بوون لە جیهاندا
#پەیکار عوسمان#

$(گرنگ)$
کۆمەڵێ گەنج، لەخۆوە، زمانی کوردی ئەخەنە سەر یەکێ لە سەکۆ جیهانییەکان. ئەوان موبادەرەیان لە حیزب و حکومەت و دامودەزگا وەرگرتەوەو گەڕاندیانەوە بۆ مرۆڤ خۆی. شتەکانی تر هەر بۆ ئەوەن، کە هاوکارو ڕێخۆشکەربن، مرۆڤ خۆی خاڵی سەرەتای فکرو جوڵەو موبادەرەکانە، گەورەترین گەندەڵییش کە لە وڵاتی ئێمەدا ڕوویداوە، مەسەلەی پارەو پۆست نیە، مەسەلەی کوشتنی ئەو مرۆڤە کاراو خاوەن موبادەرەیەیە!

$(ئێستا)$
بە جوملەیەک و دوو وشە، ئێستا دنیای زانیاری خێراو ڕاستەوخۆیە.

$(خێرایی)$
بۆ بەدەستهێنانی سەرچاوە، ئێستا تۆ پێویستت بەوە نیە بچیت بۆ کتێبخانە، هەر لە شوێنی خۆتەوە ئیعازێک بدەو زانیارییەکە خۆی دێت. یەعنی ئینتەرنێت ئینقلابە بەسەر شوێن و دووریداو تەنیا کات لە هاوکێشەکەدا ماوە، ئەویش بەجۆڕێک، کە کاتی تێچوو، تەنیا ئەو چەن چرکەیەیە، کە سێرچەکەی تێدا ئەکەیت. گۆڕینی هەنگاوی پێ و بایۆلۆژی، بۆ هەناوی دەست و داتایی، منو تۆی کردوە بە ئیمپراتۆری زانیاری و بەخۆشمان نەزانیوە!

$(ڕاستەوخۆیی)$
مرۆڤ کاتێک ئازادو سەربەخۆ و ڕێزلێگیراوە، کە مامەڵەی ڕاستەوخۆی لەگەڵدا بکرێت، جوانترین سیفەتی دنیای دیجیتاڵیش ڕاستەوخۆییەو ئیتر تۆ و ئینتەرنێت، خۆتانن بەبێ نێوەندگیر. لەکوێ من خۆم ئەکاونتم هەبێ و لەکوێ لە ئەکاونتی براکەمەوە سەیری فەیسبوک بکەم؟! ئەمە لە ئاستی کۆمەڵیشدا هەر وایەو لەکوێ کورد، لە ڕێگەی زمانی ترەوە سێرچ بکاو لەکوێ بە زمانی خۆی بیکات؟! لەکوێ تەنیا خۆت و خوابن، لەکوێ هەزار بت لە نێواندا بێت؟! عەدالەت وایە کە تاک و کۆمەڵگاکان، ڕاستەوخۆیانە لە دنیادا بن، نەک پاشکۆیانەو لەڕێگەی وەسیتەوە. جا ئەگەر جەبری دەوڵەت و هێزی ڕەقیش، ڕێگا بە ڕاستەوخۆیی ئێمە نەدات، گرنگە بۆشاییە نەرمەکان بدۆزینەوەو لەوێوە بچینە ناو جیهان.

$(کێشەکە)$
جا چونکە ئینتەرنێت، بواریی ڕاستەوخۆیی بۆ مرۆڤ ڕەخساندوە، ئیتر دەجالەکانی کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ، ئەوانەی کە نانەکەیان لەسەر ئینسانی پاشکۆ و پەیوەندی ناڕاستەوخۆیە، بە قورسی دێنە ئێرەو دەستئەکەنەوە بە ئیشە کۆنەکە (تیجارەتی نێوەندگیری). ئیتر لە قۆڵی ئینتەرنێتەوە، سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، هیرش بۆ سەر مرۆڤەکان ئەهێنن و هەر بۆ مەبەستە کۆنەکەی مێگەلاندن و کۆنترۆڵکردن و ئاڕاستەکردن، ، کارەکەشیان زۆر فراوانتر و خێراتربووە، چونکە دنیای ئینتەرنێت، خۆی خێراو فراوانە!

$(هەواڵ)$
هەواڵە ناخۆشەکە ئەوەیە، هێزەکانی تاکڕەهەندی، زۆر بە تۆخێ لێرەن. هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە، ئینتەرنێت خۆی بوارێکی فرەییە، کە بە هیچ هیزێکی تاکڕەهەند، یەکڕەنگ ناکرێ. یەعنی ئینتەرنێت وەکو تەلەفیزیۆنی حیزب نیە، تەنیا یەک ئەجندا پەخش بکات، هەرچۆنێ تێیهەڵدەی، شتی جیاواز هەر دێتە پێش چاوت. جا مادامیش ئینتەرنێت جیهانگیرە، ئیتر چەنێک مەترسی ئەوە هەیە کە تاکڕەهەندی دنیا بتەنێ، ئەونەش دەرفەتی ئەوە هەیە، کە فرەیی و کرانەوە، جیهان بتەنێ و هەموو کەسێک فرسەتی ئەو جۆرە ڕۆشنبوونەوەیەی هەبێت!

$(ڕاهێنان)$
ئەوەی کە بۆ ئێمە گرنگە، ئەوەیە کە لەناو خۆماندا، ڕاهێنانی ئازادی بکەین و بوار بە جیاوازیی بدەین. ئینسانی بێ ئایدیا بوونی نیەو هەر ئایدیایەکت هەیە کێشەنیە، ، تەنیا بوار بدە، جارجار بابەتێکی جیا لە باوەڕی خۆت ببینیت. ئەوە ڕاهێنانێکی باشە بۆ ئەوەی خۆت لە جەماعەت وەرگریتەوە. بواری فرەیی و جیاوازیی، بواری خۆتەو لەوێدا تۆ ڕاستەوخۆ هەیت. بواری یەکڕەنگی و لێکچوون، بواری مێگەل و لێخوڕینەو تۆ لەوێدا نەماویت و لەلایەن دەجالەکانی ناڕاستەوخۆییەوە ئاڕاستە ئەکرێیت. سیاسەت و پارەو ئایدۆلۆژیا، بوارەکانی لێخوڕین و ئاڕاستەکردنن، سیحری ئەوانەش لە تاکڕەهەندییدایە!

$(دەمارگیری)$
هێزی ئاڕاستەکردنی تۆ لەلایەن ئەوانیترەوە، لە موهیمیی ئەواندا نیە، لە دەمارگیری خۆتدایە. ئەوان لە ڕێگەی خولقاندنی فەزای تاکڕەهەندییەوە، تەنیا دەمارگیرت ئەکەن و ئیتر باقی کارەکە خۆت تەواوی ئەکەیت. بە ئەندازەی چاکبوونەوەت لە نەخۆشی دەمارگیریی، ئەونە لە مێگەلەکە دێیتە دەرو ئەکەویتە ناو عەقڵی خۆت. چاکبوونەوەش لەو نەخۆشییە، تەنیا بەوەیە کە دەرمانی جیاوازیی بدەیت بە خۆت و جارجار ئەو شەرابە بنۆشیت کە حەزت لێ ی نیە، ، ئەوەی کە جیاوازە، پێکی ژیانەو هەڵیقوڕێنە بۆئەوەی تاکڕەهەندی نەتکوژێ.

$(جەماعەتبازی)$
هەموو جیاوازییەکان بدە بە خۆت، بەڵام خۆت مەدە بە هیچیان، خۆت گەورەترین سەروەتی تۆیەو کە ئەوەت دۆڕاند، ئیتر هیچ نابەیتەوە. خۆدۆڕاندنیش بە جەماعەت، ترسناکترین جۆری خۆدۆڕاندنە، چونکە جەماعەت وەهمی بردنەوەت لا دروستئەکاو ئیتر نازانیت کە دۆڕاویت. جەماعەت تەنیا ئاگاییت داگیر ناکا، بەڵکو ئەچێتە قووڵایی نەستەوەو ئیتر شتانێک لای تۆ ئەبنە بەڵگەنەویست و نائاگایانە ژیانت ئاڕاستە ئەکەن و چونکە شتەکەش جەماعییە، ئیتر وائەزانیت ئەوە حاڵەتە ئاساییەکەیەو ئەبێ وابێ!

$(پێغەمبەری خۆتبە)$
تۆ ئەبێ جارێک لەو خەوە خەبەرت بێتەوەو لە ڕێگەی ئاگاییتەوە دەسکاریی ناگاییەکانت بکەیت. ئەوەی پێتوایە وایەو بڕاوەتەوەو بیرکردنەوەی ناوێ، لەڕاستییدا کێشەکە لەوێدایەو بیرکردنەوە هەر بۆ دەسکاریکردنی ئەو جێگایە باشە، چونکە تۆ لەوێوە کۆنترۆڵ کراویت! لحەکیمەکان و پێغەمبەران، دەسکاری ئاگایی خۆیان و تاکەکانیان کرد، بۆئەوەی لەوێوە دەسکاری ناگاییە جەماعییەکانی کۆمەڵگا بکەن!

$(ئازادی)$
هەموو خیارە فەردییەکانی ئینسان و هەموو تایبەتمەندی و جیاوازیی پێکهاتەکان، شایەنی ڕێزن، بەڵام هەموو هەژموونێک بەسەر تاک و کۆمەڵدا، شایەنی نەخێرو هەڵوەستەو ستۆپە. ئازادی ئەوەیە کە لەناو فرەییدا شوێنی خۆت بگریت، سەپاندن ئەوەیە کە هەموو ڕەنگ و ئەگەرەکان، کورت بکەیتەوە بۆ دوو ئەگەری ڕەش و سپی، سپییەکەش دانێ ی بۆ خۆت و ڕەشەکە بۆ ئەو، یەعنی دوو ئەگەرەکەش بکەیت بە یەک و بەوجۆرە هەموو دنیاکە داگیر بکەیت!

$(نمونە)$
ئا لێرەدا حجابی کچێک، ئازادییەکی تەواو ڕێزلێگیراوە، چونکە هەڵبژاردنێکی فەردییە لەناو بوونێکی فرەییدا. بەڵام یەکپۆشیی حیزبی، کردەیەکی تەواو قێزەون و ترسناکە، چونکە قۆرخکردنی ئەخلاق و دابەشکردنی ڕەشوسپیانەی دنیاو هێرشی یەکڕەنگکردنە بۆ سەر کۆمەڵگا. بردنی مرۆڤ بۆ دووڕیانی ڕەشوسپی ڕێک کوشتنی فەردییەتی ئەوە لەناو مێگەلێکداو داگیرکردنی کۆمەڵگاشە بە مێگەلەکە!

$(فێڵەکە)$
چ ئەوەی شۆڕش و دەوڵەت، دنیا دابەشکەن بۆ بەرەی نیشتمان و بەرەی خیانەت، چ ئەوەی موعارەزە دنیا دابەشکا بۆ بەرەی خەڵک و بەرەی گەندەڵی، چ ئەوەی ئیسلامی دابەشیکا بۆ بەرەی ئەخلاق و بێئەخلاقی، چ ئەوەی علمانی دابەشیکا بۆ بەرەی پێشکەوتن و بەرەی دواکەتن.. هەمووی هەر هەمان فێڵە، فێڵی دوو ئەگەریی! لەکاتێکا دنیا خۆی فرەییەو هەمیشە لەو دووڕیانە زیاترە کە دەجالەکانی سیاسەت و ئایدۆلۆژیا ئەمانخەنە بەردەمی و پاڵمان پێوەئەنێن بۆ ئەوێ.

$(فرەیی)$
ئازادی ئەوەیە کە ناچاریی نیە، دووئەگەرییش هەمیشە ناچارییە، چونکە هەر لە ئەساسەوە دوو ئەگەرەکە یەکسان نین و یەکێکیان ڕەشە، یەعنی تۆ ئیختیارت نیەو ناچاریت بە هەڵبژاردنی سپییەکە. دەی سپییەکەی ئەمیش ڕەشەکەی ئەوەو ڕەشەکەی ئەویش سپییەکەی ئەمەو لە هەردو سەرەوە هەمان یاریت پێ ئەکرێت. یارییەکەش یاری هێزو دەسەڵاتەو فڕی بە حەق و عەدالەتەوە نیە، چونکە هەر خودی کورتکردنەوەی دنیا، لە دوو ئەگەری نایەکساندا، ناحەقی و ناعەدالەتییە بەرامبەر بە ئازادی ئینسان و بەرامبەر بە حەقیقەتی فرەییانەی دنیا!
ژیان فرەییەو ئازادی ئینسان لە ژیانێکی فرەییدایە، لێدان لە فرەیی ژیان، لێدانە لە ئازادی ئینسان، هەردوکیشیان لە دووڕیانی ڕەشوسپییەوە لێیان ئەدرێ.

$(هەژموون)$
کێشەکە بوون نیە، کێشەکە هەژموونە، یەعنی هەر ڕەنگێک، لەوێدا کێشە نیە کە هەیەو بەشێکە لەوێنەکە، لەوێدا کێشەیە کە هەژموونی یەکڕەنگکردن ئەکاتە سەر هەموو وێنەکە. مەسەلەن خیتابی ئۆپۆزسیۆن، زۆر گرنگ و پێویستە کە هەبێ، بەڵام لەوێدا کە هەژموون ئەکاو ئەیەوێ تاکە خیتاب بێت و دەرەوەی خۆی خیانەت بێت، ئیتر ئەویش بەقەت خیتابە هەژموونگەراکەی دەسەڵات مەترسییە، کە دەرەوەی خۆی بە خیانەت ئەزانێ. ئاخر وەکچۆن نابێ هەموو خەڵک خەریکی پیاهەڵدانی دەسەڵات و سەرۆک بن، ناشکرێ هەموو خەڵک خەریکی جنێودان بە دەسەڵات و بە سەرۆک بن! حاڵەتی ئاسایی ئەوەیە، ئینسانەکان لەناو دنیایەکی فرەییدا، هەریەکەو داهێنان و ئیشی خۆی بکات، نەکئەوەی کەس هیچ نەکاو هەموو خەریکی شەڕی ناو دنیا دوولەتەکەبن. ئەو گەنجانەی کە زمانی کوردییان بردە ناو گوگڵ، ئەوە باشبوو کە کردیان، یان هەریەکەو پەیجێکی هەبووایە بۆ پیاهەڵدانی فڵان و جنێودان بە فڵان؟

$(توغیان)$
سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، لە داهێنانە هەرە گرنگەکانی مرۆڤن و لە خۆیاندا خراپ نین، لە داگیرکارییدا خراپن. سیاسەت خۆی خراپ نیە، لەوێدا خراپە کە هەموو کایەکانی تر بخنکێنی. ئایدۆلۆژیا کۆن و مۆدێرنەکان، هیچیان لە خۆیاندا خراپ نین، لەوێدا خراپن کە هەموو وێنەکە داگیربکەن. پارە لە خۆیدا خراپ نیە، لەوێدا خراپە کە پارە هەموو شت بێت. دۆخی ئاسایی ژیان، ئەوەیە کە فرەییە، هەرشتێک تەجاوز بکاتە سەر فرەییەکەی ژیان و هاوسەنگی نێوان کایەکانی تێکبداو ڕەگاوڕەنگییەکەی بگۆڕێ بۆ یەکڕەنگی، بە زمانی قورئان، ئیتر ئەوە ستەمەو توغیانێک ڕوویداوە.

$(توغیانی دین)$
جا ئەو مۆدێلە دیندارییەی کە ئیسلامی سیاسی هێنای، پاشەکشێیە لە دینداریی ئێمەدا، چونکە پەروەردەکردنی مرۆڤە لەسەر ئەو توغیان و یەکڕەنگییە! دیندار خۆی ئەو خەیاڵی یەکڕەنگییەی هەیە بە تەنکیی، دینی سیاسی ئەو خەیاڵە ئەباتە قۆناغێکی ئەستورو ترسناک، بەجۆرێک کە هەژموونگەراییەکانی دین و سیاسەت لە یەکتر بارئەکاو هەردوکیشی لە تۆ!

$(توغیانی نادینی)$
ئەوەش هەر سروشتی ئیسلامی سیاسیی نیە، بەڵکو هەموو ئایدۆلۆژیایەکی شمولی هەر وایە، یەعنی مرۆڤ بە تەبیعەت لایەنگرە بۆ ڕای خۆی و مەیلی یەکڕەنگی و تەسەڵوتی هەیە، ئایدۆلۆژیایەکی شمولی دێت، ئەم لاسیکی حەزە تا توندترین ئاستی خۆی ڕائەکێشی و کارەساتی پێ ئەخولقێنێ، لەڕاستییشدا فاشیزم هیچ نیە جگە لە یاریکردن بەو دەمارەی ئینسان.

$(ئێمە)$
کێشەی ئێمەش ئەوەیە کە سیاسەت توغیانی کردوەو هەموو کایەکانی داگیرکردوە، گرنگە هونەر شانۆ ئەدەب فکر ژینگە.. جۆرەها چالاکی و داهێنانی فەردی و گروپیی، بکەونە کارو هەبن، بۆئەوەی سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، بچنەوە حەجمی ئاسایی خۆیان و ژیان نەخنکێنن. ئەو مامۆستایەی کە مناڵەکانی ڕۆژهەڵات فێری گۆرانی و مۆسیقای کوردی ئەکات، کارەکەی هەر لەوێدا گرنگ نیە کە هونەرێکی جوانەو پاراستنی زمان و کولتورە.. بەڵکو دەرگایەکی فرەییمان لێئەکاتەوەو پێمان ئەڵێ، دنیا لە توغیانی سیاسەت و لە دووڕیانی دەوڵەت و شۆڕشدا گیری نەخواردوەو مرۆڤ ئەشێ جاشی دەوڵەت نەبێ و چەکداری شۆڕشیش نەبێ و کاری گرنگیش بکات!

$(چارەسەر)$
هەر حیزب و ئایدۆلۆژیاو ئاڕاستەیەک، ئەتخاتە بەردەم دووڕیانی ڕەشوسپی، پێ ی بڵی هەردوکی بۆ خۆت و منیش خۆم بۆ خۆم. ئاخر ئەو لەو ڕێگەیەوە، تۆ ڕاوئەکاو ئەیەوێ تۆ خۆت نەبیت و ببیتە دەمارگیری یەکێ لە دوو لەتە ناچارییەکە. چارەسەر ئەوەنیە ئیسلامی ببێ بە علمانی و علمانی ببێ بە ئیسلامی و تەڕەماش ببێ بە تەڕەساز.. هەرچیت هەر ئەوەبە، بەڵام لەگەڵیا مەچۆ تاکو دووڕیانی ڕەشوسپی کردنی دنیاکە، چونکە لەوێ بەدوا، ئیتر تۆ خۆت نەماویت و تەنیا بارگیری هەڵگرتنی باری ئایدۆلۆژیاکەیت.

$(بوون)$
حەزارەتی کۆن لەوێوە دەستی پێکرد، کە زمان کەوتە سەر تاتە قوڕەکان و بوو بە نوسینی بزماری.. حەزارەتی مۆدیرن لەوێوە دەستی پێکرد کە زمان چووە ناو ئامێری چاپ و بوو بە ڕۆژنامەو کتێب.. حەزارەتەکەی ئێستاش، ئەوەیە کە زمان چۆتە دۆخی دیجیتاڵی و پەڕیوەتەوە بۆ ناو ئینتەرنێت. فەیلەسوفێک ئەڵێ زمان ماڵی بوونە، زمانی سەردەمەکەش گوگڵییە، کەواتە ئێستا ئێمە هەین و لەناو ماڵی، بوونە سەردەمییەکەی خۆمانداین.[1]