەو ئەفسەرە بەریتانیانەدا جێبەجێیدەکرد کە خۆی دەستنیشانیدەکردن سەرەڕای ئەوە یەکێکیدی لە کارەکانی نۆئێڵ ئەوەی بوو وا لە سەرۆکهۆزەکانی ناوچەکە بکات لەڕێگای شێخ مەحمود و دەسەڵاتەکەیەوە بەرامبەر بە بەریتانیا بەرپرسیاربن لەهەر گۆڕانکارییەک و لەهەمانکاتیشدا وەک هەر فەرمانبەرێکی حکومەت مووچەی گونجاویان بۆ بڕایەوە.(11) بەماوەیەک دوای ئەوەی کە حکومداریەتییەکەی شێخ مەحمود لە شاری سلێمانیدا راگەیەنرا و دەستی بە بەڕێوەبردنی کاروباری بەشێکی باشووری کوردستان و ناوچەکە کرد. سەبارەت بەچاودێریکردنی بارودۆخەکەش (ئارنۆڵد ویلسۆن)ی فەرمانڕەوای بەریتانیا لە عێراق لەڕێگای فڕۆکەیەکەوە و بە یاوەری (کابتن بیڵ) کە دواتر بە جێگری ئەفسەری سیاسی بەریتانی لە سلێمانی دەستنیشانکرا لە 1 کانوونییەکەمی 191ەوە گەیشتنە شاری سلێمانی و کۆبوونەوەیەکی گەورەی لەگەڵ شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان و نزیکەی (60) سەرۆکهۆز و کەسایەتی ناوداری ئەو دەمانەی ناچەکەدا کرد، بەجۆرێک بەشێک لەو کەسایەتییانە کە بە نوێنەرایەتی خێڵ و هۆزە کوردییەکانی نیشتەجێی ئێرانی قاجاری (1796- 1925) لە رۆژهەڵاتی کوردستان و بەتایبەتی لە شار و ناوچەکانی سنە و سەقز و هەورامانەوە هاتبوونە شاری سلێمانی و ئارەزووی ئەوەیاندەکرد پەیوەندی بەم حوکمدارییەتەوە بکەن، بەڵام بەهۆی پەیوەندییەکانی نێوان بەریتانیا و ئێرانی قاجاری ئەودەمانەوە ویلسۆن لەگەڵ بۆچوونی لەوجۆرەدا نەبوو،(12) بەڵام وەکتر لە چوارچێوەی کۆبوونەوەکەدا و لەلایەن ئامادەبووانەوە، گەلێک بابەت ورووژێنرا بۆنموونە کەسایەتی و سەرۆکهۆزی ئەوتۆ هەبوو لەگەڵ ئەوەدابوون کە ناوچەکە بەشێوازێکی راستەوخۆ، لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە بەڕێوەببرێت و هی واشیان هەبوو دژی ئەم بۆچوونە بوون. لەلایەکیدیشەوە خەڵکانی ئەوتۆ هەبوون تەنانەت دەسەڵات و حکومدارییەتی شێخ مەحمودیان بەدڵنەبوو و بەبەردەوامی کەوتبوونە دژایەتیکردنی، کەچی لەولاشەوە شێخ مەحمود هێندە دڵی بە حوکمدارییەت و ئەو هاوکارییانە خۆشبوو کە بەریتانیا لە سەرەتای دەسەڵاتیەوە بەتەنگیەوەدەچوون و ئاسانکارییان بۆدەکرد. بەڕادەیەک لەکاتی هاتنی (ئەرنۆڵد ویلسۆن)دا بۆ شاری سلێمانی، گەیشتە ئەوەی کە داوای ئەوەیان لێبکات، نەک تەنها لەڕووی ئیداری و پەرەپێدانی ئیدارییەوە هاوکاریبکەن، بەڵکو کارێکی واشبکەن چەند ئەفسەرێکی بەریتانی دابمەزرێنن و راسپێردرێن بەوەی لەڕووی سەربازی و کاروباری سەربازییەوە، چەکدار و سەربازانی کورد رابهێنن، هاوکات کار لەسەرئەوەش بکەن کە لەدامودەزگاکانی ناوچەکەدا، لەجێگای نەتەوە و رەگەزەکانیتر و بەپێی توانا، ئەوانە دابمەزرێن کە لە رەگەزی کوردن،(13) هەروەها کار بۆئەوەبکرێت، زمانی کوردی، زمانی رەسمیبێت و بەریتانیا هەوڵ بۆئەوەبدات، ئەوجۆرە یاسایە کارپێبکرێت کە لەگەڵ دابونەریتی ناوچەکەدا بگونجێ‌ و رێز لە دابی کۆمەڵانی خەڵک بگیرێت، ئەرنۆڵد ویلسۆنیش سەرەڕای ئەوەی بەخۆشحاڵییەوە، گوێی لە داواکارییەکانی کورد گرت و پێشکەوتنی دامودەزگای حکومەتی کوردستانی پێخۆشبوو. هاوکات لە پەیامێکی نووسراویدا ئاشکرایکرد رێ‌ لەهیچ هێزێکی هەرێمی نێوان زێی گەورە و رووباری سیروان ناگیرێت، بێنەژێر ئاڵای شێخ مەحمودەوە کە لەبری حکومەتی بەریتانیا بەڕێوەیدەبات و پشتیوانییەکی مەعنەوی دەکرێت.(14) یەکێک لەو هەنگاوانەش کە لە دەورانی یەکەمی حوکمداریەتی شێخ مەحموددا و لە بواری دیبلۆماسیدا هەنگاوی بۆنرا، هەوڵدانبوو بۆئەوەی نوێنەری گەلی کوردیش لە کۆنگرەی ئاشتی ساڵی 1919دا کە لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا بەڕێوەچوو بەشداربێت. وەک ئەوەی بۆئەو مەبەستە شەریف پاشای کوڕی سەعید پاشای خەندان (1865-1951) دەستنیشانکرا و لە شاری سلێمانیشەوە گەڵالەنامەیەک ئامادەکرا، بۆئەوەی لەڕێگای هەریەک لە: رەشید زەکی کابان (1878– 1940/8/13)و سەید ئەحەمەدی بەرزنجی (1888– 1966/6/5)ەوە بگەیەنرێتە شەریف پاشای خەندان، بەڵام بەهۆی دەستگیرکردنیانەوە لە بەیروت و لەلایەن فەرەنسییەکانەوە، نەیانتوانی بگەنە شوێنی مەبەست. هەرچەندە شەریف پاشای خەندان، دوای ئەوەی لەلایەن کوردانی باکوور و باشووری کوردستانەوە، سیقەی تەواوی پێدرابوو بۆئەوەی نوێنەرایەتی کورد بکات، لەوماوەیەدا توانی دوو یادداشتنامە یەکەمیان لە: (1919/3/22) بە زمانی ئینگلیزی و دووەمیان لە: (1920/3/1) بە زمانی فەرەنسی بگەیەنێتە ئەنجومەنی باڵای کۆنگرەی ئاشتی. جا لەبەرئەوەی لەلایەن وڵاتانی هاوپەیمانەوە وەک نوێنەرێکی فەرمی نەناسراو کۆسپی خرایەپێش، بۆیە بەناچارییەوە لە 27-04-1920ەوە دەستی لەو نوێنەرایەتییە کێشایەوە. واتەپێش مۆرکردنی پەیماننامەی سیڤەری10ی ئابی 1920 بە سێ‌ مانگ و نیو لەلایەن هاوپەیمانانەوە.(15) لەوماوەیەشەوە کە شێخ مەحمود، دەسەڵاتی گرتبووەدەستەوە، سەرەڕای ئەوەی کۆمەڵێک کێشەی ناوخۆیی بۆهاتبووەکایەوە، لەگەڵ ئەوەشدا گەلێک هۆز و ناوچەی باشووری کوردستان نەیاندەویست بچنەژێر دەسەڵاتییەوە و شانبەشانی ئەوەش خۆی سیاسەتێکی جێگیر و دروستی نەبوو بەرامبەر بە بەریتانیا و ئەو بارودۆخە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەی کە لە کۆتایی هێنانی جەنگەوە هاتبوونەکایەوە. بۆنموونە هەندێکجار، بیری لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردی، سەربەخۆدەکردەوە و داواشی لە بەریتانیا دەکرد، ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی فروانتربکرێتەوە. بەجۆرێک لە شاری خانەقینەوە تا شەمزینان و لە زنجیرە چیاکانی حەمرینەوە، تادەگاتە سنوورەکانی وڵاتی ئێرانی ئەوکاتە لەژێر دەسەڵاتیدابن، ئەمەش بۆخۆی وایکردبوو فەرمانڕەوایانی بەریتانیا، زیاتر بەخۆیاندابچنەوە، بەرامبەر بەم داواکارییانە و لەهەمانکاتدا لێکدانەوەیەکی ئەوتۆیان بەوەدەزانی کە ئەمەجۆرە لادان و سنوور بەزاندنێک بێت، بەرامبەر بە سیاسەتی بەریتانیا لەناوچەکەدا. بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەمەش یەکێک لە هەنگاوەکانی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا جیاکردنەوەی ناوچەی کفری و کەرکووک بوو لە لیوای سلێمانی و پێکهێنانی لیوای کەرکوک لە مارتی 1919دا.(16) بەهەمان رێرەو یەکێکیدی لە هەنگاوەکانی بەریتانیا بەرامبەر بە فراوانخوازی و سنووربەزاندنی شێخ مەحمود بە بۆچوونی بەریتانیا ئەوەبوو سنوورێک بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دابنرێت، سەرەراِی ئەوەش هانی ئەو سەرۆکهۆزانە بدرێت بۆ دژایەتیکردنی کە خۆیان بە نەیاری شێخ مەحمود دەزانی. ئینجا کارکردن لەسەر ئەو بەرنامەیەی کە بەڕێوەبردنی ناوچەکە بەشێوازێکی راستەوخۆ لەلایەن بەغداوە بەڕێوەبچێت. بۆئەم مەبەستە ئەرنۆڵد ویلسۆن داوایکرد کۆبوونەوەیەک بۆ حاکمە سیاسییەکانی بەریتانیا لە مارتی 1919دا لە شاری بەغدا ببەسترێت وەک ئەوەی: مێجەر نوئێڵ، کۆلۆنێڵ لیچمن، مێجەرسۆن، غۆردن، وۆکەر و لیزی تیایدا بەشداربوون. لەئەنجامی ئەو کۆبوونەوەیەشدا بڕیاریاندا وردەوردە دەسەڵاتی شێخ مەحمود چڕبکرێتەوە و مێجەر نۆئێڵ لە ناوچەکە و راوێژکاریی شێخ مەحمود دووربخرێتەوە و ئینجا مێجەرسۆن جێگای بگرێتەوە. سەرەڕای رێگەدان بەو ناوچە و هۆزانەی کە گرێدرابوون بە دەسەڵاتەکەی شێخ مەحمودەوە، بۆئەوەی لێیجیا ببنەوە.(17) کەسێکی وەک مێجەرسۆنیش لە ناوەندەکانی مارتی 1919دا، کرایە فەرمانڕەوای باشووری کوردستان و شاری سلێمانی، مێجەرنۆئێلیش لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە راسپێردرا، بۆئەوەی گەشتێکی باکووری کوردستان بکات. لێرە بەدواوە بارودۆخی شاری سلێمانی و دەوروبەری ئالۆزییەکی زیاتر و گیروگرفتێکی زیاتری بەخۆوەبینی، بەهۆی ئەو سیاسەتە سەرسەختانەی کە مێجەرسۆن دژی شێخ مەحمود دەستیپێکرد، وەک ئەوەی میستەر لاین لەیاداشتەکانیدا دەڵێت: هەردووکیان زۆر رقیان لێکدیدەبووەوە،(18) بەتایبەتی لەوکاتەوە کە مێجەرسۆن پەیوەندیکردە هۆزی گەورەی جافی ناوچەی هەڵەبجە و کفری و کەلار و هۆزی هەمەوەندی ناوچەی چەمچەماڵەوە، ئەوەی پێڕاگەیاندن، کە لەمە بەدوا ئەوان سەربە دەسەڵاتی شێخ مەحمود نین و لەناو شاری سلێمانیشدا کەوتە فشارخستنەسەر هەموو ئەو فەرمانبەرانەی کە لەلایەن شێخ مەحمودەوە، کاروباریان پێسپێردرابوو کە دەست لە کارەکانیان هەڵگرن و خەڵکانیدی لە شوێن دانان.(19) هەر لەوکاتەشەوە کە مێجەرسۆن لە شاری سلێمانی و دەوروبەریدا دەسەڵاتی کەوتبووەدەستەوە، بەو شێوازی توندوتیژییەوە دەجووڵایەوە کە دەیەویست رۆژبەرۆژ دەسەڵاتی شێخ مەحمود پەراوێزبخات و لە چوارچێوەیەکی دیاریکراودا سنوور بۆ دەسەڵاتی دابنێت کەچی لەولاشەوە کەسێکی وەک (کابتن لیزی) لە 15ی مارتی 1919ەوە نێردرایە شاری کفری و بەهەمان رێرەوی مێجەرسۆن لەو ناوچەیەدا کەوتە چالاکی سیاسییەوە، بۆ دژایەتیکردنی شێخ مەحمود و ئەوانەی خۆیان سەربە دەسەڵاتەکەی ئەودەزانی.(20) بەڕادەیەک کارگەیشتە ئەوەی لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە ئەو مووچەیەش کە بۆ شێخ مەحمود بڕابوەوە، بە بیانووی ئەوەی کە کورتهێنان لە بوودجە و داهاتی داراییدایە. مووچەکەیان لە (15000) پازدە هەزار رووپیەوە کەمکردەوە بۆ (10000) دە هەزاری رووپیەی ئەوکاتە.(21) واتە هەموو ئەو سیاسەتەی بەرپرسانی بەریتانیا گرتبوویانەبەر بەمەبەستی لەقاڵبدانی دەسەڵات و حوکمدارییەتەکەی بەتەواوی بەلای ئەوەیدا دەبرد کە لەمەبەدوا لایەنی لێکگەیشتن و گفتوگۆ دادێکی ئەوتۆی نادات، بەڵکو کەوتە راوێژکردن لەگەڵ زۆرێک لەوانەی کە لێوەی نزیکبوون و پشتگیریان لە دەسەڵاتەکەی دەکرد، بۆئەوەی بتوانێت لەڕێگای بەکارهێنانی هێزەوە بەتەواوی دەست بەسەر ناوچەکەدا بگرێت. یەکێک لەو کەسایەتییانەش کە شێخ مەحمود ویستی هانای بۆببات، کەسایەتی دیاری رۆژهەڵاتی کوردستان مەحمود خانی دزڵی (1870-1946) بوو کە لە ناوچەی هەورامانەوە، هاتەوە سەرسنوور، لە رۆژی 20ی مایسی 1919دا بە لەشکرەکەیەوە گەیشتە سەرکەلی گۆیژە و چاوەڕوانی فەرمانی حوکمداری کوردستان بوو.(22) هەرچەندە بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم هەنگاوە و ئاگادارکردنەوەی شێخ مەحمود لە هاتنی مەحمود خانی دزڵی، مێجەرسۆن نامەیەکی، ئاراستەی شێخ مەحمود کرد و لە بارودۆخەکە ئاگاداریکردەوە. وەک لە بەشێکیدا هاتووە: (بیستوومانە مەحمودخانی دزڵی بە لەشکرێکی زۆری چەکداری هەورامییەوە گەیشتووەتە شارباژێڕ دێن بۆ دیدەنیتان.. تکایە تێیبگەیەنن. پێویستە تەنیا خۆی و دەکەس زیاتر نابێت بێنە ناوشار و بەبێ‌ چەک. ئەگەر چەکیان پێبێت دەبێت هەر لەڕێوە چەکەکانیان ببەنە پۆلیسخانە و خۆیان بێ‌ چەک بکەن..).(23)بەڕادەیەک بارودۆخەکە وایلێهات نە شێخ مەحمود و نە خانی دزڵی گوێیان بە نامە و دواکارییەکەی مێجەرسۆن نەدا و خانی دزڵی لە شەوی 21ی مایسی 1919دا بەرەو سلێمانی بووەوە و بە هاوکاری هێزەکانی شێخ مەحمود، توانییان لە 23ی مایسدا، دەست بەسەر شاردا بگرن، بەڵام مێجەرسۆن بە بیانووی پێشوازیکردن لە خێزانەکەی کە لە بەسرەوە دەهات پێشتر خۆی گەیاندبووە کەرکوک و کاروباری شاری دابووە دەستی جێگرەکەیەوە کە (گرینهاوس) بوو. بەمجۆرە سلێمانی دەستیبەسەرداگیرا و ئاڵای ئەوکاتەی کوردستان، لەوشارەدا بەرزکرایەوە هاوکات ژمارەیەکی زۆر سەرباز و بەرپرسانی سەربازی بەریتانی بە گرینهاوسیشەوە هەموو لەلایەن هێزەکانی شێخ مەحمودەوە، بەدیلگیران و بەڕێزەوە لە کۆشکی حوکمدارییەتدا دانران، هەروەها بەشێکیدی لە مەئموور و سەربازەکانیان لە (دەبۆکە)ی شار دەستبەسەرکران.سەرەڕای ئازادکردنی بەشێکیتریان، دوابەدوای ئەمە شێخ مەحمود برووسکەیەکی ئاراستەی ئەرنۆڵد ویلسۆنی فەرمانڕەوای بەریتانی لە بەغدا کرد و بۆیدەنووسێ‌: (کورد لەوزەیدا نەما و ئیتر بە قسەی ئێوە تەفرەناخوا و بۆ ئازادی دەستدرایە چەک، گیانی هەموو پیاوەکانتان لەژێر داڵدەی خۆمدایە..)و بەڵێنی ئەوەشی دانێ‌ کە رۆحیان پارێزراودەبێت.(24) دوای ئەوەی کە سلێمانی و ناوچەکە کەوتنەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحمودەوە، بەپێی فەرمانێک کە لە22ی مایسی 1919ەوە بڵاویکردەوە، دەستەیەکی بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری حکومەت، بە سەرۆکایەتی حاجی سەید عومەر و ئەندامێتی: ئەحەمەد بەگی فەتاح بەگ، سەید کەریمی سەید ئەحەمەد، شێخ عەلی سەرکار، حەمەئاغای ئەوڕەحمان ئاغا، ساڵح پاشا، حەمە بەگی قادر پاشا و ئەحەمەد سەبری خواجە دەستنیشانکرد، هەروەها دوابەدوای ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە شاری سلێمانی و باشووری کوردستاندا هاتنەکایەوە ویلسۆن لەڕێگای فڕۆکەیەکەوە هاتەسەر سلێمانی، بەڵام بەهۆی ئاڵۆزی بارودۆخەکەوە شتێکی ئەوتۆی پێنەکرا. ئینجا بەمەبەستی رزگارکردنی مولازمی فڕۆکەوان و حاکمی هەڵەبجە (لیزی) سەردانی ئەو شارەی کرد، کەچی لەمەشیاندا سەرکەوتنی بەدەستنەهێنا، بۆیە بەناچارییەوە گەڕایەوە و لیزیش بە هاوکاری (عادیلە خان)ی خانمی وەسمان پاشای جاف خۆی گەیاندە شاری خانەقین و لە کۆتایییەکانی مانگی ئایاری 1919دا هەڵەبجەش کەوتەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحمودەوە.(25) تەوەری دووەم: شەڕی دەربەندی بازیان و
کۆتایی یەکەمین حوکمداریەتی شێخ مەحمود 18 حوزەیرانی 1919: فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە عێراق، بۆئەوەی دووبارە دەستبەسەر ناوچە کوردنشینەکانی باشووری کوردستاندا بگرنەوە، بەتایبەتی ئەو ناوچانەی کە لەژێر دەسەڵاتی شێخ مەحموددا بوون. کەوتنە پلان و داڕشتنەوەی نەخشەیەک کە چۆن خۆیان بگەیەننەوە ناوچەکە و ئەو فەرماندانەیان کە لەلایەن شێخ مەحمودەوە دەستبەسەرکرابوون، ئازادبکەن. بۆئەم مەبەستە سەرکردایەتی سوپای بەریتانیا لە وڵاتی عێراق لە24ی ئایاری 1919ەوە، داوایان لە مێجەر بۆمبی فەرماندەی هێزەکانی بەریتانیا لە شاری کەرکووک کرد بە هێزێکەوە، بگاتەچەمچەماڵی نێوان کەرکوک و شاری سلێمانی ئەمیش بە کۆمەڵێک سوارە و هێزی (لیڤی)ەوە کە ئامادەکرابوون بە زریپۆش و ئۆتۆمبیلی رەشاش هەڵگری پێویست، بەڕادەیەک ئەمانە زۆر بە لوتبەرزیەوە نیازی ئەوەیان هەبوو بەرەو ناوچەکانی سەرووتر و تەنانەت شاری سلێمانی ببنەوە، هەرکە هەواڵێکی لەو بابەتە گەیشتە شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان، فەرمانیدا بەوەی رووبەڕوویان ببنەوە بەتایبەتی لەکاتی گەیشتنیاندا بۆ (دەربەندی تاسڵوجە) بۆئەم مەبەستە، ژمارەیەک لە پیاوانی ئەو هۆزانە، پەیوەندییان پێوەکرد کە پشتگیریان لە شێخ مەحمود دەکرد و خۆیان بە هەواداری ئەو دەزانی، لەسەرووی هەموویانەوە کەسایەتی و پیاوانی سەربە عەشیرەتی ئیسماعیل عوزێری کە یەکێکە لە تیرەکانی هۆزی جاف و کەریم بەگی فەتاح بەگی سەرۆکی هەمەوەند و ژمارەیەک لە سوارەکانی هۆزەکەی، ئەوەبوو لە رۆژی دواتردا واتە 25/1919/5دا هێزەکانی شێخ مەحمود لەگەڵ بەریتانییەکاندا کەوتنەشەرەوە و یەک رۆژی تەواوی خایاند، ئەنجامەکەی بەتێکشکانی، هێزەکای بەریتانیا کۆتاییهات و بەپێی سەرچاوەکانی ئینگلیز خۆیان چوار زریپۆش و نۆزدە ئۆتۆمبیلی فۆردیان تێکشکێنران و کوژراوێکی زۆریان لێبەجێما.(26) دوای شەڕی تاسلوجە کە هێزەکانی شێخ مەحمود تیایدا سەرکەوتنیان بەدەستهێنابوو بەتەواوی: (ترسیان شکا و خۆیان بۆ کەرکووک ئامادەکرد..) فەرمانڕەوایانی بەریتانیاش ئەم شکستەیان بە نەنگییەکی گەورە دەهاتەبەرچاو بۆ خۆیان و بۆ هێزەکانیان کە لە دێرزەمانەوە بە خاوەنی ئەزموون و تەجروبەیەکی گەورەی جەنگی ناسرابوون. جا بەمەبەستی دووبارەگرتنەوەی شاری سلێمانی و تۆڵەکردنەوەی خۆیان: (هێزێکی سەربازی گەورەیان لە کەرکووکەوە گەڵاڵەکرد و بە چەک و تفاقێکی زۆرەوە رەوانەی سلێمانییان کرد). یەکێک لە فەرماندە سەربازییە بەناوبانگەکانیان کردە رێبەری ئەو هێزەیان کە جەنەراڵ فرێزەری فەرماندەی تیپی هەژدەیەمی مووسڵ بوو بەناوی: (هێزی کوردستانی باشوور)(27) ەوە بەرەو ناوچەکە پێشرەویانکرد و لەدەوروبەری 17ی حوزەیرانی هەمانساڵدا، گەیشتنە چەمچەماڵ و بۆ رۆژی دواتر لە (دەربەندیبازیان) گەورەترین روو بەڕووبوونەوەی سەربازی لەنێوان هێزەکانی بەریتانیا و سوارە و چەکداری کورددا، بە رێبەرایەتی شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان دەستیپێکرد. ئەو هێزە گەورەی بەریتانیا کە بە زۆربەی چەک و تەقەمەنی ئەورۆژگارە سازوئامادەکرابوون: (لەناکاو کەوتە هێرش و لەماوەی چەند دەقیقەیەکدا هەموو شت بڕایەوە. شۆڕشگێڕانی کورد زۆرخراب شکان، چل و هەشت کەسیان لێشەهیدبوو، ژمارەیەکی گەلێک لەوە زۆرتریان لێبرینداربوو یان بە یەخسیری کەوتنەدەستی ئینگلیزەکانەوە..). تەنانەت شێخ مەحمود خۆشی، یەکێکبوو لەوانەی لەوشەڕەدا بە دیلی کەوتەدەستی ئینگلیزەکانەوە. دوای ئەوەی لاقێکی و لای کەمەریەوە و هەندێکیش دەڵێن: لای کەمەریەوە ئەنگێورا بەتایبەتی لەوشوێنەدا کە تائەمڕۆ بە بەردەقارەمان ناسراوە.(28) دوای سەرکەوتنی سوپای بەریتانیا لە (شەڕی دەربەندی بازیان)دا و بەدیلگرتنی شێخ مەحمود کەسێکی وەک جەنەراڵ فرێزەر کەوتەتاقیبی ئەو ئەفسەر و دەرەجەدارانەیان کە پێشتر لە شاری سلێمانیدا گیرابوون و لەلایەن شێخ مەحمودەوە دەستبەسەرکرابوون، بۆئەم مەبەستە لە شەوی 18ی حوزەیرانی 1918دا هێزێکی تایبەتی بەڕێکرد بە سەرکردایەتی مولازم (دینهەی) بۆئەوەی رووبکاتە سلێمانی، وەک ئەوەی لە سەعات حەوتی تەواو گەیشتەشار و یەکەم کارێک، بەجێیهێنا بەردانی گیراوەکانیان بوو کە لە (دەبۆکە)ی شار دەستبەسەربوون، رۆژی دواتر لە سەعات دوازدەی نیوەڕۆ جەنەراڵ فرێزەر بێهیچ بەرگرییەک توانی بچێتەناو شاری سلێمانییەوە.(29) شێخ مەحمود و ئەوانەشی کە بە دیلی کەوتنەدەستی سوپای بەریتانیاوە لە ناوچەکە دوورخرانەوە، سەرەتا بۆ شاری کەرکووک و دواتر بەغدا. شێخ مەحمود بەهۆی برینەکەیەوە، برایە خەستەخانە بە مەبەستی چارەسەرکردن و خۆشبوونەوەی برینەکەی، بەڵام ئەوانیدی واتە کەسانی وەک: قادر ئەفەندی قەرەداخی، عیزەت تۆبچی، قالەی ئایشە خان، رەشید جەودەت، رەشید غەفور، ئەدهەم ئەفەندی و عەلییاوەر و کەسانیدی لەوانەبوون کە رۆژانە کاری قورسیان پێدەکرا و شێخ مەحمود و شێخ حەمە غەریب لە سەربازگەی (هنێدی- رەشید) خرانەزیندانەوە و دواتر لە 25ی تەمووزی 1919دا درانە دادگایەکی سەربازی بەریتانی، بەزۆری ئەو تۆمەتانەشی درایەپاڵیان بریتیبوولە: 1. راستبوونەوە و رووبەڕووبوونەوەی چەکدارانە بەرامبەر بە بەریتانیای گەورە و رژاندنی خوێنێکی زۆر.
2. داگرتنی بەیداغی حکومەتی بەریتانیا و دڕاندنی و هەڵکردنی ئاڵای کوردستان.
بەرامبەر بەو خاڵانەشی کە درابوونە پاڵی، شێخ مەحمود زیرەکانە توانی داکۆکی لە خۆی بکات و لەڕووی دادگادا بڵێت: (راستبوونەوە و راپەڕینم بەرامبەر بە رەفتار و کردەوەی نارەوای ئینگلیز و بێبەڵێنیانبووە بەرامبەر بە کورد..)، هەروەها یەکێکیدی لە داکۆکییەکانی ئەوەبووە کە ئەو بەپێی بنەماکانی گەڵالەنامەی سەرۆکی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەوکاتەی ئەمەریکا تۆماس ودرۆ ولسن (1856 - 1924) کە بەندی دوازدەیەمینیەتی، بەرگری لە مافی گەلەکەی کردووە و دژی بەریتانیا کەوتووەتە جەنگەوە.(30) لەم دادگاییکردنەشدا چەند کەسایەتییەک لە کوردستان و بەتایبەتی شاری سلێمانی بە یاوەری (کابتن بۆند) داوای ئەوەیانلێکراوە بەمەبەستی شایەتی و ئاگاداربوون بچنە شاری بەغدا و لەو دادگاییکردنەدا ئامادەبن کە شێخ مەحمودی تێوەگلابوو لەوانە: (حاجی مەلا سەعیدی کەرکوکیزادە، عێزەت بەگی وەسمان پاشای جاف، شێخ نەجیبی قەرەداخی، عەونی ئەفەندی یوزباشی، حەمە بەگی قادر پاشا، حاجی ئاغای حەسەن ئاغا و میرزا فەرەجی حاجی شەریف)، کەچی شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان سەرەڕای هەموو ئەو فشارەی لەکاتی دادگاییکردنەکەدا خرابووەسەری و بەشێوازێکی دیلی و بە برینداری کەوتبووەدەستی دوژمنە سەرسەختەکانییەوە و بەزۆری فەرماندەکانی ئینگلیز لەسەرئەوە کۆکبوون کە رۆژێ‌ زووتر لەسێدارەبدرێت بۆئەوەی لەکۆڵیانبێتەوە، بەڵام ئەو زۆر بەورە بەرزی و نەپەشۆکاوییەوە رووبەڕوویانبوەوە و تەنانەت بەرامبەر بە شایەتەکان کە هەموویانی لەنزیکەوە دەناسی: (سروشتی مەردانە و دلێرانە بوو، لەنیگاکانیا وادەخوێندرایەوە کە هیچ نرخێکیان ناداتێ‌ و بەسووک دەهاتنەبەرچاوی. داخی ئەوەی دەخوارد کورد لای بێگانە شایەتیلێدەدات. ماتەمینی ئەوە گرتبووی کە کۆت و زنجیری ئینگلیز پەکیخستبوو، نەیدەتوانی بیانپڵیشێنێتەوە..).(31) دوا بڕیاری دادگا کە هەموو دادوەرەکانی ئینگلیز بوون حوکمی لەسێدارەدانیان بەسەرداسەپاند، کەچی دواتر حوکمەکەی گۆڕا بە دوورخستنەوەی بۆ ماوەی دەساڵ و شێخ حەمە غەریبیش حوکمی پێنج ساڵ بەندی و پێبژاردنی (10) دە هەزار روپیەی بەسەرداسەپێنرا و پێکەوە نێردران بۆ هیندستان و دواتر دورگەی (هەنجام)ی دەروازەی تەنگەی هورمز بەرامبەر کە نارەکانی دورگەی قەشم بەڕووی ئێران و میرنشینی فجێرە بەلای ئۆقیانۆسی هیندیدا.(32) دوابەدوای ئەمە هێزەکانی بەریتانیا گەڕانەوە سلێمانی و لەولاشەوە ئەو هێزانەیان کە لە شاری خانەقینەوە بە رۆخی سیرواندا بۆ شاری هەڵەبجە هاتبوون توانیان دەستیبەسەردابگرنەوە، بەڵام لە شاری سلێمانیدا تاڵانییەکی زۆر کرا بەتایبەتی لەو ماڵانەی کە نزیکبوون لە شۆڕش و شێخ مەحمودەوە و هەروەها بنەماڵەی شێخ مەحمودیش بە رووکاری رۆژهەڵاتی کوردستاندا ئاوارەبوون بەتایبەتی بۆ ناوچەکانی هەورامان و لەوێشەوە ماوەیەک چوونە بانە و سەقز و پاشان بۆ وانی باکووری کوردستان، لەوێشەوە ماوەیەک چوونە چارییەی ژێر دەسەڵاتی ئیسماعیل ئاغای سمکۆ - شکاک (1875 – 1930).. هەرچەندە لەودەمانەدا سمکۆ ئاغای شکاک خۆی بەتەواوی یاخیبوو لە فەرمانڕوایانی قاجاری و ئێرانی قاجاری و کێشە و گرفتێکی زۆری هەبوو، کەچی لەسەرووی ئەوەشەوە: (وازی لە میوانە دەربەدەرەکانی نەهێنا و کەمەری خزمەتی بۆ بەستن)، هەرکە ماوەیەکیش سمکۆ لەتاو هێرشی سوپای ئێرانی پەنایبردەبەر ناوچەی هەکاری لە بەشی باکووری کوردستان ئەمانیشی لەگەڵ خۆیدابرد.(33)
تەوەری سێیەم: بارودۆخی باشووری کوردستان پاش دوورخستنەوەی شێخ مەحمود لەوکاتەوەی کە شێخ مەحمود لە باشووری کوردستان و بەتایبەتی شاری سلێمانیدا دەسەڵاتی گرتبووەدەستەوە، کۆمەڵێک گۆڕانکاری جۆربەجۆر بەهۆی هەڵگیرسان و بەرپابوونی جەنگی جیهانی یەکەمەوە لە عێراق و ناوچەکەدا هاتبووەکایەوە، زۆرێک لەو گۆڕانکارییانە، دوای لەباربردنی حوکمداریەتی یەکەمی و دوورخستنەوەی لە وڵات درێژەیهەبوو لەوانە: بەرپابوونی راپەڕینی 30ی حوزەیرانی 1920 لە ناوچەکانی باشوور و ناوەندی عێراقدا، هەروەها ئەو راپەڕینانەی کە لە ناوچە کور نشینەکاندا سەرچاوەیانگرت لەوانە: راپەڕینی ئیبراهیم خان 22 ئابی 1920 لە شاری کفری، ئینجا ئەوانەی لە شار و ناوچەکانی خانەقین، خورماتوو و شاری کەرکوک و تەنانەت هەموو ئەوانەشی کە لە شار و ناوچەکانی هەولێر و بادینانیشی گرتەوە.(34) بەڕادەیەک دەتوانین بڵێین: دینامیکییەت و هەڵسوڕێنەری ئەو گۆڕانکارییانە بە پلەی یەکەم ئەو شێوازی سیاسەت و توندوتیژییە سەربازییە بوو کە سوپای داگیرکەری بەریتانیا لەناوچەکەدا گرتبوویەبەر، سەرەڕای کاریگەریی ئەو سەرهەڵدان و شۆڕشانەی کە پێشتر لە ناوچەکە و وڵاتانی دەوروبەردا بەرپابوون و کاریگەریی خۆیان لەسەر بارودۆخەکە دانا لەوانە: شۆڕشی 1916 لە وڵاتی حیجاز بە رێبەرایەتی شەریف حوسێنی مەککە دژی دەوڵەتی عوسمانی، شۆڕشی ئۆکتۆبەری 1917 لە روسیا، راپەڕینی نەجەفی ساڵی 1918 بە رێبەرایەتی پیاوانی ئایینی و پارتی رابوونی ئیسلامی، سەرهەڵدانی بزووتنەوەی کەمالی لە تورکیا 1919و هەروەها راپەڕینی گەلانی میسر بە رێبەرایەتی سەعد زەغلول (1858 - 1927/8/23)و حیزبی وەفدی میسری دژی داگیرکاری بەریتانیا لەهەمانساڵ و ساڵانی دواتردا.(35) سەرەڕای هەموو ئەو فاکتەرە دەرەکی و ناوخۆییانەی کە بەکورتی ئاماژەمانبۆکردن، ئەو سیاسەتی (ئینتداب)ەش کە لە کۆنگرەی سانڕیمۆی 24ی نیسانی1920دا بەسەر وڵاتی عێراقدا سەپێنرا. ئەمەی دواییش لەلایەن گەلانی عێراقەوە وەک جۆرێک لە داگیرکاریی دەهاتەبەرچاو و بەئاسانی لای زۆربەی چین و توێژەکانی ئەوکاتەی وڵات بە هەنگاوێکی قێزەون لێکدەدرایەوە.(36) بەریتانیاش وەک وڵاتێک سیستەمی ئینتدابی لە عێراق و ناوچەکەدا کەوتبووەدەستەوە، بەزۆری بەدوای بەدیلێکدا دەگەڕا کە بارودۆخی ناوچەکە و تەنانەت عێراقی بۆ هێورتربکاتەوە، هاوکات ئەو خەرجییە زۆرەشی کە بەهۆی هەڵگیرسانی جەنگ و مانەوەی هێزەکانی لەناوچەکەدا کەوتبووەئەستۆیەوە کەمتربکاتەوە. بۆئەم مەبەستە کەسێکی وەک سێر پرسی کۆکس (1864 - 1937/2/20) کە لە 11ی تشرینییەکەمی 1920ەوە وەک نوێنەری باڵای بەریتانیا هاتە عێراقەوە و لە سەرداوای فەرمانڕەوایانی بەریتانیا و دوای راوێژکردنێکی پێشوەخت عەبدولڕەحمان نەقیبی گەیلانی (1845- 1927) راسپارد بۆئەوەی لەژێر چاودێری و سەرپەرشتیاری ئەواندا، حکومەتێکی کاتی پێکبهێنێت وەک ئەوەی ئەمیش دواتر راوێژی لەگەڵ کۆمەڵێک کەسایەتی عێراقی ئەودەمانە کرد و کاربەدەستانی بەریتانیاش رایان لەسەر زۆربەی زۆریان هەبوو بەجۆرێک لەنێوان (25 تشرینییەکەمی 1920 – 23 ئابی 1921) یەکەمین حکومەتی کاتی لە (8) هەشت وەزیر و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران پێکهاتبوو سەرەڕای (12) وەزیری بێوەزارەت کە بەزۆری لە خەڵکی ناسراو و خێزانە دیارەکانی ئەوکاتەی عێراق بوون یەکێک لەوانە: حەمدی پاشای بابان بوو، بەڵام هەر لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ناوەکاندا، داوایلێبوردنیکرد و ئامادەنەبوو بەشداری ئەو حکومەتە بکات، لەگەڵ ئەوەشدا بۆ هەر وەزیرێ‌ راوێژکارێکی بەریتانی بۆ دەسنیشانکرابوو و بەسەریەکەوە ئەم حکومەتە کاتییە پەیوەستبوو بە نوێنەری باڵای بەریتانیاوە و بێ‌ ئەو هیچ بڕیارێکی یەکلاکەرەوەی پێنەدەدرا.(37) تەنانەت ئەو مووچەیەش کە بۆ سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیرەکان دیاریکرابوون لەلایەن نوێنەری باڵای بەریتانیا خۆیەوە دەستنیشانکرابوو، بەڵام تەنها کارێک ئەم حکومەتە کاتیە لە ماوەی تەمەنیدا بەجێیهێنابێت ئەوەیان بوو توانی عێراقی ئەودەمانە لەڕووی ئیدارییەوە و لە 12 کانونییەکەمی 1920دا بۆسەر(10) لیوا و (35) قەزا و (85) ناحیە دابەشبکات.(38) سەبارەت بە ناوچە کوردنشینەکان کە هێشتا گرێنەدرابوون بە وڵاتی عێراقەوە، کەسێکی وەک مێجەرسۆن لە کۆتاییهێنانی حوکمداریەتییەکەی شێخ مەحمودەوە و لە 1 تەموزی 1919دا گەڕابوەوە کوردستان و شاری سلێمانی، واتە حوکمی راستەوخۆی ئینگلیز بەتەواوی باڵی بەسەر باشووری کوردستاندا کێشابوو، لەگەڵیشیدا کەوتنە ئەوەی هەموو ئەو ناچە و شار و شارۆچکانەشی کە لەئەنجامی راپەڕینەکەی شێخ مەحمود، هەمان رێرەویان گرتبووەبەر و دەسەڵاتی بەریتانیایان لێدوورخرابووەوە، بۆ جارێکیدی خرانەژێر فەرمانڕەوایەتی راستەوخۆی خۆیانەوە بەتایبەتی شار و شارۆچکە دیارەکانی وەک: هەڵەبجە، رانیە، پێنجوێن، شارباژێڕ، چەمچەماڵ و شوێنانیدی، هەروەها بەرپرسیار و کەسانی سەربەخۆیان بۆ راییکردنی کاروباریان لەسەر دانان و لەهەمانکاتیشدا کەوتنە دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی شار و شارۆچکەکانی سلێمانی و هەڵەبجە و چاککردنەوەی هەموو ئەو رێگاوبان و پردانەی کە بۆ راییکردنی کاروبار پێویستبوون، جگەلەوە مێجەرسۆن کۆمەڵێک چاکسازیدی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵات و بەتایبەتی شاری سلێمانیدا دەسپێکرد. ئەمەشیان زیاتر بۆئەوەبوو کە بۆ جارێکیدی ئەمنییەت بۆئەو ناوچانە بگێڕێتەوە و کارێکی واشبکەن کە دەست لە دژایەتیکردنیان هەڵبگرن. یەکێک لەوکارانەی کە مێجەرسۆن و فەرمانڕەوایانی بەریتانی لە کوردستان و شاری سلێمانیدا بەجێیانهێنا، ئەوەش هێنانی دوو چاپخانەی کۆن بوو یەکێکێان بردە شاری کەرکووک و ئەویتریان لە سەر پێشنیاری سۆن هێنایە سلێمانی و هەفتانە جگەلە بەکارهێنانی بۆ کاروباری خۆیان هەفتەنامەی (پێشکەوتن – التقدم)یان پێچاپوبڵاودەکردەوە، یەکەم ژمارەی لە 29 نیسانی 1920 بڵاوکرایەوە، بەسەریەکەوە تا رۆژی وەستانی لە 27 تەموزی 1922 تەنها (118) ژمارەی لێبڵاوکراوەتەوە و پاشان (بانگی کوردستان) جێگای گرتۆتەوە(39).وەکتر هەموو ئەو هەنگاوانە نەیانتوانی بەتەواوی کۆتایی بەو بشێوی و سەرهەڵدانانە بهێنن کە لە ناوچەکانی ئەودەمانەی کوردستاندا سەریانهەڵدابوو، لەهەمانکاتیشدا ئەو رێکەوتنامە و کۆڕ و کۆنگرە نێودەوڵەتییانەی کە لە چوارچێوەی کارنامەکانیاندا باسیان لە چارەسەری کورد و بارودۆخی ناوچە کوردنشینەکان کردبوو بەهۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندی وڵاتانی هاوپەیمانەوە شتێکی ئەوتۆیان لێنەڕسکا لەوانە: کۆنگرەی گەلانی رۆژهەڵاتی 1920 لە باکۆ، کۆنگرەی سانڕیمۆی 24ی نیسانی 1920، سیڤەری 10ی ئابی 1920، لەندەنی 12ی شوباتی 1921، شانبەشانی هەموو ئەوانەش تادەهات نفووزی تورکەکان و دەستێوەردانیان بۆ باشووری کوردستان و ناوچەکانیتری ویلایەتی مووسڵ لە زیادبوون و برەوێکی بەردەوامدابوو، ئەوەشی کە زیاتر بارودۆخەکەی بە ئاقاری خراپدابرد، لەلایەک ئەو سیاسەتی توندوتیژییە بوو کە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا وەک نەریتی پێشتری خۆیان لەناوچەکەدا گرتبوویانەبەر و هەروەها بەشێک لەو کەسایەتییانەشی کە خۆیان بە نەیاری بەریتانیا دەزانی و ئەمان لە تاقیبی بەردەوامیاندا بوون، رۆژبەرۆژ پەنایاندەبردەبەر تورکەکان، سەرەڕای ئەوەش لەوکاتەدا کە مێجەرسۆن رووبەڕووی خەڵک و کەسایەتییەکانی کوردستان دەبووەوە بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەوە، چەند رێکخراوێکی سیاسی و رووناکبیریی بەشێوازێکی نهێنی، بە سەرۆکایەتی رووناکبیر و کەسایەتی ئەوکاتەی شاری سلێمانی جەمال عیرفان (1881 – 1922) کەوتنە چالاکییەوە لەوانە: بەرزی وڵات، کوردستان، گزنگ، فیداکارانی کورد و وەتەن پەروەران وەک لەبەیاننامەیەکیاندا و بەرامبەر بە داگیرکاری بەریتانیا و بەتایبەتی مێجەرسۆن لە 20ی شوباتی 1920دا وایانبڵاوکردووەتەوە کە: (تەنیا بەدوورخستنەوەیان بە نەمانی شێخ مەحمود، نە ناوی شێخ مەحمود و نە ناوی کورد نامرێ‌، دەبێ‌ ئەو شێخ مەحمودەی، حوکمداری کوردستان بەزوویی بێتەوە یا دەبێ‌ ئێوە بڕۆن).(40) ئەوەشی کە زیاتر فەرمانڕەوایانی بەریتانیای دەترسان و نائومێددەکردن لە کۆمەڵانی خەڵک، رقئەستووربوونی خەڵک و نزیکبوونەوەی ئەو رێکخراوانە بوو لە کەسایەتی و سەرۆکهۆزەکانی کورد بەتایبەتی ئەوانەیان کە لەگەڵ ئینگلیزدا نەدەگونجان و نزیکبوونەوەیان لەو کەسایەتییانەی کە پاش تێکشکانی سوپای عوسمانی لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا، خەڵکی ناوچەکە بوون و گەڕابوونەوە کوردستان. ئەمانیش بەهەمانشێوە بۆچوونیان لەگەڵ فەرمانڕەوایانی بەریتانی و بەتایبەتی کەسێکی وەک مێجەرسۆندا نەدەهاتەوە، هەڵوێستگەلی لەم بابەتەش کە رۆژبەڕۆژ لەبرەو گەشەسەندنی بەردەوامدابوو، فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەدوای ئەوەدا دەگەڕان کە چۆن چارەسەری ئەم بارودۆخە بکەن و چۆن رێرەوێک بگرنەبەر کە نەبێتە مایەی ئەوەی لەژێر فشار و کوشتنی فەرماندە سەربازییەکانیاندا بە دەستی راپەڕیوان، بۆئەوەی دەسبەرداری دەسەڵاتی ناوچەکەبن. دوا چارەسەریان بۆئەم رەوشە ئەوەبوو حوکمدارێک وەک بەدیلی شێخ مەحمود بۆ ناوچەکە دابنێن، هەنگاوێکی لەمجۆرەش دەبێتە مایەی ئەوەی گرژی و ئاڵۆزی ئەو بارودۆخە نائاسایییەیان بۆ هێوربکاتەوە، بەزۆری ئەو کەسایەتییانەشی ناویاندەهات بۆئەوەی ئەم ئەرکە لەئەستۆبگرن و کاروباری حوکمداریەتییان بۆ راییبکا بریتیبوونلە: حەمدی بەگی بابان و سەید تەهای کوڕی شێخ محەممەدی نەهرێ‌ کەچی هەریەک لەمانە و بە بیانوویەکەوە کاری جیدی ئەوتۆیان بۆنەکرا لەلایەن فەرمانڕەوایانی بەریتانیاوە، بۆئەوەی پۆستی کاروباری باشووری کوردستان لەئەستۆبگرن، بەڵام وەکتر بیرکردنەوە لە شێخ مەحمود و دووبارەگەڕانەوەی، هەرچەندە بەریتانیا بەتەواوی ئەم هەنگاوەی پێخۆشنەبوو، لەهەمانکاتیشدا چاریانناچاربوو، لەلایەکیتریشەوەو لەم سەروبەندەدا بەریتانیا و بەتایبەتی نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق بەڕاوێژ لەگەڵ حکومەتی وڵاتەکەیدا بەچڕی کاریان لەسەرئەوەدەکرد کۆنگرەیەک لەسەر بارودۆخی ناوچەکە بەگشتی و عێراق و باشووری کوردستان بەتایبەتی ببەسترێت، هەوڵی ئەوەشبدرێت کە لە چوارچێوەی ئەو کۆنگرەیەدا، چارەسەری گونجاویان بۆ بدۆزرێتەوە. کاریش لەسەرئەوەبکرێ‌ کە سیستەمێکی نوێ‌ و دەسەڵاتێکی نوێ‌ لەعێراقدا بێتەکایەوە. بۆئەو مەبەستە و دوابڕیاریان لەسەرئەوە گیرسایەوە کۆنگرەی قاهیرە لە 12-30 مارتی 1921دا ببەسترێت، بەجۆرێک کۆبوونەوەکانی لە24ی مانگەوە بۆ کۆتاییەکەی بگوازرێتەوە قودس، بەڵام بۆ سەرۆکایەتیکردن و راییکردنی کارە سەرەکییەکانی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لەسەرئەوە کۆکبوون، ونستۆن چەرچڵ(1874 – 1965) کە پێشتر وەزیری جەنگی بەریتانیا بوو، کرایە وەزیری وڵاتانی داگیرکراو (مستعمرات)ی بەریتانی و ئەوەی پێسپێردرا ئەم ئەرکە و راییکردنی کارە سەرەکییەکانی لەژێر چاودێری و سەرۆکایەتی ئەودابێت.(41) تەوەری چوارەم: کۆنگرەی قا هیرە و رەوشی عێراق و باشووری کوردستان 12- 30 مارتی 1921: بەرلە بەستنی کۆنگرەی قاهیرە یەکێک لەو هەنگاوانەی وەزیری وڵاتانی داگیرکراو واتە چەرچڵ بیریلێکردەوە، دامەزراندنی فەرمانگەیەکی تایبەتبوو، سەبارەت بە کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەراِست، ئەو ئەرکەشی کە دەکەوتەئەستۆیەوە، پلان و داڕشتنەوەی سیاسەتی بەریتانیا بوو لەم ناوچەیەدا، بەتایبەتی لە بواری کەمکردنەوەی خەرجییەوە، بەجۆرێک بەرلەوەی کات و شوێنی کۆنگرەکە دیاریبکرێت، لەنێو کاربەدەستان و کەسایەتییەکانی بەریتانیای ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دوو ئاراستەی جیاواز هەبوو سەبارەت بە عێراق و داڕشتنەوەی سیستەمی دەسەڵات لەم وڵاتەدا. بۆنموونە ئاراستەی یەکەمیان: (جۆن فیلبی) راوێژکاری وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەگەڵ (میستەر رایلی) راوێژکاری وەزارەتی مەعاریف لە حکومەتە کاتییەکەی عەبدولڕەحمان نەقیبی گەیلانی رێبەرایەتییاندەکرد و بەزۆری لەگەڵ ئەوەدا بوون سیستەمێکی کۆماری لەعێراقدا بێتەکایەوە، لەمەشیاندا چەند کەسایەتییەکی عێراقی ئەوکاتە پشتگیریانلێدەکردن لەوانە: تۆفیق خالیدی، فەخرەدین جەمیل و عەبدولڕەحمان ئەلشاوی، ئەمەش ئاراستەیەکی لاواز و دژایەتییەکی زۆردەکرا لەلایەن کاربەدەستانی بەریتانیاوە،(42)بەڵام ئاراستەی دووەم: کە زۆر بەهێز و کەسانی دیار و دەستڕۆیشتووی بەریتانی و عەرەبی لەپشتەوەبوو. بەزۆری کاریان بۆئەوەدەکرد ئەو سیستەمە نوێیەی لەعێراقدا بێتەکایەوە، ئەبێت لەسەر بنەمایەکی پاشایەتیبێ‌ و دیارترین کەسایەتییان بۆئەم مەبەستە میر فەیسەڵی کوڕی شەریف حوسێن بوو کە پێشتر فەمانڕەوای حکومەتی عەرەبی بوو لە سوریا و لەماوەی (1918- 1920)دا، بەڵام لەودەمانەدا بەدوورخراوەیی لە ئەوروپا دەژیا، بۆیە لورد کیرزۆنی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە 17ی کانوونییەکەمی 1920دا کینهان کۆرنوالیسی راسپارد لە لەندەن سەردانی میر فەیسەڵ بکات و مەسەلەی فەرمانڕەوایەتی عێراقی پێڕابگەیەنێت، بەڵام میر فەیسەڵ لە سەرەتاوە جۆرە تەحەفوزێکی هەبوو بەرامبەر بە پێشنیارەکە، بەهۆی ئەوەی لە 8 مارتی 1920دا کۆنگرەی عێراقی کە لە دیمەشق و بەئامادەبوونی (29) کەسایەتی عێراقی بەسترابوو میر عەبدوڵڵای برایان بۆ شای عێراق دەستنیشانکردبوو. هەرچەندە کەسێکی وەک لۆرد کیرزۆن توانی ئەمەشیان لەڕێگای کۆلۆنێڵ لۆرانسەوە لەگەڵ میر عەبدوڵڵادا یەکلاییبکاتەوە و لێرەبەدواوە مەسەلەی دانانی میر فەیسەڵ بۆ تەختی پاشایەتی عێراق بوو بە دیفاکتەیەکی ئەوتۆ کە هەموو لایەنەکان لەسەری کۆکبن. هەرچەندە لەلایەکیدییەوە ناوی کۆمەڵێک کەسایەتیتر بۆ پەردەپۆشکردنی دانانی میر فەیسەڵ لێرەولەوێ‌ باسیانلێوەدەکرا کەچی هەریەک لەوانە بەهۆی بیانوویەکەوە رەزامەندییان لەسەرنەدرا کە بکرێنە شای داهاتووی عێراق. تەنها شێخ تالیب نەقیب نەبێت کە کەسایەتییەکی دیار و نفووزێکی جەماوەری گەورەی هەبوو لە ناوچەکانی باشووری عێراقدا، بەڵام ئەمەیان بەپێی پلانێکی پێشوەختی بەریتانیا و کەسانی وەک نوری سەعید (1888-1958)و جەعفەر عەسکەری (1885 - 1936) لەگەڵ راوێژکارەکەیدا کە جۆرج فیلبی بوو بەدواییەکدا و بەپەلە لە وڵاتی عێراق دوورخرانەوە، ئیدی لێرە بەدواوە میر فەیسەڵ کەسێکی ئەوتۆنەما پێشبڕکێیبکات لەمبارەیەوە.(43) واتە لە یەکلاییکردنەوەی ئەم هاوکێشانە بەدواوە زەمینە خۆشبوو بۆئەوەی لەکاتێکی گونجاودا کۆنگرەکە دەست بە کارەکانی خۆی بکات و شوێنی بەستنی دەستنیشانبکرێت وەک ئەوەی 12 - 30 مارتی 1921 یەکلاییکرایەوە و شوێنی بەستنەکەشی خرایە شاری قاهیرەی وڵاتی میسرەوە. بۆ راییکردنی کارەکانیش پێشوەخت شاندێکی بەریتانی – عێراقی لە 22 مانگی شوباتەوە، بە سەرۆکایەتی نوێنەری باڵای بەریتانیا سیر پرسی کۆکس بەرەو قاهیرە بەڕێکەوتن لەوانە: جەنەراڵ هاڵدین فەرماندەی هێزەکانی بەریتانیا لە عێراق، گرترۆد بێڵ سکرتێرەی رۆژهەڵاتی دەزگای باوەڕپێکراوی بەریتانی، جەنەراڵ ئەتەکسن راوێژکاری هاتوچۆ، سێر سلایتەر سەرپەرشتیاری دارایی و هەریەک لە کۆلۆنێڵ فریس و کۆلۆنێڵ ستیوارت و فەرماندەی هێزەکانی پاشایەتی لە عێراق، سەرەڕای راوێژکاری وەزارەتی بەرگری بەوەکالەت (مێجەرئەیدی) شانبەشانی ئەوانیش دوو وەزیری عێراقی لە حکومەتە کاتییەکەی عەبدولڕەحمان نەقیب واتە جەعفەر عەسکەری و ساسۆن حەسقیل (1860-1932)ی بەڕەگەز جوولەکەی وەزیری دارایی، بە سیفەتی ئەندامی راوێژکار ئامادەی کۆنگرەکە بوون.(44) پاشان لە سەرەتای مانگی مارت و بەچەند رۆژێک پێش بەستنی کۆنگرە وەزیری وڵاتانی داگیرکراو ونستۆن چەرچڵ بەیاوەری شاندێکی بەریتانی کە بەزۆری پێکهاتبوون لە مارشاڵی فڕۆکەوان هۆک ترینشار سەرۆکی دەستەی فڕۆکەوانی، جەنەرال دیب راد کلیف بەڕێوەبەری پرۆسەی سەربازی، لە بەشی داراییش هەریەک لە میستەر کروسلاند و سێر جۆرج باستۆ و لە بەشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش چەند فەرمانبەرێکی ئیداری یاوەری بوون، سەرەتا لە مارسیلیاوە گەیشتنە شاری ئەسکەندەرییە و پاشان بۆ قاهیرە، بەزۆری ئەو بابەتانەشی کە لە چوارچێوەی کۆنگرەکەدا باسیانلێوەکرا، بەزۆری پەیوەستبوون بە عێراق و باشووری کوردستانەوە وەک لە کارنامەی کۆنگرە و لەڕێگای لیژنەکانییەوە گفتوگۆی چڕوپڕیان لەبارەوەکرا و بەشێوازێکی سەرەکی ئەم خاڵانەی لای خوارەوەی دەگرتەوە: 1. پەیوەندی دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق بە بەریتانیای گەورەوە لەڕووی خەرجییەوە. 2. باسکردن و هەڵسەنگاندنی ئەوانەی کە خۆیان بۆ تەختی پاشایەتی عێراق پاڵاوتبوو. 3. بارودۆخی ناوچە کورد نشینەکان و پەیوەندی بە عێراقەوە. 4. جۆر و شێوەی ئەو لەشکرەی کە لەداهاتوودا لەعێراقدا دادەمەزرێت و ئەو شێوازی داکۆکیکردن و بەرگریکردنەی کە دەکەوێتەئەستۆیەوە.(45) دەسپێکی کارنامەی کۆنگرە رۆژی شەممە 12-03-1921 لە میوانخانەی (سەمیر ئەمیس) بە سەرۆکایەتی ونستۆن چەرچڵ بەڕێوەچوو، تیایدا دوو لیژنە لە بواری سەربازی و سیاسیدا دەستنیشانکران و لەهەماندانیشتندا هەریەک لە: سێر پرسی کۆکس و جەنەراڵ هاڵدینی فەرماندەی هێزە سەربازییەکانی بەریتانیا لە عێراق، لەسەرئەوە پێکهاتن وەک سەرەتایەک دەستبەکشانەوەی هێزەکانی بەریتانیا بکرێت لە عێراق. یەکێکیدی لەو بابەتانەی نوێنەری باڵا واتە کۆکس خستییەبەرچاوی ئەندامانی کۆنگرە، خوێندنەوەی ناوی ئەو کەسایەتییانەبوو کە پاڵێوراوبوون بۆ تەختی پاشایەتی عێراق و پاشان گفتوگۆکردن لەسەر لێبوردنێکی گشتی بۆ هەموو ئەو عێراقییانەی کە لە شۆڕشی 1920دا دژی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا جەنگابوون.(46) شانبەشانی ئەوانەش کەسایەتییەکی وەک میر فەیسەڵ هەرچەندە بەریتانیا بەتەواوی پشتگیریلێدەکرد و دەیەویست، لە مەسەلەی بەڕێوەبردنی تەختی پاشایەتی عێراقدا، سەریبخات، بەڵام وەکتر ئەرکێکی واگرنگ و گرانی بەئاسانی پێبەڕێوەنەدەبرا، بۆیە لێرەبەدواوە کەوتە ئەوەی پەیوەندی بەهەموو ئەو کەسایەتییانەوە بکات کە لێیەوە نزیکبوون و پێویستی بە هاوکارییان هەبوو، لە بەڕێوەبردنی دەسەڵاتدا لە عێراق، بەتایبەتی ئەو کەسایەتیانەی کە لەکاتی فەرمانڕەوایەتی سوریایدا، لەگەڵیدابوون و ئەوانەشی کە لەماوەی فەرمانڕەوایەتی عوسمانیدا کاربەدەست بوون و گەڕابوونەوە عێراق، چونکە کەسێکی وەک میر فەیسەڵ لە دوو خوولی پەرلەمانی عوسمانیدا ئەندامبووە و گەلێک کەسایەتی لەو رۆژگارەدا دەناسی. هەرکە کۆنگرەش کۆتایی بە کارەکانی هێنا، نوێنەری باڵای بەریتانیا لە 19ی نیسانی هەمانساڵەوە گەڕایەوە بەغدا و دوابەدوای ئەوە بەماوەیەک، میر فەیسەڵ لە 12ی حوزەیرانی 1921ەوە لە شاری (جدە)ەوە و بە پاپۆڕی (نۆرس برۆک) بەرەو شاری بەسرە بووەوە. لە 23ی حوزەیراندا بە یاوەری کۆمەڵێک لەسەرکردە هەڵاتووەکانی شۆڕشی 1920 و بەشێک لەوانەی کە لە حکومەتی عەرەبی سوریادا هاوکاریبوون گەیشتەجێ‌ و پاشان لە 29ی حوزەیراندا گەیشتە بەغدا، بەڵام لە11ی تەمووزدا ئەنجومەنی وەزیرانی کاتی عێراق بڕیاری لەسەرئەوەدا کە میر فەیسەڵ وەک شای عێراق بناسێت، بەومەرجەی پێکهێنانی حکومەتەکەی لەسەر بنەمایەکی دەستووری نیابی و پابەندبێت بە یاساوە.(47) دواتر لەو پرۆسەی دەنگدانەدا کە لە چوارچێوەی لیواکانی ئەوکاتەی عێراقدا بەڕێوەچوو. سەبارەت بە دانانی میر فەیسەڵ، بەزۆری دانیشتوانی لیوای کەرکووک دژیبوون و سلێمانیش بەشداریاننەکرد، بەڵام هەریەک لە لیواکانی هەولێر و مووسڵ مەرجیان هەبوو لەسەر دەقی بڕواهێنانەکە، لەوانە دەستەبەربوونی مافی کەمینەکان لە دامەزراندنی ئەو ئیداراتانەی کە لەلایەن هاوپەیمانەکانەوە بەڵێنیانپێدرابوو لە پەیماننامەی سیڤەردا،(48) کەچی لەسەرووی هەموو ئەوانەشەوە کارێکی واکرا میر فەیسەڵ لە رێوڕەسمێکی فەرمی و جەماوەریی گەورەدا کە بەئامادەبوونی سێر پرسی کۆکسی نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق و لە 23ی ئابی 1921دا بەڕێوەچوو تاجی شاهانەی لەسەربنرێت و هەر لەهەمانرۆژدا حکومەتی کاتی عێراق دەستیلەکارکێشایەوە، بەماوەیەک دوای ئەمە لەسەر پێشنیاری شا فەیسەڵ و لە 12ی ئەیلولی هەمانساڵەوە، بۆ جاری دووەم عەبدولڕەحمان نەقیب وەزارەتی پێکهێنایەوە.(49) بەریتانیاش بۆئەوەی لێرەبەدواوە رەوایەتییەکی زیاتر بە مانەوەی خۆی بدات لەعێراقدا و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لەناوچەکەدا، یەکەمین رێکەوتننامەی خۆی لە 10ی تشرینییەکەمی 1922 لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە نوێیەدا مۆرکرد و بۆ رۆژی دواتر بنەماکانی لەهەریەک لە لەندەن و بەغدا بڵاوکرایەوە.(50) سەبارەت بە ناوچە کوردنشینەکانیش وەک دەبینی کۆنگرەی قاهیرە: (بایەخێکی زۆری بە مەسەلەی کورددا، بەڵام ئاڵوگۆڕێکی ئەوتۆ لە سیاسەتی ئینگلیز بەرامبەر بە کورد رووینەدا) بۆ نموونە دەستەی هاوبەشی کۆنگرە لە کۆبوونەوەی چوارەمیدا کە رۆژی 16ی مارت بەڕێوەچوو لەکاتێکدا سەرۆکی دەستەی هاوبەش راوێژی بەرفراوانی لەگەڵ نوێنەری باڵای بەریتانیا سێر پرسی کۆکس و جەنەراڵ ئیرونسایددا کرد و بڕیار لەسەرئەوەدرا کە لیژنەیەکی لاوەکی (فرعی) پێکبهێنرێت بە سەرۆکایەتی جەنەراڵ ئیرونساید بۆ لێکۆڵینەوەکردن لەسەر مەسەلەی کورد. سەرەڕای ئەوەش هەرچەندە لیژنەکە نەیتوانی بگاتە بڕیارێکی روون و کۆتایی بە دووریشیزانی ناوچەکە بخاتەژێر دەسەڵاتی حکومەتێکی نیشتمانییەوە، بەڵکو وای بەباشزانی کە نوێنەری باڵای بەریتانیا خۆی سەرپەرشتیاریی ئەم ناوچەیە بگرێتەئەستۆ تا ئەوکاتەی دەگەنە بۆچوونێکی کۆتایی و لەلایەکیدییەوە بڕیار لەسەرئەوەشدرا کە هێزێکی خۆجێی تیاپێکبهێنرێت بەمەبەستی پاراستنی ئاسایش و هەروەها بڕیار لەسەرئەوەشدرا ئەو یەکە سەربازییانەی کە لە کەرکووک و مووسڵدان و ژمارەیان بیست و سی یەکەیە کەمبکرێنەوە بۆ هەشت یەکەی سەربازی.(51) لەلایەکیدیشەوە ئەندامانی کۆنگرە بەتەواوی لەوەگەیشتبوون کە کاروبارەکان لە ناوچە کوردنشینەکاندا لەڕێگای بەکارهێنانی هێز و خۆسەپاندنەوە ئەنجامێکی ئەوتۆینابێت، بەڵکو پەنابردن بۆ کاری توندوتیژی و زۆرلێکردن لە ناوچە کوردنشینەکاندا:(دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرهەڵستی و پێکدادان) بۆئەمەش پێشنیاری کۆنگرە ئەوەبوو: (بەڕێوەبردنی ناوچە کوردنشینەکان بەشێوازێکی راستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی نوێنەری باڵای بەریتانیادا بێت تا ئەوکاتەی ئەنجومەنی نوێنەرایەتی کورد بیروراِی پەیوەندداری لەگەڵ عێراقدا دەردەبڕێت). یەکێک لە سوودەکانی ئەم سیاسەتەش ئەوەیە تا حکومەتی بەریتانیا بتوانێت هێزێکی سەربازی لە کوردەکان پێکبهێنێت لەژێر سەرپەرشتی ئەفسەرانی ئینگلیزدا و ئەم هێزە کوردییەش زۆر لە بەریتانیەکان باشتردەبێت بۆ پاراستنی ئاسایشی سنوورەکان، هەربۆیە بڕیاردرا کە هێزی (لیڤی) بە شانە کوردی و ئاشوورییەکان بەهێزتربکرێن بەو ئومێدەی هێزەکانی ئیمبراتۆرییەتی بەریتانی لەسەر سنوورەکان کەمتربکرێنەوە.(52) مەبەستی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە هەنگاوێکی وادا بۆئەوەبوو کە بتوانێت سوود لەو هێزە چەکدارییە وەربگرێت کە لەناوچەکەدا پێکیبهێنێت بۆهەر مەبەستێک کە بیەوێت بەکاریانبهێنێت، هەروەها ئەو هێزە چەکدارەی خۆشیان کە ساڵەها بوو لە رەگەزی جۆربەجۆر لەم ناوچانەدا کۆیانکردبوونەوە و ئەرکێکی دارایی زۆری خستبووە ئەستۆیانەوە لەوشوێنانەدا بەکاریانبهێنن کە لەڕووی داگیرکارییەوە لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بوون. هەربۆیە کەسێکی وەک نوێنەری باڵای بەریتانیا لە عێراق واتە سیر پرسی کۆکس یەکێک لە هەڵوێستەکانی لە کۆنگرەی قاهیرەدا ئەوەبوو، بەگەڕانەوەی بۆ عێراق ئەوا: (هێزێکی کوردی پێکدەهێنێت) لە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکان.(53) مەبەستیان لەمەدا بۆئەوەبووە لەهەرکاتێکدا هێزەکانی بەریتانیا لە ناوچەکە کشانەوە، ئەمانیدی بتوانن، جێگاکانیان پڕبکەنەوە. بۆ راییکردن و جێبەجێکردنی هەنگاوێکی لەم بابەتەش پێویستە لەسەر (میستەر کروسلاند) ئەو بڕە دەرامەت و دارایییەی کە لە ئەنجامی ئەم ئاڵوگۆڕەوە دەستدەکەوێت بۆ ساڵانی 1921- 1922 بخاتەڕوو.(54) لێَکدانەوەیەکی ئەوتۆش بەڵگەی ئەوەمان دەداتەدەستەوە کە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا چەند بەوردییەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم دۆسێیەدا کردووە و چۆن بیریان بۆئەوەچووە کە هەنگاوێکی لەم بابەتە تاچ رادەیەک خزمەت بە داهاتی دارایی و ئەو ئەرکە دارایییەیان دەکات کە ئەوان لەڕووی خەرجی جەنگییەوە لەناوچەکەدا سەرفیانکردووە. لەلایەکیدیشەوە زۆر دووربینبوون لە سەرخستنی پرۆسەیەکی وادا و حیسابیان بۆئەوەکردووە کە دەبێت: (هاوکاری تەواو لەنێوان هێزە ئاسمانی و هێزەکانی لیڤی)یاندا هەبێت بۆ جێبەجێکردنی پلانەکەیان. بیرکردنەوەی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا لە پێکەوەنانی هێزێکی سەر بەخۆیان و لەژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بەڕادەیەکی زۆر بۆئەوەدەگەڕێتەوە کە ئەوان بەردەوام لە تورکەکان و گەڕانەوەی تورکەکان بۆ ناوچەکە ترساون و هەر لەخۆڕاش نەبووە کەسێکی وەک مێجەر نۆئێڵ لە چوارچێوەی ئەم کۆنگرەیەدا بڵێت: (تورکەکان کوردەکان دژی ئێمە بەکاردێنن و ئێستە کە هێزەکانمان هەندێک لە ناوچە کوردییەکانیان چۆڵکردووە، تورکەکان تەقەلای ئەوەدەدەن سلێمانیش لە دەسەڵاتی ئێمە دووربخەنەوە) لەکاتێکدا کە ئەمەشیان بۆ نەچێتەسەر ئەوان زۆر پێیانباشتربووە دەسەڵاتێکی کوردی، لەناوچەکەدا بێتەکایەوە. بۆئەوەی ببێتە لەمپەرێک لەنێوان تورک و عەرەبدا و هاوکات دەبێتە مایەی ئەوەی کە ئەم دەسەڵاتە رێگربێت لەهەر: (دەستدرێژییەک کە بکرێتەسەر سوود و بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە میسۆپۆتامیا)، هەروەها کارێکی واشبکرێت ئەم ناوچەی کە دەکەوێتەژێر دەسەڵاتی کوردەوە لەڕووی داهات و دەرامەتەوە کۆسپی بۆ دروستنەکرێت و دەرامەتێکی باش تەرخانبکرێت بۆ کوردستان.(55) بەپێی لێکدانەوەشمان لە چوارچێوەی کۆنگرەی قاهیرەدا هەریەک لە: مێجەر نوئێڵ، مێجەر یونگ و تەنانەت وینستۆن چەرچڵی وەزیری وڵاتانی داگیرکراوی بەریتانیا و سەرۆکی کۆنگرەی قاهیرە، بەسەریەکەوە بۆچوونێکی تاڕادەیەک باشیان هەبووە بەرامبەر بە کورد و بارودۆخی ناوچە کوردنشینەکان بۆنموونە کەسێکی وەک ونستۆن چەرچڵ دوای گوێگرتن لە پێشنیاری ئەوانی پێش خۆی هەر لە مەسەلەی (دەسەڵاتی تورک لە ناوچەکە)و (هەژموونی عەرەب بەسەر کورددا)و (هەڵبژاردن لە ناوچە کورنشینەکان)و (ناردنی هێزی لیڤی عەرەبی بەریتانی بۆ کوردستان).. ئەو زۆر لەبوونی تورکەکان و هەڕەشەیان ترساوە لەسەر بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا بۆیە وای بەباشزانیوە کە: (سەرۆکێکی کورد پاڵپشتیبکرێت و یارمەتیبدرێت و رێگەی کاروبار و بازرگانی بۆ ئاسانبکرێت بەمەرجێک ئەوە ببێتەهۆی ئەوەی رێگا لە تورکەکان بگرێت کە نەتوانن لەو ناوچەیەدا سیاسەتی خۆیان بخەنەکار دژی بەرژەوەندی بەریتانیا)، هەروەها زۆر بەڕوونی قسەی لەسەر ئەوەشکردووە کەسایەتییەکی وەک میر فەیسەڵ کە دەبێتە فەرمانڕەوای وڵاتی عێراق، لەداهاتوودا بەهێزبوو، توانای سەربازی بەهێزی هەبوو ئەوا: (دوورنییە دوای ئەوە مافی کوردەکان پشتگوێبخات و گوێنەداتە هەست و خواستیان کە ئەنجامی ئەمە بەوەدەگات زوڵم لە کوردەکان بکرێت) بۆ چارەسەرکردنی ئەوەش ئەو زۆر بەباشیزانیوە ئەوکاتە دەبێت: (حکومەتێکی کوردی لەنێواندا هەبێت).(56) کارنامەی کۆنگرە لە ناونیشانێکی سەربەخۆیدا سەبارەت بە کوردستان و ناوچە کوردنشینەکان جەخت لەسەر: (پێشخستنی گوزەرانی دانیشتوانی کورد) دەکاتەوە و هەروەها باس لەوەشدەکات کە نابێت کوردستان ببەسترێت بەو دامودەزگایانەوە کە: (کاروباری ئینتداب) بەڕێوەدەبات، بەڵکو لەلایەن نوێنەری باڵای بەریتانیاوە بەڕێوەببرێت و کاریش لەسەرئەوەبکرێت: (کە ئەنجومەنێکی ناوچەیی لە سەرکردەکانی کورد پێکبێت). ونستۆن چەرچڵی وەزیری وڵاتانی داگیرکراو و سەرۆکی کۆنگرەش لە بەشدارییەکیتریدا و لە چوارچێوەی کارنامەی کۆنگرەدا لەبارەی پَیوەندی عێراق بە کوردستانەوە نووسیویەتی: (پێویستە سیاسەتی بەریتانیا هیوا و ئاواتی گەلی کورد پشتگوێنەخات، بەڵکو لەبەرچاوی بێ‌ و حیسابی بۆبکات و پێویستە هەردوولا بە دوو شێوەی جیاواز ببرێتبەڕێوە و هەوڵبدرێت بەشێنەیی لێکنزیکبکرێنەوە)،(57) تەنانەت بە ماوەیەکیش دوای بەستنی کۆنگرەی قاهیرە کەسایەتییەکی وەک ونستۆن چەرچڵ وایلێهاتبوو کە بگاتە ئەو قەناعەتەی چەند رێنمایی و فەرمانێکدەربکات بۆ (فەرمانگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست – دائرە الشرق الاوسگ) لەوانە: گەڕانەوەی مێجەر نوئێل بۆ کوردستان و هەروەها گەڕانەوەی شێخ مەحمود بۆ شاری سلێمانی و پابەندبوونی تەواو بە بڕیارەکانی کۆنگرەی قاهیرەوە.(58) ئەمەش لەکاتێکدابوو کە لەلایەن کەسانی وەک: سێر پرسی کۆکس و گرترۆد بێڵەوە دژایەتییەکی زۆر دەکرا تەنانەت ئەوان بەتەواوی لەگەڵ ئەوەدابوون: (ناوچە کوردییەکان وەکو پارچەیەک لە عێراق بمێننەوە). هەرچەندە لەلایەکیتریشەوە قسە لەسەرئەوە هەبوو: (ناوچە کوردییەکان هانبدرێن بۆ جیابوونەوە)، بەڵام لەهەمانکاتدا هەموو ئەو بۆچوونانەی سەبارەت بە ناوچە کوردنشینەکان دەوتران بە لێکدانەوەی سێر پرسی کۆکس بە هەواداری جیاخوازی (انفصال) دەزانی و بەردەوام رووبەڕوویدەبووەوە، وەک لەبروسکەیەکیدا کە بۆ وەزیری وڵاتانی داگیرکراوی ناردووە دەنووسێت: (ئەگەر رێگادرا بە جیابوونەوەی سلێمانی. ئەوا بەسرە و کۆمەڵگەکانیدی هەمان رێرەو دەگرنەبەر و ئەوکاتە رازیکردنیان زۆر قورسدەبێت)، بەڵام کەسێکی وەک هەربەرت یونگ کە مێجەر نۆئێڵ لەگەڵ بۆچوونەکەیدا بوو بەپێچەوانەوە، زۆر بەخێرا و بێدواکەوتن داوای پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆی دەکرد لەژێر چاودێری راستەوخۆی نوێنەری باڵای بەریتانیادا، بێئەوەی بەشێکبێت لە عێراق یا لە چوارچێوەی بەرپرسیاری حکومەتەکەیدابێت.(59) ئەمانە و گەلێک راوبۆچوونی جیاواز لەسەر ناوچەکە و بەتایبەتی عێراق و کوردستان لە کۆنگرەی ناوبراودا هاتەکایەوە، تا ئەوکاتەی کۆنگرە لە 30ی مارتی 1921 کۆتایی بە دانیشتنەکانی هێنا و لەعێراقیشدا دەسەڵاتی نوێ‌ هاتبووەکایەوە و کەسێکی وەک میر فەیسەڵ دوای گەیشتنی بە عێراق و لە رێوڕەسمێکی بەرچاودا لە 23ی ئابی 1921دا بوو بە شای عێراق. ئەوەشی کە پەیوەستبوو بێت بە کوردستان و ناوچە کوردنشینەکانەوە، بەزۆری سەرهەڵدانی ئەو راپەڕین و دەنگە ناڕازییانە بوو کە رۆژبەرۆژ بەڕووی بەریتانیا و سیاسەتی بەریتانیادا سەرچاوەیاندەگرت لەوانە: سەرهەڵدان و راپەڕینەکانی مەحمود خانی دزڵی دوای ئازادکردنی لەلایەن بەریتانییەکانەوە و هێرشەکانی بۆسەر بنکەکانیان لە هەڵەبجە و دەوروبەری و کوشتنی ئەفسەری بەریتانی (گیبۆن – gibbon)، هەروەها سەرهەڵدانی راپەڕینی شێخ فەرەجی بانیبنۆک و رووبەڕووبونەوەی لەگەڵ بەریتانیەکاندا، نزیک کانیاوی (رەنگێنە)ی سەربە شارۆچکەی خورماڵ، لە مانگی حوزەیرانی 1922دا کە دەبێتە مایەی ئەوەی دواتر هێزەکانی بەریتانیا بە فەرماندەیی (جەنەراڵ نایتنکیل) دەست بەسەر گوندەکەیدا بگرن و بیسووتێنن. سەرەڕای رووبەڕووبونەوەکانی سەید محەممەدی جەباری کە بە هاوکاری کەمالییەکانی تورک هێرشیکردەسەر بنکەی بەریتانییەکان لە ناوچەی کەرکووک و چەمچەماڵ، لەگەڵ ئەوەشدا کەسێکی وەک کەریم بەگی فەتاح بەگی هەمەوەند بوو بە هاوکاری و ئەنجامەکەشی بووەمایەی کوژرانی (کابتن بۆند)و (ماکانت) لەنزیک دەربەندی بازیان بە دەستی چەکدارەکانی کەریم بەگ لە مانگی ئابی هەمانساڵەوە لە ناوچەی رانیەشەوە هەمانهەڵوێست دژی بەریتانییەکان سەرچاوەیگرت و هێزەکانی بەریتانیا لەژێر فشاری هێزی عەشایەر و تورکەکاندا بە فەرماندەیی (ئۆزدەمیر پاشا- عەلی شەفیق) توانیان دەستیبەسەردابگرن بەجۆرێک هێشتا بارودۆخ لە ناوچەی رانیە و دەوروبەریدا لەئەوپەڕی هەڵایساندابوو، بۆ جارێکیدی مەحمود خانی دزڵی لە تەوەری سلێمانییەوە بۆ جارێکیدی سەریهەڵدایەوە و داوای حکومدارییەتێکی کوردی دەکرد لەناوچەکەدا بەرێبەرایەتی شێخ مەحمود.(60) هەرچەندە وەک پێشتر ئاماژەمان بۆکرد بەپێی ئەو لێبوردنەی کە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بۆ دوورخراوە عێراقییەکانی سەردەمی شۆڕشی ساڵی 1920 دەریانکرد و کۆمەڵێک کەسایەتی گەڕانەوە وڵات، کەچی ئەو بڕیارە شێخ مەحمودی حوکمداری کوردستان و شێخ حەمە غەریبی هاوەڵی نەگرتەوە، هەرئەوەنەبێت لە 13ی کانوونی دووەمی 1922ەوە بەریتانییەکان لەڕێگای پاپۆڕی (بنکورە)ەوە شێخ مەحمود و شێخ حەمە غەریبیان لە بۆمبایەوە گواستەوە و لە 28ی هەمانمانگدا، گەیاندویانەتەوە (میرنشینی کۆیت)و دوای چەند مانگێک مانەوەی لەوێ‌، دووبارە لەژێر چاودێری خۆیاندا، لە 12ی ئەیلولی 1922ەوە گواستراوەتەوە شاری بەغدا و لەمیانی دانووستانێکدا کە لەنێوان شێخ مەحمود و فەرمانڕەوایانی بەریتانیدا بەڕێوەچووە، بەڵێنیداوە کە داکۆکی لە شاری سلێمانی بکات و نەهێڵێت بکەوێتەژێر دەسەڵاتی تورکەوە، هەروەها بڕیاری لەسەرئەوەشدا تورکەکان لە ناوچەکانیتری سەربە سلێمانیدا بکاتەدەرەوە و هیچ دەستێوەردانێکیش لە ناوچەی کەرکوک و هەولێردا نەکات و رازیشبێت بەوەی کە مێجەر نوئێڵ ببێتەوە راوێژکاری، بەرامبەر بەوە هەریەک لە حکومەتی بەریتانیا و عێراق ئەوەی لەتوانایاندابێت دەیخەنەگەڕ بۆ یارمەتیدان و گەشەکردنی گیانی کوردایەتی و هەستی نەتەوایەتی. شا فەیسەڵیش لای خۆیەوە رێگای بە ژمارەیەک ئەفسەری کورددا لە سوپای عێراق بەوەی کە خزمەتی سەربازی خۆیان بگوازنەوە سلێمانی، بەمەبەستی رێکخستن و راهێنانی هێزە لیڤییە سەربازییە تایبەتەکەی.(61) ئەوەبوو دوای ماوەیەکی کەم لە مانەوەی لە شاری بەغدا و لە 21 ئەیلولی 1922دا دەگاتە وێستگەی شەمەندەفەر لە ئەسکی کفری نزیک بە گوندی قنگربانی ئەمڕۆ و پاشان بەمەبەستی پێکهێنانەوەی حوکمداریەتی دووەمی کوردستان دەگەڕێتەوە شاری سلێمانی و لە 10ی تشرینییەکەمی هەمانساڵدا کابینەی حوکمداریەتی دووەمی بە سەرۆکایەتی شێخ قادری برای پێکدەهێنێنێتەوە.(62) دەرئەنجام لە ئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەی، سەبارەت بە خەباتی چەکداری و سیاسی شێخ مەحمود لە هاوکێشە سیاسییەکانی بەریتانیا و لەماوەی ساڵانی (1914 - 1922) بەدواداچوونمان لەسەرکردووە، دەبینیت شێخ مەحمود بەرلەوەی وەک کەسایەتییەکی سیاسی و لەژێر کاریگەریی بیری نەتەوەییدا خەباتی خۆی درێژەپێبدات، بە حوکمی ئەو بنەماڵە ئایینییەی کە تیایداژیاوە، زیاتر گاریگەربووە بە رێبازی تەریقەت و بیر و فیکری ئایینی، بۆیە شانبەشانی فەرمانڕەوایانی عوسمانی لە شەڕی شوعێبەی12 نیسانی 1915دا لەژێر دروشمی ئایینی و غەزاکردندا دژی داگیرکاریی بەریتانیا جەنگاوە و بەماوەیەک دوای ئەوە لە بەرەی شاری سلێمانی- پێنجوێنەوە رووبەڕووی داگیرکاریی روسیا بووەتەوە. بەتایبەتی لە ساڵانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا و تەنانەت هەردوو لاشیان، واتە بەریتانییەکان و دواتر روسەکانیش هەوڵیانداوە لەگەڵیدا رێکبکەون، بەمەبەستی ئەوەی دژی دەوڵەتی عوسمانی هاوکاریانبێت. هەر لەدرێژەی ساڵانی جەنگیشدا شێخ مەحمود ئەوەی بۆدەردەکەوێت کە دەوڵەتی عوسمانی گوڵۆڵەی لە لێژیدایە بۆیە بە راوێژکردن لەگەڵ کۆمەڵێک کەسایەتی ئەو دەمانەی باشووری کوردستان، دەگاتە ئەو قەناعەتەی کە خۆی لە فەرمانڕەوایانی بەریتانی نزیکبکاتەوە و بە هاوکاری ئەوان و راوێژکاری ئەوان یەکەمین حوکمداریەتی خۆی لە کۆتاییەکانی جەنگی یەکەمدا پێکبێنێت، بەڵام لەلایەک بەهۆی خۆساغنەکردنەوەی تەواویی خۆی لەگەڵ ئینگلیزدا و دەسبەردارنەبوونی لە تورکەکان و هەوڵدانی بۆ فراوانخوازیی دەسەڵاتە ساواکەی و هەروەها بەشدارکردنی کەسوکارە نزیکەکانی لە شوێنە هەستیارەکانی حوکمدارییەتەکەیدا، دەبێتە مایەی ئەوەی فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەتەواوی دڵیان لێیکرمێبێت و بکەونە ئەوەی خۆیان بەشێوازێکی راستەوخۆ دەسەڵاتی باشووری کوردستان بگرنەدەستەوە و دوای رووبەڕووبونەوەیەکی سەربازیی، شکستی تەواو بە شێخ مەحمود و حوکمدارییەتەکەی بهێنن و دوای دادگاییکردنی لە کوردستانیش دووریبخەنەوە. لەوماوەیەشدا کە حوکمی راستەوخۆی بەریتانیا لە باشووری کوردستاندا سەرچاوەدەگرێت، بۆ ماوەیەک نەبێت، وڵاتی عێراق و ناوچەکە ئارامییەکی ئەوتۆ بەخۆوەنابینێت، بەهۆی ئەو راپەرینە جەماوەرییانەی کە لە چوارچێوەی عێراق و باشووری کوردستاندا دێنەکایەوە کە لە مێژووی عێراق و باشووری کوردستاندا بە راپەڕین یان شۆڕشی 1920 ناسراوە، بەڕادەیەکی زۆر ئەم هەلومەرجە و سیاسەتی ئینتدابی بەریتانیا دەبێتەهۆی ئەوەی کە فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بەدوای بەدیلێکدا بگەڕێن بۆ هێورکردنەوەی بارودۆخی ناوچەکە، ئەوەش بۆخۆی بەستنی کۆنگرەی قاهیرەی 12- 30-03-1921 بوو سەبارەت بە هەلومەرجی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەچوارچێوەشیدا میر فەیسەڵی کوڕی شەریف حوسێنی مەککە وەک شایەک، بۆ عێراق دەستنیشانکرا و وردەوردە کار لەسەر ئەوەشکرا کە بۆ جارێکیدی شێخ مەحمود بگەڕێتەوە باشووری کوردستان.
ئامادەکردنی: ئەحمەد باوەڕ

••• سەرچاوە و پەراوێزەکان 1. کمال مڤهر احمد، کردستان فی سنوات الحرب العالمیە الاولی، گ2، ت: محمد الملا عبدالکریم المدرس، (بغداد:1984)، ص178. 2. انڤر للتفصیل: شکری محمود ندیم، الجیش الروسی فی حرب العراق 1914- 1917، گ3، (بغداد: 1974). 3. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب 1، (بەغدا:1968)، ل15؛ کمال مڤهر احمد، المصدر السابق، ص 204. 4. رە فیق حیلمی، یاداشت، (سلێمانی: 2003)، ل40. 5. فاچل حسین واخرون، تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 1980)، ص13. 6. رەفیق حیلمی، سەرچاوەی پێشوو، ل ل 44-45. 7. عبدالحمن ادریس البیاتی، الشیخ محمود الحفید البرزنجی والنفوژ البریگانی فی کردستان العراق حتی عام 1925، تقدیم: کمال مڤهر احمد، (السلێمانیە:2007)، ص108، کمال مڤهر احمد، کردستان فی.....، ص 186. 8. سدیق ساڵح، حکومەتی کوردستان لە سلێمانی 1918- 1924، (سلێمانی:2003)، ل 31. 9. رەفیق حیلمی، یاداشت،ل46-47؛ عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص108- 109. 10. کەمال نوری مەعروف، یاداشتەکانی شێخ لەتیفی حەفید لەسەر شۆڕشەکانی شێخ مەحموود، چ1، ل39. 11. ارنلد تی. و یلسون، بلاد مابین النهرین بین ولائین،خواگر شخصیە وتاریخیە، ت: فواد جمیل، تقدیم و مراجعە: الدکتور علا و نورس، (بغداد: 1992)،ج3، ص 15. 12. ئی. جەی.ئار، پوختەی کاروباری کاتی جەنگی جیهانی لە کوردستانی جنوبی، و:مەهاباد ساڵح، (سلێمانی:2011)، ل 37، عبدالحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 112. 13. -المس بیل، فصول من تاریخ العراق القریب،کتاب یبحپ عن العراق فی عهد الاحتلال البریگانی بین سنتی 1914-1920، ت:جعفر الخیاگ، (بغداد:1971)، ص190-191؛ ئی. جەی. ئار، س. پ،ل 38- 39. 14. ئی. جەی. ئار، سەرچاوەی پێشوو، ل 38. 15. -انڤر:موسی ابراهیم، قچایا عربیە ودولیە معاصرە، دار المنهل اللبنانی، گ1، (بیروت:2010)، ص136. 16. عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 121؛ کەمال مەزهەر ئەحمەد، کورد و کوردستان لە بەڵگەنامە نهێنییەکانی حوکمەتی بەریتانیادا، بەرگی یەکەم، ئامادەکردنی: عەبدوڵڵا زەنگەنە و شەهلا تاهیر حەیدەری، (بەیروت: 2008)، ل72. 17. سر ارنلد ویلسون، المصدر السابق، ج3، ص 24؛ جرجیس فتح اللە، یقڤە الکرد، تاریخ سیاسی 1900- 1925، (اربیل: 2002)، ص 244. 18. کابتن لاین، کورد و عەرەب و بەریتانییەکان، بیرەوەرییەکانی کابتن لاین لەمەڕ رووداوەکانی باشووری کوردستان 1919-1929، و: یاسین سەردەشتی، (سلێمانی:2007)،ل 88-89. 19. سروە اسعد، ارا و و المواقف البریگانیە حول شیخ محمود 1918-1923، فی (یادنامەی شێخ مەحمود)،(سلێمانی:2006) ص 92. 20. عبدالرحمن ادریس البیا تی، المصدر السابق، ص125. 21. م.ڕ هاوار، شێخ مەحموودی قارەمان و حکومەتی خواروی کوردستان، ب1، (لەندەن:1990)، ل 448-449. 22. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب1، ل38. 23. خواجە، س.پ، ل 37. 24. م.ڕ هاوار،س.پ، ب1، ل485-487. 25. عبد المنعم الغلامی، پورتنا فی شمال العراق 1919-1920، ج1، (بغداد: 1966)، ص 97. 26. کەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو یان دادگەریی موشیری حەمەی سڵێمان، رەنگین (گۆڤار)، ژمارە (102)، ساڵی 1997،ل 9 ؛ سر ارنلد تی. ویلسون، المصدر السابق، ج3، ص 27. 27. کەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو، س.پ، ل 9 ؛ سرارنولد تی. ویلسن، ج3، ص28. 28. کەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو، ل 10 ؛ مستەر لاین، س.پ، ل 90. 29. عبدالرحمن ادریس البیاتی، المصدر السابق، ص 144. 30. کمال مڤهر احمد، اچوا و علی قچایا دولیە فی الشرق الاوسگ، (بغداد: 1978)، ص 20؛ ڕەشید شێخ عەبدوالڕەحمان قادر، بەریتانیا - تورکیا – ئێران – کورد 1915- 1931، (هەولێر: 2010)، ل 57. 31. رەفیق حیلمی، یاداشت، ل ل 113- 114. 32. مجید اللامی، جزیرە هنجام الاماراتیە منفی الساسە العراقیین المناهچین للانکلیز، التاخی، الاپنین، 21-05-2012؛ کابتن لاین، س.پ، ل90. 33. بڕوانە: شێخ رەشید عەبدولڕەحمان قادر، س.پ، ل ل 66- 67. 24. للتفصیل انڤر: کمال مڤهر احمد، دور الشعب الکردی فی پورە العشرین العراقیە،(بغداد: 1978). 25. انڤر: ابراهیم الداقوقی، اکراد ترکیا،دار اراس للگباعە و النشر،(اربیل:2008)، ص105وما بعدها؛ جاسم محمد حسن العدول واخرون، تاریخ الوگن العربی المعاصر، (الموصل:2005). 26. فیلیب ویلارد ایرلند، العراق دراسە فی تگورە السیاسی، ت: جعفر خیاگ، (بیروت: 1949)، ص 153. 37. عبدالرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج1، گ7، (بغداد: 1988)، ص 14-24. 38. رجا و الخگاب،الحکومە العراقیە المۆقتە، فی المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 2002)، ص 213. 39. کەمال مەزهەر ئەحمەد، چمکێک لە مێژووی یەکەم چاپخانەی کوردی شاری سلێمانی، رۆشنبیری نوێ‌ (گۆڤار)، ژمارە (77)، تشرینییەکەمی 1979، ل 32-33. 40. م. ڕ هاوار، ب2، ل 153. 41. ابراهیم خلیل احمد، جعفر عباس حمیدی، تاریخ العراق المعاصر، (الموصل:2010)، ص 30. 42. ابرهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، المصدر السابق، ص 29؛ جاسم العدول واخرون، المصدر السابق، ص 58. 43.انڤر للتفصیل: خالدە ابلال الجبوری، الابعاد السیاسیە للحکم الهاشمی 1941- 1958، گ1، (دمشق: 2012)، ص 40- 41؛ کابتن لاین، س. پ، ل 80 ؛ ابراهیم خلیل احمد، جعفرعباس حمیدی، المصدر السابق، ص 31. 44. سها گارق الجبوری، مۆتمر القاهرە والستراتیجیە البریگانیە فی العراق، فی المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، ص 245؛ میر بصری، اعلام الیهود فی العراق الحدیپ، دار الوراق، (لندن: 2006)، ص 52-58. 45. الحسنی، الوزارات، ج1، ص 36؛ سها الجبوری، المصدر السابق، ص 245. 46. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 245- 249. 47. ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، المصدر السابق، ص 32. 48. عبدالرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج 1، ص 58. 49. الحسنی، المصدر السابق، ج1، ص 73؛ ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، ص 32-33. 50. عبدالرزاق الحسنی، العراق فی ڤل المعاهدات، گ 6،(بیروت: 1983)، ص 10- 22. 51. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 260. 52. احمد عپمان ابو بکر، المسالە الکردیە و مۆتمر القاهرە، خە بات، (جریدە)، العدد (693)، 22-09-1993. 53. سها الجبوری، المصدر السابق، ص 261. 54. احمد عپمان ابوبکر، المصدر السابق، 22-09-1993. 55. م. ڕ هاوار، س. پ، ب2، ل 71. 56. جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص 237-238.
57. احمد عپمان ابو بکر، المصدر السابق، 22-09-1993.
58. جرجیس فتح اللە، ص 242.
59. کورد و کوردستان لە بەڵگە نامە نهێنیەکانی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیادا 1920-1922 و: شێرکۆ فەتحوڵڵا، (هەولێر: 2012)، ل41؛ جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص285. 60. انڤر:جرجیس فتح اللە، المصدر السابق، ص 247- 249؛ عبدالحمن البیاتی، المصدر السابق، ص 195، عبدالرقیب یوسف، بانگەوازێک بۆ رووناکبیرانی کورد، لەپێناوی کۆکردنەوە و زیندووکردنەوەی کەلەپووری کوردیدا، (سلێمانی: 1985)، ل10-12. 61. جرجیس فتح اللە، نفس المصدر، ص 255. 62. بڕوانە:جەمال خەزنەدار، بانگی کوردستان 1922-1926، (بەغدا: 1974)، ژمارە (10)، ل92. لیستی سەرچاوەکان أ. کتێبی بەڵگە نامەیی بەزمانی کوردی و وەرگێڕدراو
1. شێرکۆ فەتحوڵڵا، کورد و کوردستان لە بەڵگەنامە نهێنییەکانی بەریتانیادا 1920- 1922، ئا: نەجاتی عەبدوڵڵا، (هەولێر: 2012).
2. کەمال مەزهەر ئەحمەد، کورد و کوردستان لە بڵگەنامە نهێنییەکانی حوکمەتی بەریتانیادا، ب 1، ئا: عەبدوڵڵا زەنگەنە و شەهلا تاهیر حەیدەری، (بەیروت: 2008). ب. یاددا شتننامە بەزمانی کوردی و وەرگێڕدراو
1. ئەحمەد خواجە، چیم دی، ب1، (بەغدا: 1968).
2. رەفیق حیلمی، یادداشت، (سلێمانی: 2003).
3. کەمال نوری مەعروف، یادداشتەکانی شێخ لەتیفی حەفید لەسەر شۆڕشەکانی شێخ مەحمود، (هەلێر: 1995).
4. کابتن لاین، کورد و عەرەب و بەریتانییەکان، بیرەوەرییەکانی کابتن لاین لەمەڕ رووداوەکانی باشووری کوردستان 1919- 1929، و: یاسین سەردەشتی، (سلێمانی: 2007). کتێبی چابکراو بە زمانی کوردی و وەرگێڕدراو
1. ئی.جەی. ئار، پوختەی کاروباری کاتی جەنگی جیهانی لە کوردستانی جنوبی، و: مەهاباد ساڵح، (سلێمانی: 2011).
2. جەمال خەزنەدار، بانگی کوردستان 1922-1926، (بەغدا: 1974).
3. سدیق ساڵح، حکومەتی کوردستان لە سلێمانی 1918- 1924، (سلێمانی: 2003).
4. م. ر. هاوار، شێخ مەحمودی قارەمان و حکومەتی خواروی کوردستان، ب1، (لەندەن: 1990).
5. رەشید شێخ عەبدولڕەحمان قادر، بەریتانیا- تورکیا – ئێران – کورد 1915- 1931، (هەولێر: 2010).
6. عبدالرقیب یوسف، بانگەوازێک بۆ رووناکبیرانی کورد، لەپێناو کۆکردنەوە و زیندووکردنەوەی کەلەپووری کوردیا، (سلێمانی: 1985). وتارو لێکۆلینەوە بەزمانی کوردی 1. کەمال مەزهەر ئەحمەد، چمکێک لە مێژووی یەکەم چاپخانەی کوردی لە شاری سلێمانی، رۆشنبیری نوێ‌، ژمارە (77)، 1979. 2. کەمال مەزهەر ئەحمەد، ویژدان و مێژوو یان دادگەریی موشیری حەمەی سلێمان، رەنگین، ژمارە، (102)، 1997. کتێبی چاپکرا و بە زمانی عەرەبی و وەرگێڕدراو 1. ابراهیم الداقوقی، اکراد ترکیا، (اربیل: 2008). 2. ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، تاریخ العراق المعاصر، (الموصل: 2010). 3. جاسم محمد حسن العدول و اخرون، تاریخ الوگن العربی المعاصر،(الموصل:2005). 4. جرجیس فتح اللە، یقڤە الکرد، تاریخ سیاسی 1900- 1925، (اربیل:2002). 5. خالدە ابلال الجبوری، البعاد السیاسیە للحکم الهاشمی فی العراق 1941-1958، گ1، (دیمشق: 2012) 6. سر ارنلد تی ویلسن، بلاد مابین النهرین بین ولائین، ج3، ترجمە: فواد جمیل، (بغداد: 1992). 7. شکری محمود ندیم، الجیش الروسی فی حرب العراق 1914- 1917، گ3، (بغداد: 1974). 8. عبد الرحمن ادریس البیاتی، الشیخ محمود الحفید البرزنجی و النفوژ البریگانی فی کردستان العراق حتی عام 1925، تقدیم: کمال مڤهر احمد، (السلێمانیە: 2007). 9. عبد الرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیە، ج1، گ7، (بغداد: 1988). 10. عبد المنعم الغلامی، پورتنا فی شمال العراق 1919- 1920، ج1، (بغداد: 1966). 11. فاچل حسین و اخرون، تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 1980). 12. فیلیب ویلارد ایرلند، العراق دراسە فی تگوره السیاسی، ت: جعفر الخیاگ، (بغداد: 1949). 13. کمال مڤهر احمد، اچوا و علی قچایا دولیە فی الشرق الاوسگ، (بغداد: 1978). 14. کمال مڤهر احمد، دور الشعب الکردی فی پورە العشرین العراقیە، (بغداد: 1978). 15. کمال مڤهر احمد، کردستان فی سنوات الحرب العالمیە الاولی،ت: محمد الملا عبد الکریم،گ2، (بغداد: 1984). 16. مس بیل، فصول من تاریخ العراق القریب 1914- 1920، ت: جعفر الخیاگ، (بغداد: 1976). 17. موسی ابراهیم، قچایا عربیە ودولیە معاصرە، (بیروت: 2010). 18. میر بصری، اعلام الیهود فی العراق الحدیپ، (لندن: 2006). وتار ولێکۆڵینەوە بە زمانی عەرەبی:
1. احمد عپمان ابو بکر، المسالە الکردیە و مۆتمر القاهرە، خەبات، العدد (693)، 22-09-1993. 2. سروە اسعد صابر، أرا و والمواقف البریگانیە حول الشیخ محمود 1918- 1923، (یادنامەی شێخ مەحموود)،(سلێمانی:2006).
3. سها گارق الجبوری، مۆتمر القاهرە والستراتیجیە البریگانیە فی العراق، فی المفصل فی تاریخ العراق، (بغداد: 2002).
4. رجا و حسین الخگاب،الحکومە العراقیە المۆقتە، المفصل فی تاریخ العراق المعاصر، (بغداد: 2002).
5. مجید اللامی، جزیرە هنجام الاماراتیە منفی الساسە العراقیین المناهڤین للانکلیز، التاخی، 21-05-2012.
🖇 بابەتە پەیوەستکراوەکان: 13
📅 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)
1.👁️12-03-1921
2.👁️21-05-2012
3.👁️22-09-1993
4.👁️27-04-1920
5.👁️30-03-1921
📷 وێنە و پێناس
1.👁️وێنەی شێخ مەحمود ساڵی 1922
👫 کەسایەتییەکان
1.👁️ئەحمەد باوەڕ
2.👁️ئەحمەد خواجە
3.👁️جەعفەر عەسکەری
4.👁️حەمدی بەگی بابان
5.👁️شێخ مەحمودی حەفید
6.👁️مەحمود خانی دزڵی
7.👁️ڕەشید زەکی کابان
📂[ زۆرتر...]

⁉️ تایبەتمەندییەکانی بابەت - Meta-data
🏷️ پۆل: 📖 کورتەباس
🏳️ زمانی بابەت: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
📙 پەڕتووک - کوورتەباس: ⚔ مێژوو
📄 جۆری دۆکومێنت: ⊶ زمانی یەکەم
🌐 زمان - شێوەزار: 🏳️ کرمانجیی ناوەڕاست
🗺 وڵات - هەرێم: ⬇️ باشووری کوردستان

⁉️ تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان
✨ کوالیتیی بابەت: 78% ✔️
78%
✖️
 30%-39%
خراپ👎
✖️
 40%-49%
خراپ
✖️
 50%-59%
خراپ نییە
✔️
 60%-69%
باش
✔️
 70%-79%
زۆر باشە
✔️
 80%-89%
زۆر باشە👍
✔️
 90%-99%
نایاب👏
78%
✔️
ئەم بابەتە لەلایەن: (م. ب.)ەوە لە: Oct 15 2016 1:14AM تۆمارکراوە
✍️ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (بەڕێوەبەری سیستم)ەوە لە: Jan 21 2017 3:37PM باشترکراوە
☁️ ناونیشانی بابەت
🔗
🔗
⚠️ ئەم بابەتە بەپێی 📏 ستانداردەکانی کوردیپێدیا هێشتا ناتەواوە و پێویستیی بە داڕشتنەوەی بابەتی و زمانەوانیی زۆرتر هەیە!
👁 ئەم بابەتە 16,901 جار بینراوە

📚 فایلی پەیوەستکراو - ڤێرشن
جۆر ڤێرشن 💾📖🕒📅 👫 ناوی تۆمارکار
📷 فایلی وێنە 1.0.151 KB Oct 15 2016 1:14AMم. ب.
📊 ئامار
   بابەت 390,110
  
وێنە 68,010
  
پەڕتووک PDF 13,158
  
فایلی پەیوەندیدار 55,498
  
📼 ڤیدیۆ 218
  
🗄 سەرچاوەکان 17,464

📚 پەڕتووکخانە
  📖 بەچکە چۆلەکە
  📖 حەزم لە مۆسیقایە
  📖 چیرۆکەکانی حەسەنۆک
  📖 خەونی فەرمانبەرێک
  📖 زۆرتر...


📅 کڕۆنۆلۆژیای رووداوەکان
  🗓️ 18-01-2022
  🗓️ 17-01-2022
  🗓️ 16-01-2022
  🗓️ 15-01-2022
  🗓️ 14-01-2022
  🗓️ 13-01-2022
  🗓️ 12-01-2022


💳 کۆمەکی دارایی
👫 هاوکارانی کوردیپێدیا
💬 بیروڕاکانتان
⭐ کۆکراوەکان
📊 راپرسی
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
بۆ پێشخستنی کارەکانی رێکخراوەکەمان و باشترکردنی ماڵپەڕەکەمان تکایە وەڵامی پرسیارەکانی ئەم راپرسییەمان بدەرەوە..
زۆر سوپاس بۆ هاوکاریتان!
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
ڤایرۆسی کۆڕۆنا مرۆڤایەتیی خستووەتە مەترسییەکی گەورەوە، ئەم مەترسییە کوردستانییانیشی گرتووەتەوە.. هەربۆیە گرنگە وەڵامی ئەم راپرسییە بدرێتەوە تاوەکو بزانین چۆن رەفتار لەگەڵ ئەم کێشەیەدا بکەین!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
📌 رۆژەڤ
لافاوەکەی گەڕەکی تەیراوەی هەولێر ساڵی 1961
شوێن: هەولێر
رۆژ یان ساڵی گیرانی وێنەکە: 1961
[1]
لافاوەکەی گەڕەکی تەیراوەی هەولێر ساڵی 1961
چوار تاقان
چوار تاقان
ئه و چوار تاقە دەکەوێتە سەرای کۆنی کۆیە سەر قشڵە، لەساڵی(1765)زایینی لەلایەن(حاجی سەعید بەگی کۆیی)یەوە دروستکراوە، لە چوارلاوە کوپەی پڕ ئاوی تێدەکرا و(خێراتۆکە)شیان پێ دەوت، لەلایەن کاروانچیەکان و ڕێبوارانی ڕێگاکانی(کەرکوک، گەرمیان، موسڵ، هەولێر، سلێمانی) پشوو و حەسانەوەیان له و چوارتاقەدا بوو. [1]
چوار تاقان
زەهرا سابری
ناو: زەهرا
نازناو: سابری
ناوی باوک: سوڵتان
رۆژی کۆچی دوایی: 26-12-2021
شوێنی لەدایکبوون: گوندی قونی ناوچەی سۆما ی برادۆست ی شاری ورمێ
شوێنی کۆچی دوایی: گوندی قونی ناوچەی سۆما ی برادۆست ی شاری ورمێ
ژیاننامە
خاتوونێکی تەمەن 21 ساڵانە بووە، خەڵکی گوندی قونی-ی لە دەڤەری سۆما برادۆستی سەر بە شاری ورمێ، لە ڕێگای خۆسووتاندنەوە هەوڵی خۆکوژی دا وکۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.
ساڵی لەدایکبوون: 2000
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
[1]
زەهرا سابری
سەحەر ڕەزایی
ناو: سەحەر
ناوی باوک: ڕەزایی
ساڵی لەدایکبوون: 1988
رۆژی کۆچی دوایی: 03-12-2021
ساڵی کۆچی دوایی: 2021
شوێنی لەدایکبوون: گوندی باوەرێز ی شاری سنە ی رۆژهەڵاتی کوردستان
شوێنی کۆچی دوایی: گوندی باوەرێز ی شاری سنە ی رۆژهەڵاتی کوردستان
ژیاننامە
سەحەر ڕەزایی تەمەن 33 ساڵ دوو منداڵی هەیە و مێردەکەی دوو ساڵ لەمەوبەر گیانی لەدەستداوە. لەلایەن براکانییەوە لەسەر بنەمای پاراستنی شەرەف کوژرا.
[1]
سەحەر ڕەزایی
ڕاپۆرتی ساڵانەی پێشێلکاریەکانی مافی مرۆڤی کوردستان
بابەت: ڕاپۆرتی ساڵانەی کۆمەڵەی مافی مرۆڤی کوردستان- ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە لە ساڵی 2021 دا و لە لایەن حکومەتی ئێران ئەنجام دراون بەم شێوەیە بڵاو دەکاتەوە.
جێی ئاماژەیە که ساڵی 2021, ساڵێکی پڕ لە زەحمەتی و پێشێلکاری بوو، مم کە بەسەر کۆمەڵگای کوردستان داسەپا. بە پێی ئەو ئامارانەی ناوەندی ئاماری کۆمەڵەی مافی مرۆڤی کوردستان کۆیی کردوونەتەوە،
لە ساڵی 2021 دا شاهیدی لەسێدارەدان، تیرۆر، گرتن و زیندان، کوشتنی کۆڵبەران و بە دەیان پێشێلکاری مافی مرۆڤی بوون که حکومەتی ئێران، رۆژانە دژ بە گەلی کوردستان ئا
ڕاپۆرتی ساڵانەی پێشێلکاریەکانی مافی مرۆڤی کوردستان

Kurdipedia.org (2008 - 2022) version: 14.01
| 📩 contact@kurdipedia.org | ✔️CSS3 | ✔️HTML5
| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 0,281 چرکە!
009647701579153 | 009647503268282
| 0031654710293


Kurdipedia Project is an initiative of
(Bakhawan Software 1998 - 2022)