بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
هۊرئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: #ئەسعەد ڕەشید#
بەشې ویس و هەشتەمە
ئی پەیلوایەو گېڵنەری جە بارەو جیاوازی کەلتووری ئا کۊمەڵگایا کە وەر جە کۊمەڵگای پیشەسازی بییەیشان بییەن، جە دوۍ لێوە شییاو ڕەخنەوەنەگېرتەیەن، لێوەشا ئانەن کە پاسەش پەی ملۊ ئا کۊمەڵگێ کەلتورێ سەراپاگیرشان نییەن و دوەمشان ئانەن کە ئاڎ جیاکاری کەلتوری بە جیاوازی کەلتوری مەزانۊ و جیاتی ئانەی دلۍ کۊمەڵگا کشتوکاڵییەکانە باس جە جیاکاری کەلتوری بکەرۊن باس جە جیاوازی کەلتوری و فرەکەلتوری مەکەرۊن.
ئایا کەلتورێوە سەراپاگیری پېسە ئا کەلتورە مۆدێرنە سەراپاگیرەی کە گېڵنەر بە پەرجو (موعجیزە) کۊمەڵگا پیشەسازییەکانی و مۆدێرنیزمەیش مەزانۊ دلۍ کۊمەڵگاو خەلافەتە ئیسلامییەکانە بییەیش نەبییەن؟ بېگومان کەلتورێ پیشەیی سەراپاگیری ئەچامنە کە دلۍ کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە هەن، بییەیش نەبییەن، بەڵام ئینە بەڵگە نییەن سەرو ئانەی کە کەلتورێ سەراپاگیر بییەیش نەبییەن.
ئانەی گېڵنەر بە پەرجو کۊمەڵگا پیشەسازییەکانیش مەزانۊ و مەکەرۊش بە بنەماو بییەی نەتەوەی، بییەی کەلتورێ سەراپاگیرکریان جە لاو نەتەوەوازییۆ، نەک جۊرێ جیاواز جە کەلتوری. پەوکەی ئاڎ ئانەی جە بارەو جیاوازی کەلتوری سەراپاگیرکریای کۊمەڵگا پیشەسازییەکاوە باسش کەرۊن، دماجار پەی ئانەین ئانەی ساغبکەرۊوە کە سەراپاگیربییەی ئا کەلتورەی، کەلتورەکەی جە کەلتورو کۊمەڵگا ناپیشەسازییەکا جیامەکەرۊوە، واتا خودو جیاوازی ئی کەلتورەیە جە کەلتورو کۊمەڵگا ناپیشەسازییەکانی ئانەن کە شییایی سەراپاگیربییەیش چەنەن و زەمینەیچ لېویان پەی سەراپاگیربییەیەکەیش. ئانەی گېڵنەری مەیاونۊ ئانەی کە پاسەبزانۊ بېجگە جە کەلتورو کۊمەڵگا پیشەسازییەکانی، کەلتورو کۊمەڵگاکانی تەری شییایی ئانەیش نەبییەن چەنە ببۊن بە کەلتورێ سەراپاگیر، یام گەر شییایی ئانەیچشە چەنەبییەبۊ، زەمینە نەبییەن پەی ئانەی ببۊن بە کەلتورێ سەراپاگیر، ئانەن کە نمەتاوۊ کەلتوری ئاکاری جە کەلتوری پیشەیی جیابکەرۊوە. یام بە واتایێ تەر نمەتاوۊ کەلتوری ئاکاری بە کەلتورێ سەربەوۍ و بڕیارە جە کەلتوری پیشەیی بزانۊن.
ئاڎ پاسەمزانۊ کەلتوری ئاکاری تۊکڵو کەلتوری پیشەیین و بەبۍ بییەی کەلتوری پیشەیی نمەتاوۊ بییەیش بۊن، بەڵام ئی پەیلوایەو گېڵنەری بنەچەنە هەڵەن، چوونکوم کەلتوری ئاکاری مەتاوۊ کەلتورێوە سەربەوۍ بۊن و دلۍ پېوەڼیێ عەرەزی و نائەنتۆلۆجینە بۊن چەنی کەلتوری پیشەیی. نەک هەر ئینە، جاری چامنە هەن کەلتوری پیشەیی مەبۊن بە ڕواڵەتێ پەی شېوەگیربییەی کەلتوی ئاکاری و هیچ نمەبۊن بېجگە جە شېوەگیرکەری ئانەی ئاکارین.
بېجگە ئینەیچ دلۍ کۊمەڵگایێ ناپیشەسازی پېسە کۊمەڵگاو خەلافەتە ئیسلامییەکانە، کەلتورێ سەراپاگیرکریای مەزهەبی هەن کە ڕاوڕەسمە ئایینیەکا ئا کۊمەڵگایە دیاری مەکەرۊن و جیاش مەکەرۊوە جە کۊمەڵگاکا تەری. هەر ئی کەلتورە مەزهەبییە سەراپاگیرکریانەن کە خەلافەتو سوڼە مەزهەبو عەباسییەکا جیامەکەرۊوە جە خەلافەتو شیعە مەزهەبی فاتمییەکا.
هەر ئی کەلتورە مەزهەبییە سەراپاگیرکریایەن پاسەکەرۊن ئانېشا بە لادەرۍ و بەرشیۍ جە ئایینی بزانییان کە ئا سەراپاگیرکەرڎەیە کەلتورییە قبووڵ نمەکەران و بە کەلتورەکەو وېشان ڕووبەڕووش مەباوە.
دلۍ خەلافەتە ئیسلامییەکانە بە عەینو شېوەو کۊمەڵگا پیشەسازییەکانی، حوجرەکۍ عەینو دۆرو وانگا مۆدێرنەکاشا گېڵنان و کارشان ئانە بییەن کە کەلتووری مەزهەبی ئا خەلافەتەیە بکەران بە کەلتوورێ سەراپاگیرکریا و دلۍ مەرزو دەسەڵاتە ڕامیارییەکەو وېشانە پاڕەوی یەک کەلتوری بکەران و ڕا پانەیە نەڎان جیاوازی دلۍ کەلتورە مەزهەبییەکانە سەرهوربڎۊن.
گەر دلۍ وانگا مۆدێرنەکانە مامۊسێکۍ سەرقاڵېبان بە نییای کەلتورە پیشەییەکەو کۊمەڵگا پیشەسازییەکاوە، ئانە دلۍ کۊمەڵگاو خەلافەتە مەزهبییەکانە جە ڕاو حوجرەکاوە بە عەینو شېوەی مامۊسێکۍ سەرقاڵېنۍ بە نییای کەلتورە مەزهەبییەکەو خەلافەتی و سەراپاگیرکەرڎەیش. پینەیچ پروسەو نییای کەلتورە مەزهەبییەکەی مەبۊن بە پروسێوە سەرەمڕە و سەراپاگیرکریا. هەرچەنی دلۍ کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە پروسەو سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری پیشەیی پروسێوە سەرەمڕە و سەراپاگیرەن، بە عەینو شېوەی دلۍ کۊمەڵگاو خەلافەتەکانە ئی پروسە پروسێوە سەراپاگیرکریا و سەرەمڕە بییەن. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرئەوەگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]