ڕەچەڵەک (ڕیشە)و هۆرامییەکا
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشې ویس و چوارەمە
ئا قۊمیێچە، پېسە سەرهوردای خېزیای مەشرووتەکا و لەشکەرکېشی دۆڵەتی عوسمانی پەی سەرو ناوچە وەرنیشتەکانو ئېرانی وەڵ جە ڕېککۆتەی مەرزی ساڵەو (1914ز.) میانو هەر دوە دۆڵەتی عوسمانی و قاجاری و گېرە هەتا مەیاوۊ خېزیای جەنگی جەهانی یەکەمی و سەرهوردای شۆڕشو ئوکتوبەری ساڵەو (1917ز.)، دماتەر هەرەسئاردەی حوکمو قاجارەکانی و ئامای مێڎانو دەسەڵاتی پەهلەوی و وەراوەریې فرەینەو خېڵە کوردەکانو ئېرانی چەنی دەسەڵاتی تازەی، دلې ئا گرڎو قۊمیایانە (جافرسان) وەراوەر بە داگیرکارا مدراوە، بە ئۆپەڕو تەوانایۆ سەرداری هۆرامییەکا لهۊنیش کەرڎەن، پەشت قاییم بە کەشە سەرکەشەکانو هۆرامانی و خەڵکە قارەمانەکەیش هەر دەم شۊڵەو شۊڕشی و وەرگیری بییەن.
چېرو ڕۊشنایی باعزێ ئەچا سەرچەما کە باسشان جە حوکومڕانەکانو هۆرامانی کەرڎەن، جافرسان شش ژەنیش ئاردېنې، یەرې جە ژەنەکاش ژەنې سانەکا وەڵې وېش بیېنې، ئەچا شش ژەنەیە (36) سی و شش زاروڵېش بیېنې، چېگەنە نامې ژەن و زاروڵەکاش مەنویسمې:
1- دەوڵەت خانمە: کناچې (ئەحمەڎسانی) بیېنە، ئەچی ژەنېشە ئی زاروڵېشە بیېنې: ئەحمەڎ کە بە زاروڵەیی مەردەن، ئەحمەڎ بەگ هامنامو کوڕی یەکەمیش، حەمەڕەشیڎ بەگ، مسەفا بەگ، حەمەمین بەگ، خاوەرخانمە.
2- خاڵخاس خانمە: خەڵکەو دەگاو (نودشە) بیېنەو زاروڵەکېش ئینې بیېنې: فەتحوڵلا بەگ، ئەلیمحەمەڎ بەگ، حەمەتەقی بەگ، حەمەسەلیم بەگ کە بە زاروڵەیی مەردەن، مینا خانمە، شکۊفە خانمە، حەبیبە خانمە.
3- بەیزا خانمە: کناچې مەڵڵا عەزیزو نۆسووڎې و وەڵتەر هامسەرەو ڕۊسەم سانی بیېنە، زاروڵەکېش جە جافرسانی ئینې بیېنې: حەمەسەعیڎ بەگ، حەسەن بەگ، ئۆلغەفوور بەگ، مەحمووڎ بەگ، سڵېمان بەگ.
4- حەنیفە خانمە: کناچې شېخ محەمەڎو عەبابەیلې و وەڵتەر هامسەرەو محەمەڎ بەگی بیېنە کە بە (حەمیتە) ئەشناسیان، زاروڵەکېش ئەچی ژەنېشە ئینې بیېنې: حەمەعەلی بەگ ئەشناسیا بە پاشا، پیرۊزە خانمە.
5- شکۊفە خانمە: کناچې مەڵڵا عەلی نۆسووڎې ئەشناسیا بە (نەسیر ئەلدیوان)، زاروڵەکېش ئەچی ژەنېشە ئینې بیېنې: حەمەڕەزا بەگ، ناسر بەگ کە بە زاروڵەیی مەردەن، ناسر بەگ هامنامو وەڵینی، سەیفوڵڵا بەگ، مەنسوور بەگ، مریەم خانمە، لەیلا خانمە، ئامینە خانمە، حەمیدە خانمە.
6- فاتمە خانە: وەڵتەر هامسەرەو ( مەڵڵا عەبدوڵڵای) بیېنە، زاروڵەکېش ئەچی ژەنېچشە ئینې بیېنې: کەریم سان، قاڎر بەگ، غەفار بەگ، ئەمنە خانە.
تاییبەتتمەڼییەکې کەسیبییەو جافرسانی:
گەر بە ویژدان پەی تاریخی قسان بکەرمېن، هیچ زیاڎەواتەیێ و پۊرەهوردایێش نییەن چەنە گەر بواچمې (جافرسان) جیاواز جە فرەو حوکومڕانە ناوچەییەکانو سەردەمو وېش کەسیبییەیێ جیاواز و تاییبەتتش بییەن، مەتاومې ئا تاییبەتتمەڼیا دلې چن خاڵێنە وزمې ڕوە:
1-ناستەی ئا ناکۊکییا کە بە فیتو داگیرکارانو کورڎەسانی و ئەڵقە گۊشەکاشان پەی ماوێ بیېنې بە شەۋې پەی سەرو بنەیانەو سانەکانو هۆرامانی، ئەچی ویارەنە کوڕ و کوڕەزاکانو سانەکانو وەڵې وېش جە چواردۆرو وېشەرە گلېرې کەردېنێ، دڵوەشېش کەردېنې و یۊشۋستېنې بە تەرزێ تاوانش پەی گرڎ هەرمانێ ئېژێ کە هېزی چەکڎاریش پەنەواز بییەبۊ، سەڎ سوارې جە (کوڕ، کوڕەزا، برا، برازا، مامۊزا) و کەسە نزیکەکا تەریش کۊبکەرۊوە و جە وەڵڕەفتو تفەڼگچییەکاش بان.
2- ناستەی هیچ نۊعێ جە پەشېوی و نائارامیێ و ئاردەنەی پېوەرە ژیوای دلې خەڵکو ناوچەکەی و دۆروبەریشەنە.
3- خاسکەرڎەی بارو ژیوای خەڵکو هۆرامانو لهۊنی و حۆڵدای پەی ئاوەڎانکەرڎەیۆ قەڵەمڕەو دەسەڵاتەکەیش.
4- چڕیەی و کۊکەرڎەیۆ خەڵکانی بەهرەمەڼ دلې گرڎو ویارەکانە و سووڎوەرگېرتەی جە بەهرە و تەواناکانیشان پەی مەسڵەحەتی گرڎینی.
5- حورمەت گېرتەی جە خەڵکانو (زانا، ژیر، بە تەجرەبە، ڕیش چەرمە)، وەشکەرڎەی نۊعە شوورێوە چەنەشان پەی ڕاپەرسی کەرڎەی و ڕاوەرگېرتەیشان پەی گرڎو بابەتە ئېژایا و قەرارە چارەنویسسازەکانو خاستەر کەردەی ژڵېوەیشان دلې خەڵکینە.
6- بە درېژایی ساڵانو حوکومرانییەکەیش سەرەمڕە دلې ململانې و گژیاینە بییەن چەنی تەمامو ملهوڕ و داگیرکارەکا کوردەسانی و هەرگیز سەرەی بەرزش وەردەمشانە نەنامنان.[1]