هونەرو گۊرانیا جە هۆرامان
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشەی دەهەمە
دوې گۊرانیې هەنې کە وەڵتەر زیاتەر تایبە بە ڕاوڕەسمو فاڕایۆ وەیۋې جە یانەو تاتەیشۆ پەی یانەو زەمای، بەزمەکېچ (وەی وەی باڵابەرز، باڎە و باڎە)، بەزمو (وەی وەی باڵابەرز) بە دەمو ئا کوڕ و کاڵا واچیێنۆ کە لوێنې پەی ئاردەی وەیوەکې و هەر بە یاوایشان بە یانە وەیۋې دەسشان پەنەکەرڎەن هەتا ئاردېنەشا بەر، دماتەر دەسشان کەرڎەن بە چڕیەی (باڎە و باڎەی) هەتاکو یاونێڼەشا یانەو زەمای.
هەر جە ویارو گۊرانی چڕیەینە پەنەوازەن باس چانەیە بکەرمېن کە چن ئامېرێ مووزیکیې هەر جە سەردەمە کۊنەکانە تاکو ئیسەیچش چەنیبۊن هۆرامانەنە قیمەتشان بییەن و هەن، چانېشا: (شمشاڵ، دەفە، دەهۊڵ، زوڕنا، تەمبوورە، ساز)، جە بارەو (تەپڵ، دەهۊڵ، زوڕنا، شمشاڵ) زیاتەر جە کاتو (زەماۋڼ گېڵنای، گەلکاری، سێران و گەشتینە) بەکارئامێنې.
بڕێجار، گۊرانیواچەکې هامڕا چەنی ژەنیەی (دەف، شمشاڵ)ی گۊرانیې مەچڕان، (تەمبوور و ساز)یچ جە کاتو جەمە دینییەکانو هورگېرانو ڕاوڕەچەو یارسانی ئاماڎەبییەیشان هەن، (دەفە) فرەو جاری بە تەنیا و باعزێ جاریچ چەنی شمشاڵی دلې کۊنیشتو زیکرو خانەقاینە ئاماڎەیی وېشانشا بییەن، ئینە سەرەڕاو ئانەی (دەفە) دلې فرەو مەناسەبە ئایینییەکانە یاگې دیارەش هەنە پېسە (وانایۆ مۆلووڎنامەی، بەخاکئەسپارای مەردەی).
دماجار، ماچمې گۊرانییە هۆرامییەکې تەنیا سەرنجەو گۊرانیواچە کوردەکانیشان نەکېشتەن، بەڵکوم گۊرانیواچێ فارسی پېسە (لەیلا فروهەر) شانازی بە گۊرانیې (بەرزی بەرزی) مەکەرۊن و بە گۊرانیێ وەشەش قەڵەم مڎۊن، هەر پەوکەی بە شەوق و زۆقێ وەشۆ مەچڕۊش.
هورپڕای لاو هۆرامییەکاوە:
هورپڕای هونەرێ میللی گۆرەن و چەنی ژیوای مروڤی سەرەمڕەن، ئەژموونی دیاریچش سەرو ڕۆتو ژیوای کۊمەڵو خەڵکە جیاوازەکاوە بییەن و هەن، هەرکاتێ باس جە (وەشی و ئاهەنگ، زەماۋڼە، ژەنئاردەی، سێران و گەشت) مەکریۊن، یەکسەر هورپڕای مێنە مێڎان، هورپڕای بەشێ زیڼەن جە فولکلورو گەلانی، هەر گەلێ تایبەتمەڼی وېش هەن جە هورپڕاینە، ئا تایبەتمەڼیېچە جە چن چېوێوە سەرچەمە مەگېران، پېسە: (سرووشتو ئا ناوچەیە مروڤش چەنە مەژیوۊن، کەش و هەوا، نۊعو ژیوای و گوزەرانی جە ویارە جیاجیاکانو کۊمەڵینە، ڕامیاری، ڕۊشنویری، دارایی، ...هتر)، هەر پەی نموونەی هورپرای گەکە کوېسان نشینەکا سەرەمڕە خېران و بە جمەو گەرم و گوڕەن، چوونکوم ئەچا یاگانە مروڤەکې پەنەوازەن گورج و گۊڵې بان، بەڵام هورپڕای گەلە گەرمەسېرنشینەکا خاوتەرەن و ئا گەرم و گوڕیەشە نییەن، دیارەن ئینەیچە مەگېڵۊوە پەی کاریگەری سرووشتی.
گەر وەراوەریێ بکەرمېن میانو هورپڕای ئا گەلا کە سەربەوې و خاوەن دۆڵەتەنې، کەمتەر ژیوای چېردەسەیی و ناڕەحەتیشان چەشتەن، مەوینمې جیاوازیێ تەمامش هەن چەنی هورپڕای ئا گەلا کە فرەو ژیوایشان بە چېردەسەیی و کولەمەرگی و دەردیسەری گوزەرنان، چېگەنە نموونێ سەرو نۊعێ جە (هورپڕای کورڎی) و (هورپڕای ئۆروپی) مارمێ، مەوینمې ئۆروپییەکې جە کاتو سەما و هورپڕایەکاشانە فرە ئازاڎېنې، بە تەرزێ تاق دلې کۊمەڵو هورپڕایانە ئازادەن و مەجمۊوە، تەنیا پېسە ئیقاع و نەزمو هورپڕاکەیۆ پېوەسەن بە کۊمەڵو هورپڕاکەیۆ، ئیتر دلې وردەکارییەکانو تەرینە ئازاڎانە مەجمۊوە و مەتاوۊن ئەفراندن بکەرۊن، دیارەن ئانەیچە ڕەنگدایۆ شېوەو ژیوای (کۊمەڵی، ئابووری، ڕۊشنویری، ڕامیاری، ، ...هتر) وېشانە، چوونکوم خەڵک چاگە چېردەسە نییەن و جە گرڎو مافە مەدەنی و فەرهەنگی و کەلتورییەکاشان بەهرەمەڼېنې.[1]