شارو سلېمانی و نامې شارەکەی
نویستەی: ئەسعەد ڕەشید
جە بارەو نامې سلېمانی پەیلوێ جیاوازې هەنې، هەریۊشان نامې شارەکەی مەگېڵنۊوە پەی سەرچەمێ جیاوازی چەویتەریشان. ئانەی کە ئینا وەردەسانە و دیارەن، پەڼج پەیلوێ جیاوازې هەنې ئەچی بارۆ:
ڕای یەکەمە: دلې بنەیانەو بابانیەکانە نامە سڵېمانې فرې بیېنې، چانېشا: سلېمان بەبە کوڕو فەقی ئەحمەڎو دارەشمانەی، سلېمان پاشای گۆرە (سلېمان پاشای مەقتول). هەم کوڕێ ئیبراهیم پاشاو بابانی بنیاڎنەرو شارو سلېمانی نامېش سڵېمان بییەن، کە ئا گرد نامە سڵېماڼې جە وەشەویسی حەزرەتو سڵېمانیۆ نریێنې. بەشێ جە تاریخنویسانی مەرەجیۊشان ئیبراهیم پاشاو بابانی شارو سلېمانیش بە نامې بابایشۆ (سڵېمان) نامې نییان.
ڕای دوەمە: سەروەختو بنیاڎنیای شارو سلېمانینە والی بەغڎای نامېش (سڵېمان پاشاو کولەمەند) بییەن و بە خاترەو ئاڎیۆ نامېش نییان سلېمانی.
ڕای یەرەمە: ماچان سەروەختو هورکەڼەی بناغەو شارو سلېمانینە هەرمانکەرەکې هەمسەوېڵێشا ئېستەنۆ کە مۊرە یام خەتمەو حەزرەتو سڵېمانیش سەرۆ هورکنیێنە، کاتێ مەیاوناش دەسو ئیبراهیم پاشای پېسە چېوێ موبارەکی تەماشەش کەرۊن و شارەکەی نامې مەنیۊ سلېمانی.
ڕای چوارەمە: ئەمین زەکی بەگی تاریخنویس، پاسە پەیش ملۊ کە شارو سلېمانی ئیسەی یاگې شاری تاریخی (سێلوونا) کە شارێ لۊلۊی و گۆتییەکا بییەن کۆتەن میانو دەربەڼو بازیانی و ئاکباتانی. مستەر ڕیچ ساڵەو (1820) ئامان پەی سلېمانی ماچۊ: دەمو مەحموڎ پاشاو بابانیۆ ئەژنیەنش کە کاتو وەشکەردەی و بنیاڎنیای شارەکەینە بڕێ کەلوپەلی و کەرەسې کۊنېشا ئېستېنێ پەوکەی دوورنییەن هەر سەرو وېرانەو ئا شارە تاریخیەیۆ بنیاڎ نریابۊن.
ڕای پەنجەمە: پەیلوێ تەری لاواز هەن کە شارەکە بە نامې (سڵېمان پاشای جەلیلی) حاکمو مووسڵی کە ساڵانو (1771-1789) دەسەڵاتش بییەن، بەڵام فرەو چەنەکۊڵەرانی ئی پەیلوایە لاواز مەوینان.
مېجەرسۆن حاکمو ئینگلیزەکانی جە سلېمانی ساڵەو (1920) بە فەرمانێ کە دلې ڕۊنامەو پێشکەوتنینە وەڵاشکەردەنۆ فەرمانشدان کە دلې نویسیا ڕەسمییەکانە جیاتی نویستەی سلێمانیە، بنویسان سلێمانی.
بە ڕاو بەڼەی، تەنیا ڕای دوەمە ئەقڵ گیرەنە، چوونکوم گەر گوزەرێ دلې تاریخو سلېمانیرە، بەتایبەت دەسەڵاتو بابانەکارە بکەرمېن، ئانەمان پەی ڕۊشن مەبۊوە کە دلې ئا دەسەڵاتدارانە تەماحەو دەسەڵاتی چەنی باڵش کېشتەن ملشارە، چەنی بانجەقولې یۊترینی مڎان و برا ملو برای ماڕۊ بە خاترەو دەسەڵاتی زیاتەری، وەراوەرو ئانەیچ چ کەچیێ و نزمیێ مرمانان وەردەمو دەسەڵاتدارانو عوسمانی و بەتایبەت والیەکانو موسڵی و بەغڎاینە، واتا ئانەی کە بە خاترەو سڵېمان پاشاو والی بەغڎایۆ نامې نریابۊ فرە نزیکتەرەن جە ڕاسیۆ چەویشا تەری.
شارو سلېمانی ساڵەو (1784) بە فەرمانو ئیبراھیم پاشاو بابانی بناغەش نریانەرە. سلېمانی سەرەڕاو ئانەی پېسە پایتەختو میرنشینو بابانی بەرمەگنۊن، پېسە مەڵبەڼێ بازرگانی و ڕۊشنویری ناوچەکەی حزور پېڎا مەکەرۊن. شېوەزوانی هۆرامی زوانو ئەدەبیاتو بەشێ فرەو سەرزەمینو کوردەواری بییەن، زوانێ وەروەڵاو دۊڵەمەڼ، شاعېرانو بەشێ فرەو ناوچەکانو کوردەسانی ئەپا زوانەیە ئەدەبیاتو وېشان دەمواچ و تۊمار کەردەن، بەڵام بە ئامای پېڎای دەسەڵاتی سیاسی جە ناوچەو سلېمانینەو جاگیربیەی دەسەڵاتو بابانیەکا، شېوەزوانی سۊرانی کۆت ترۊقی و جە شېوەزوانێ لۆکاڵی و ناوچەییۆ بی بە زوانو نویستەی و وانای، پانەیچە هېزش پېڎاکەرد و پاکشېش بە شېوەزوانی هۆرامی کەردە. دمای کۆتەی دۆڵەتی عوسمانی دلې جەنگی جەهانی یەکەمینەو وڕارەی ئەمارەتە ناوچەییە پېوەزەکا بە دۆڵەتو حەلافەتیۆ، شارو سلېمانی پېوەز مەکریۊوە بە کۊمارو ئېراقیۆ. ساڵەو (1922 تاکو 1924) شارو سلېمانی پایتەختو دۆڵەتەکەو مەلیک مەحمووڎی بییەن.
شارو سلېمانی چەنی ئانەی بېشکې پەنەیاوای ڕۊشنویراو ڕامیاراو ئەدیبا و کۊششکارانی بییەن، یاگې خېزیای چڼیین شۆڕشا و بەرپڕایاچ بییەن، مەڵبەندێ مەعریفی و شارێ پېوەرەیی و یاگې ژیوای خەڵکە ویرو باوەڕ و ئایینە جیاوازەکا بییەن و هەن. جاران شارو سلېمانی تەنیا شش گەڕەکې بییەن، بە نامەکانو: (کانی ئاسکان، گۆیژە، مەڵکەندی، سەرشەقام، چوارباخ، دەرگەزێن)، گەڕەکێچ هینەو جوولەکەکا بیېنە کە ئیساتې وزیێنە سەرو گەڕەکەو سەرشەقامی. دوې تەکیېچش چەنەبیېنې؛ کە تەکیەی قادری پەی خوڎاپەرەسی، کە شېخ مارفی نۊدێی کەردېنۆو سەرچەمەش مەگېڵۊوە پەی شېخ عەبدولقادری گێلانی. تەکیەو نەقشبەندی، کە مەولانا خالیدی نەقشبەندی مەرزنێنەرەو جە وڵاتو هیندستانی سەرو دەسو شېخ عەبدوڵڵای دەهلی تەریقەتەکەش وەرگېرتەن. [1]