ڕۆمانەو گېجاوەو ژیوایم واناوە
وەڵې گچڵەینە ڕېزو دەس وەشیم هەن پەی نویسەری کاک (ئیبراهیم میکە) کە کتېبېوش پېشکەش و ئا وانەرەی کەرد کە تاوۊ بە هۆرامی وانۊوە و یاوۊنە.
دماو ئانەی تاوام گردو کتېبەکەی وانۊوە کۊمەڵێ تێبینیێ و سەرنجېم لاوە درۊسې بیې کە چێنە بابەتېوە ڕەخنەیینە وزووشا ڕوە جیاوازتەر چا ڕەخنا کە ڕۊو پېشکەش کەردەینە جە کتېبەکەیشا گېرتې.
ئشۊم ئانەیچە واچوو کە ئینە بنەمابۊ لاماوە ڕەخنە جە نویستەی جیا مەبۊوە، ئا کاتەی نویستەی بی ڕەخنەیچ هەن هەردویشا پېوەرە جە ئەڎێ با. وە ڕەخنە هەمیشە بنیات نەرو بابەتین و ئینا کۊششێ وەڵېبەردەی بابەتەکەینە.
دماو ئانەیچ گەرەکما واچوو کە من ڕەخنە گېرو پېسەو ڕەخنەگرێ جە بابەتی نەک ڕەخنە گېرو ئۆو نویسەری، ۋەرو ئانەیە لاو منۆ ئیسە تەنها کتېبەکە هەن و نویسەر گوما نویسەر هەرکەس هەن و هەرچی هەن عیلاقەمەند نېیەنا پۊشۆ.
لایێ تەرۆ نویسەر ئشۊم وېچش هەم نویسەر بۊ و هەم ڕەخنەگرو بابەتەکەو وېش بۊ و بابەتەکەیش وزۊ بەرو وېش.
وە من چاوە ڕا مڎەو بە وېم ڕەخنە گېروو پېسەو وانەرێ ئەدەبی بە گشتی و ڕۊمانیچ بە تایبەتی ڕەخنەکا گېرو، وە ۋەرو ئانەیە گرد ئەدەبێ باڵا هەناو فەلسەفەینه جە ئەڎابۊ پېسەو وانەرێ فەلسەفەیچ وەڵامو ئا پرسیارێ مڎەوە ڕۊمان ئشۊم چېشما بڎۊ پەنە وە ئشۊم چېشش چەنەبۊ؟
من مەلو دلې کۊمەڵێ ڕەخنە لاوەکیا کە بېیەی و نەبېیەیشا هیچ جە جەوهەرو بابەتەکەی مەواڕۊ کە بەداخۆ ڕۊو پېشکەش کەردەی کتېبەکەینە فرەو ئا بەڕېزا ڕەخنەشا گېرت فرەتەر ئا جۊرە ڕەخنە لاوەکیې بېنې و نەلێ دلې جەوهەرو بابەتەکەی.
ڕۆمان بریتین جە بابەتێوە ئەدەبی کە دلېشنە کۊمەڵە ڕووداوێ هەنې، بەڵام هیچکام چی ڕووداوا ئامانج نېیەنې، تەنانەت فکرە و پەشتەو ڕووداوەکایچ ئامانج نیا،
ئانەی گرنگا دلې ڕۊمانینە بۊ وە ئانەی ئامانج و ڕۊمانین ئانەنە کە کۊمەڵێ گرفتێ ئۆنتۆلۆجیێ هەنې ڕۊمان نووس مارۆشا دلې تێکستێوە ئەدەبینە نیشانەو وانەریشا مدۆ.
ئانە حیکایەتەنە کە گېڵنایەو ڕووداوێنە ماچۊما پەنە ئی چیوە خاسا یان خراپا، گرفتێ کۊمەڵایەتی و خېزانی و خێڵی مەزهەبی یان تەنانەت ئینسانی نیشانە مدۆ، پەی نموونەی ئېمە چیرۆک و مەلەوانە درۆزنەکەیۆ فێرێ بیمێ کە دروێ خراپەنە، تەماشە کەرە ماچۊما پەنە دروێ پەوکای خراپەنە چوونکوم زیانما وەنە مڎۊ مەلۆ دلې جەوهەرو دروېوە کە دروێ چېشا؟
ماچۊما پەنە بەخشین و ڕاستگۆیی خاسێنێ مەواچۆما پەنە چېشێنێ؟
ڕازە ماچۊما پەنە نیشتمان پەروەری و ئازادی و وەشەویسی و ئاین خاسێنێ، یان پەی نموونەی ماچۊما پەنە جەنگ و سیاسەت و ستەم خراپێنێ.
بەڵام ڕۊمان مەلۆ دلې حوکمدای ئا چیواوە مێ وزۆت دلې بابەتەکا جیای ئانەی واچۆ دین خاسا نیشانەت مدۆ دین چېشا، چەنی ئانەی باس و وەشەویسیێ پاکی کەرۊ کاراکتەرەکې گنا دلې گفتوگۊیێ کە باس و وەشەویسی و عیشقی کەرا کە دلېشەنە پەیت ڕۊشن کەراوە وەشەویسی چېشا نەک پەنەت واچا وەشەویسی ئەر بە پاکی کەریش عالا.
ڕۊمان کاتێ مێ ڕووداوێ گېڵنۆوە باس و خیانەتی یان زوڵمین مەبەستش ئانە نېیا کە خیانەت و زووڵم خراپێنێ نەکەریشا بەڵکوم پەنەما ماچۊ زوڵم ئینەنەو خیانەت ئانەن، یام پرسیارەو گومانما پەی وەش کەرۊ سەرو بابەتەکا نەک پېسەو ڕازې پەندێما فێر کەرۊ.
پەوکای ڕۊمان گنۊ دلې چییەتی و ڕازەیچ چۆنیەتی.
ڕۆمان پەشتەو ڕووداوەکا تێپەڕ کەرۊنەو ملۊ دلې کۊمەڵێ چەمکې هەمەکیاو ئا چەمکا پەی وانەری ڕوون کەرۊوەو. وانەریچ ڕازەکې جیا مازۆنەو ملۊ دلې دونیاو ویرکەردەیۆ چا چەمکا.
کە ئشۆم واچو بەداخوە ئی کتېبە پەڕا کێڵگێ باس کەردەی ئا چەمکا کەچی نوسەر بە ڕستێوەیچ باس و هیچکامیش نەکەردەن، کە پینەیە ڕۊمانیەتی جە ڕۊمانەکەی سانۆوەو مارۆش پەی دلې حیکایەتێ. دکتۆر ئیراهیمیچ ئاماژێش دا پەنە کە ئینە زیاتەر ڕووداوی مشۊ تاکو ڕۊمان.
نوسەر باسو وەشەویسی کەرۊ بەبێ ئانەی واچۆ وەشەویسی چېشا؟ باسو ئاغای و زوڵم و ئاغای کەرۊ بەبێ ئانەی واچۆ ئاغایەتی چېشاو زوڵم چېشا و ئازادی چېشا غیرەت چېشاو نیشتمان چېشا؟
لایێ تەریچۆ بەڵې ئی ڕووداوێ بە زمانی هۆرامی نویسیێنێ، بەڵام هۆرامیێ نېیەنێ، چوونکوم ئانەی هۆرامییەکا کەرۊ بە هۆرامی دلېشنە ڕەنگش نەڎانۆ، نەشېیام دلې ڕووداوەکانە بە تەمامی ڕوحو هۆرامانیش نیشانە دێ نەک گوزەران و ژیانیشا، چوون ئا جۊرە ڕووداوێ دلې گرد ئیتنیک و میلەتەکاو کوردینە هەن، بەڵام ئانەش نېیا چەنە کە هۆرامینە هەن و هیچکامی تەرەنە نیا. تەنها یەک لانە ئاماژێوە وچکلەش دریان پەنە لاپەڕە (173) کە باسو شکۆو ژەنې هۆرامیێ کەرۊ. بەداخوە هۆرامان ئا گرد فەرهەنگ و ئا گرد وردە حیکایەت و ئا گرد کلتورە جوانەشە هەن بەر نەوزیان.
چەنی ئی گرد چیوا جارێتەر ڕېزو دەس وەشیم هەن پەی نوسەری کە دلې ئی کتېبەینە کۊمەڵێ چیوێ جوانێ فرێش چەنە هەنې و نوسەر فرە جوان کېشېت کەرۊ پەی دلې ڕووداوەکا و ناچارت کەرۊ کە دەست دا وانایشۆ دەس ورنەگېری تاکو گردی وانیوە، کۊمەڵێ پەندێ جوانێ و کۊمەڵێ وێنێ جوانێچت نیشانە مدۆ و بڕێ یاگېچەنە خېیاڵې جوانت مدۆ پەنە.
وە بڕێ یاگې تەرەنە فرە جوان مخاتەبەو دەروونو وانەری کەرۊ و وە هەم پېسەو زانیاریچ زانیاریێ فرێش چەنە هەنې کە هەست کەری نوسەر ئاگاش چا زانیاریا هەن. کە ئینەیچە یاگې دڵوەشینە.
میقداد محەمەد ئەمین.[1]