1895 Jina Kurd bi cil û bergên gelêrî “Li Rojhilat ti jin bi qasî jina Kurd azad nabe.”
Wilhelm Kohler, Munîh 1928
Çavkanî: Kurdîpêdiya: wergera ji zimanê erebî
[1]

Li bajarê Kîel ê Elmanyayê bi dirûşmeya “Jin, jiyan, azadî“ panelek hat lidarxistin. Hevseroka Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) Asya Abdullah û Berdevka Têkiliyên Derve ya Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK) Nilufer Koç tevlî panelê bûn.
Di panelê de Hevseroka PYD’ê Asya Abdullah axivî û der barê rewşa dawî ya Rojava de agahî da. Abdullah anî ziman ku azadiya li Rojava bi destê jinên Kurd hatiye bidestxistin û got: “Bi vê hişmendiyê em minetdarê jinên Kurd in. Em bi fikir û ramanên Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan mezin bûn û karên serkeftî bi dest dixin.“
Abdullah da zanîn ku li jinên Kurd li Rojava xwe birêxistin kirin û bi serketin. Abdullah destnîşan kir ku li Rojava jinên ku li dijî desthilatdariya mêr a cîhanê li ber xwe dane hene û got: “ Pergalên cihanê bi awayekî bêperwa li ser bedena jinê xwe didin meşandin. Li Rojava me ev yek hilweşand û me xwe parast. Jinan li Rojava qanûna xwe ya jiyanê ava kirin.”
Hevseroka PYD’ê Asya Abdullah têkildarî êrîşên dewleta Tirk a dagirker ên li ser Rojava jî axivî û diyar kir ku êrîşên Tirkiye û çeteyên wê jî mîna êrîşên DAÎŞ'ê ne.
Panel bi dirûşmeya “Jin, jiyan, azadî” bi dawî bû.[1]

Bandora Buhara Erebî Li Ser #Jina Kurd#
Berxwedan Belo – Almanya

Buhara Erebî di sala 2011an ji welatê Tunisê destpê kir, dema ku jinek tûnisî bû sedema serhildana wî welatî, îdî jin û mêr daketin meydanên gelek welatên din yên di Rojhilata Navîn de, ku daxwaza wan tenê azadî bû. Gelên li Sûriyê jî serî hilda û bi yek deng banga helweşandina rêjîma Ba’as kirin, Kurdên Rojavayê Kurdistanê jî piştgirîya miletê Sûrîyê kirin û beşdarî xwepêşandanan bûn, herwiha daxwaza azadî û bi destxistina mafê xwe yên rewa ku ji serdemê rêjîmê ve hatibûn binpêkirin. Wek tê zanîn hebûna jinê di civaka Erebî de hemû deman cihê qurbanîyên olî û netewî bû, tevlî beşdarbûna jinê di wan şoreşan de, nikarî azadiya xwe bi dest bîne. Jina Kurd hebûneke diyar di hemû warên siyasî, mîdiya û leşkerî di şoreşa Sûriyê de hebû, dema ku bi şev û roj mil bi milê mêr an daketin meydanan û bi yek deng banga azadîyê kirin, dema ku çek li ser gelê wê hate bikaranîn ji aliyê gelek dujminan ve, jina Kurd bi hemû hêzên xwe beramber wan dujminan berxwedanîyek balkêş kir. Mixabin hijmarek mezin ji keç û jinên Rojavayê Kurdistanê di rêya parastin û berevaniya xaka welatê xwe de jiyana xwe ji dest dan, lê qurbaniyên wan giha wê radeyê ku mîdiyayên seranserî cîhanê pesna rola jina Kurd li hember tîroristên xwînmij kirin û nerînek zelal û pîroz li ser Kurdan ji bo cîhanê dane xuyakirin. jina Kurd li hemo gund û bajarên Rojavayê Kurdistanê di destpêka şoreşa Sûrîyê de rêkxistinên taybet bi jinê ava kirin û dest bi karên sivîl kirin mîna kors, civîn, encûmenên deveran û hindek caran beşdarî xulên fêrbûna zimans, çek û warê tenduristîyê bûn tevlî hemo zehmetiyên ku wek hemû şoreşan peyda dibin. Di warê ragihandinê de nav û dengiya jinê diyar bûye, dema ku di radio, rojname û kenalên esmanî roleke berçav hebû, dema ku jin xwe bi xwe radioyek bi navê jin li bajarê Amûdê ya Rojavayê Kurdistanê vekirin, herwiha keçek Kurd bi navê Nîsan Ibrahîm ji bo gihandin û belavkirina rastî û komkujiyên rêjîma Ba’as û tîroristên Daiş li bajarên Kobanê û reqayê li Sûrî karê xwe yê rojnamevanî û meydanî li dijî sitema li ser gelên wê kir, jiyana xwe ji dest da. gelek jin mîna Nîsan qurbanîyên mezin didin û bi sedan jinên Kurd kar dikin ji bo azadîya welat û civaka xwe. Ne wek salên berî şoreşê ku jin herdem binçav bû bi taybetî jina Kurd, dema ku ji tirsa li ser malbatên xwe ji zordarîya rêjîm û civakê çalakîyên xwe veşartî dikirin.
Di warê siyasî de: Tevlî ku hijmara herî mezin ya partiyên Kurdî di her çar parçên Kurdistanê de li Rojavayê Kurdistanê ye lê hebûna jinê di nav partîyê û li cihê biryarê de kêm e, li demekî ew hizira berteng ya ku dibêjê ” jin tenê bi hestên xwe biryarê dide ” pêwîst e di mîjî û hizira partîyan de nemîne, jiber ku jina Kurd îdî di hemû warên civakê de dikare bibêje ” Belê Ez heme, û dema binçavkirinê çû “, wate kes nikare hebûna jinê di warên pêşkeftina civaka Kurdî de tune bike. Ev dem demeke hestîyar e di Rojavayê Kurdistanê de, pêwîst e hemû aliyên wê yek dest bin û hemû kar û qurbaniyên jinê berçav werbigirin û xebata ku jina Kurd dike pêwîst e hemû aliyên civakê piştevan û harîkar bin, jiber ku ta astekê baş jin xwe daye pêş û van bi destxistinên civakî werin parastin. Pêşketin û azadîya welatan ji civakê destpê dike û civak ji azadî û pêşkeftina malbatan kat dide , wek tê zanîn jin stûna malbatê ye, lewma azadiya welatan bi azadiya jinê ye .[1]

Çalakiyên di çarçoveya Hefteya Çanda #Jina Kurd# de ku ji aliyê Buroya Aştiyê ya Jinên Kurd a Cenî ya li Berlîna paytexta Elmanyayê ve bi boneya #8’ê Adarê# Roja Jinên Kedkar ên Cîhanê tê lidarxistin, didomin.
Di roja sêyemîn a çalakiyan de êş, coş, hêvî, berket û hêza jinan hate sembolîzekirin û hunera kevneşopî ya Deq ku ji xêzên ku hestên xwe li bedena xwe dixemilînin pêk tê, hate danasîn.
Di vê çalakiya taybet de hunermenda Deqê Elû, wateyên kûr ên deqan ji mêvanan re vegot. Elû ragihand ku hunera Deq yek ji wan perçeyên grîng yê çanda Kurdan e xwedî paşerojeke bi hezaran salan e. Elû diyar kir ku li herêmên mîna Amed, Mêrdîn, Êlih, Mereş, Semsûr, Dersimê tê bikaranîn û wiha got: “Sedema van cudahiyan bawerî ne, pîroziyên baweriyên xwe li laşên xwe nexş dikin. Weke kevneşopî, motîfên deqê bi gelemperî ji xwezayê sûd werdigire û tecrûbeyên jiyanî û nasnameya kesan temsîl dike. Lê belê ji ber bandora serdema nûjen, hunera deqê jî guheriye û sêwiranên nûjen û razbertir derketine holê.”[1]

=KTML_Bold=JINA KURD=KTML_End=
Dijwar Tewfiq-Amûdê

Dixwazim diyar bikim ku yek nîşana herî bilinttir di civata me Kurda; bi olî, bi çandî, bi ziman bi taybet berya dagir kirina Kurdîstan’ê de jina Kurd bûn. Peyva jina Kurd di civata xwe ya dîrokî de rêzdarîyêk berz dahatin pejirandin. Jin di nav civat û malbata xwe de mafdarê biryar dahîn bûn.
Jina Kurd wek Edla Xan serokatî ya Herêma Suleymanî ya karanît, Halîma xanim Herêma Çolemerg’ê karanît, Adela Xan, Halabja karanît. Jinên wek Meryem Xan û Fatma Xan jî cardin di dîroka jina Kurd de giringin ger bên ziman.
Jina Kurd, şerê dijî neyarên Kurdîstan de şervan wek birêz pakrewan Leyla Qasim, siyasetê de siyasetvan wek, Zakiyya Hakki, Widad Akrawi, Nasrin Barwari, Leyla Zana, li zevî yê de karker, mala xwe bermalî, bezîrganvanî yê de karmend wek Ferda Cemiloglu, perwerdê de mamoste wek Hapsa Xan, zanyarî yê de helsenger wek Asenath Barzani wêjenê de wêjenvan wek , hûner de hûnermend wek Tara Jaff, Aynur Dogan, Ayşe Şan û her şaxên jiyanê de weyna xwe lîstin û wanê ku li jiyanin berdewam dikin.
Em jibîr nekin ku di Anfal’a 1988’da de jina Kurd di kampan de hatin tundî kirin. Şerê Yekema Cîhanê de hêzên artêşa Tirk û Rûs êrîşê Mahabad kirin 200 jina Kurd hat tundî kirin. Dîsa di serhildanên Bakur’ê Kurdîsta’de wek dizanin Serhildana Şêx Seîd’ê Pîran (1925) û Serhildana Seyîd Riza (1938) artêşa Tirk pêşî êrîşê jina Kurd kir, wan tundîyêk giran de derbas kir û koçber kir. Keçikên wenda yî rojeva me de yek bi yek derdikevin holê. Vê tehda yê zorbaz Seddam jî li jin û keçen Kurd kir. Jina Kurd gor tev zilm û tehdayên; civakî, malbatî û neyarên welatê xwe Kurdîstana rengîn de li ser lingê xwe yê û mora azadî yê li welatê xwe û rojhelata navîn dixe. Ji ber vê em wek partîyêk demokrat ger tehda cotsandardî yê li ser jina Kurd rakin, nasnama wê ya dîrokî xelatê wî bikin. Maf û ciyê jina Kurd bilinde. Em wan bidin ser serê xwe ewê welatê me, aborî ya me, zanyarî ya me her şaxên jiyana netewî û navnetewî de pêşxin. Jin perçak herî girîngtira jiyanê ye û ji bo bilind kirina wespa jiyanê em jina Kurd bilind kin.
lê rojeva me de Jina Kurd îro nava rewşek xerab de ye. Ev bi gelemperî nikarê bê gotin, lê nava pirsgirêka civakî de ciyê xwe digre. Em her roj nûçeyên kuştina jina Kurd dibîzin. Kuştin bi deste malbata wan li ser navê namûsê tê kirin. Ev şermezarî dikeve ser milê me me tev mêr û civata Kurd. Ji derva yî welat û şaxên navnetewî de wêne ya Kurd wek hovî nîşan dide. Ez wek xortek şarezar û demokrat vê napejirînim û dixwazim ev yeke ji nav civata min a Kurd derkeve.
lê derketina vê pirsgirêka civakî xebatek fire dixwaze, xebata jin û mêran dest bi dest dixwaze. Em hevî dikin ku em Partî ya Demokrata Kurdîstan, ‘Malbatên Mînak’ çekin û bi perwerdahî ya civakî bi taybet bi weyna medya ya Kurdî vê dikarin çareser bikin.[1]

Jina Kurd a wêjevan

Wêjeya kurdî, ew wêjeya dêrîn e ku bi civakbûyîna mirovan re
tovê xwe çandiye û şaxên xwe di erdê de kûr kiriye.
Di bikaranîna wêjeyê de kurd xwedî dîrokeke kevnar e, ew jî yek ji wan gelên resen e
ku li ser xaka Mezopotamyayê serî hildane û li ser xaka xwe pêş ketiye.
Wêjeya kurdî ya dewlemend ji dewlemendiya dîroka gelê xwe û ji têkoşîna jina kurd hatiye.
Lema Mihemed Elî

Weke ku tê zanîn di cîhanê de gel û civakên bê wêje nehatine dîtin an jî bi demê re tune bûne. Ji bo ku gel û civak bi tunebûnê re rû bi rû nemînin, di şerê man û nemanê de ketine pêşbaziyê, ew gelê ku ziman, çand û wêjeya xwe parast û bi pêş xist, cihê xwe di lîsteya hebûnê de tomar kir.
Di vê pêşbaziya man û nemanê de gelê kurd xwedî helwestên ber biçav bû ku xwe li ser pîyan bigire û hebûna xwe isbat kir. Bêguman rola jina kurd di vê parastin û pêşketinê de roleke sereke û berbiçav e.
Daku em girîngiya wêjeyê binasin divê em bizanibin wêje çi ye.
Wêje; ew zanista ku hemû têkiliyên jiyana mirov û civakê bi me dide nasîn û têgihandin. Wêje, raboriya mirovahiyê diparêze û tomar dike,
ew bingeha xwe ji sincê pak, hizira hevpar û wijdanê civakê werdigire.
Di nava xwe de xemilandina peyvan, raman, hest û aşopiyan bi devokî yan jî bi nivîskî ji bo xwendevan û guhdarên xwe bi hest, kelecan, coş û bedewiyeke bilind radigihîne ku wateya xwe di jiyanê de, ji rastkirina rêkûpêkiya reftar, perwerde, zanîn û çandina nirxên hêja werdigire.
Di zimanê kurdî de têgeha wêjeyê ji peyva wişe hetiye, ev peyv jî di zimanê kurdî yê kevnar de tê wateya peyva xweş, di nava herikîna demê de wişeyê cihê xwe ji peyva bêje û wêjeyê re hiştiye, tê wateya peyva xweş.
Wêjeya kurdî, ev wêjeya dêrîn e ku bi civakbûyîna mirovan re tovê xwe çandiye û şaxên xwe di erdê de kûr kiriye. Di bikaranîna wêjeyê de kurd xwedî dîrokeke kevnar e, ew jî yek ji wan gelên resen e ku li ser xaka Mezopotamyayê serî hildane û li ser xaka xwe bi pêş ketiye.
Ev wêjeya ku li ser çanda Neolotîk hatiye avakirin, xwedî dewlemendiyeke dîrokî ye. Wêjeya kurdî ya dewlemend ji dewlemendiya dîroka gelê xwe û ji têkoşîna jina kurd hatiye.
Di dîroka civakbûyîna mirovahiyê de, jin pêşeng û rêvebera vê serdemê bû, di vê dema ku mirov ji ajalan veqetiya û bingeha mirovahiyê danî, bi riya jindayikê ev kombûyîn hat çêkirin. Di vê gava pîroz de ziman hat afirandin û jinê bingeha wêjeyê danî, ku bi vegotina çîrokên ku weke bûyer û serpêhatî bi mêran re di dema nêçîran de derbas dibû, jinê jî ev serpêhatî weke çîrok ji zarokên xwe re vedigot. Di vê pêvajoyê de helbestê jî serî hilda, bêguman ew jî jinê dest pê kiriye, ji ber vê yekê em dibêjin jin pêşenga civakbûyîna mirovahiyê ye.
Bi domana demê re şaxên wêjeyê weke efsane, destan, gotinên pêşiyan, mamik û her wekî din çêbûn…..
Jixwe di serdemên destpêkê de wêje devokî bû û paşê kete warê nivîsê, wêjeya devokî qonaxeke dirêj da ber xwe, di vê serdemê de dîrok nehatiye tomarkirin weke ku me got wêje devokî bû û hîn nivîs nehatibû meydanê, ji ber vê yekê kesê wêjevan bi navê xwe ango bi berhemên xwe nedihatin naskirin, wêje civakê diafirand û li ser navê wê civakê ango wê netewê wêje dihat tomarkirin.
Bi derketina pirtûka pîroz Avestayê re wêjeya kurdî ya devokî rê dît ku bikeve warê tomarkirina nivîskî. Di serdema ku nivîsê li Kurdistanê serî hilda, berhemên ango xuliqkariya wêjeya devokî xwe berda nava nivîsê da ku di dîroka nivîsê de cihê xwe bigire, pştî Avestayê û bi domana demê re gelê kurd bi dagirkerî û pişavtinê re rû bi rû ma.
Desthilatdarên ku Kurdistan dagir û perçe kirine, ji parçekirinê wêdetir dest avêtine nirxên civaka kurd, di her alî de xwestine kurdan ji nasnamaya wê bişo, ji ber vê yekê dest avêtin qedexekirina nivîs û wêjeya kurdî, ji ber ku wêje nasnamaya civaka xwe ye, diviyabû wê nasnameyê tune bikin.
Bi şewitandina Avestayê re, wêjeya kurdî ket neçariya xweparastinê ya di riya wêjeya devokî de. Ev wêjeya ku bi hezarê salan li ser zimanê gelê kurd û bi taybet li ser zimanê jina kurd xwe parast, ji parastinê wêdetir xwe bi pêş xist, gelê kurd têgihişt ku ziman wêjeyê diparêze û wêje ziman bi pêş dixe.
Di vê navbera zor û zehmet de, jina kurd bê navber hemû bûyer, serpêhatî, xweşî û nexweşî, kuştin û talankirina bi ser natewa kurdan de hatî di riya zimanê xwe û wêjeya xwe ya devokî de parast.
Dem derbas dibe û Îslam dest bi fituhatên xwe dike ku paşê digihêje Kurdistanê û xwe weke ola yekem û yekxwedayî li ser netewa kurd mîna gelek netewên din ferz dike. Di vê ferzkirinê de ziman û wêjeya ereban di riya mizgeftên ku li Kurdistanê ava dike ferz dike.
Êdî pişaftina bi rengekî din dest pê dike ku di bin navê olê de siyaseta ferizkirina ereban xwe dide pêş. Di dibistanên olî de xortên oldar ên kurd weke feqîyan li van dibistanan dixwînin û fêrî zimanê erebî dibin, di riya vê fêrkirinê re deriyekî nû ji xwe re dibînin ku wêjeya xwe ya devokî bixin warê nivîsê, ev derî jî xwe derbirînkirin di riya bikaranîna tîpên erebî lê bikaranîna zimanê xwe yê kurdî de bû. Ji vê serdemê re hat gotin ( Serdema Wêjeya Kurdî ya Kilasîk) jixwe di vê serdemê de gelek wêjevanên navdar navê xwe bi tîpên zêrîn di dîroka wêjeya kurdî de tomar kirin, weke (Baba Tahirê Hemedanî, Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê xanî…..hwd).
Ji aliyê jinên wêjevan ve jî ne kêmî mêran bûn ku xwe fêrî nivîsê bikin berhem û xuliqkariya xwe bidin tomarkirin. Wek mînak di sedsala (7-8-12- 13-15) an de, di nava Yarasaniyan de bi taybet di sedsalên (12-15) an de, jinên kurd yên helbestvan xwe dan pêş, ên mîna (Celale Xanima Loristanî, Rihan Xanima Loristanî, Lîza Xanim, Dayê Tewraza Hewramî û Nêrgiz Xanim) ku di serdema xwe de ji bo wêjeya nivîskî xwedî cihên giring bûn.

Celale Xanima Loristanî
Yek ji van jinên ku roleke xwe ya taybet û giring di wêjeya kurdî de hebû Celale Xanima Loristanî bû. Yek ji jinên ku di civaka xwe de xwedî hestên nazik û coşeke mezin bû. Di sala 998’an de li Loristanê Celale Xanim ji dayîk bûye, di nîvê sedsala 11’an de çûye ser dilovaniya xwedê. Di mijarên nivîsandina helbestan de şareza û pispor bû, di warê bikaranîna amûrên mûzîkê de jî şareza bû, mîna tembûr û hin amûrên mûzîkê yên din. Her weha Celale Xanima Loristanî, jineke di oldariya xwe de xwedî bawerî bû, baweriya wê ji ola Yaresanî re bi rêzdarî pêk tanî û nêzîk dibû. Di Encûmena Ronahiya Xweda de cih digirt ku hemû oldar, wêjevan, zanyar, xwediyên bîr û baweriya Yaresanî li encûmanê li hev dicivîyan, sitran û awazên olî distrandin. Celale Xanima Loristanî, helbestên xwe bi awayê çarîn dinivîsand, helbestên wê bi rêkûpêk û xwedî wateyên giran in.

Mestûre Kurdistanî
Yek ji jinên wêjevan ku nav û dengê wê li seranserî Kurdistanê belav bûye Mestûre Erdelanî bû, ev jina wêjevan ne tenê derbarê wêjeyê de kar û xebatên xwe dikirin. Mestûre Erdelanî weke dîroknasa yekem a li Rojhilata Navîn e ku li ser dîrokê pirtûkek afirandîye. Ev jina kurd ku xwedî hêzeke bê hempa di nivîsê de, her weha di helbesta kilasîk a kurdî de xwedî hestên kûr û bi wate bû. Cihekî Mestûreyê yê girîng di nav mîrnişîna Erdelanî de hebû.
Helbestvan, nivîskar, xêzkar û dîroknivîsa kurd Mah Şeref Xanim, ango bi nasnavê Mestûre Erdelanî û Mestûre Kurdistanî hatiye naskirin, di sala 1804’an de li bajarê Sine yê Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bûye û di sala 1848’an de di 44 saliya xwe de li bajarê Silêmaniyê koça dawî kiriye û di goristana giştî ya bi navê Girdê Seywan a li bajarê Silêmaniyê sipartine axê.
Mestûre Kurdistanî, jineke zane û zîrek bû, di bawermendiya xwe ya olî de jî rêzdar bû, di xetxweşiyê da ango xêzkariyê de pir şareza bû. Tevî zimanê dayikê yê kurdî di zimanê erebî û farisî de jî jineke şehreza bû, hîn di zaroktiya wê de wêjeya Farisî û wêjeya Erebî bala wê kişand û mereqek li ba wê çê bû ku di van aliyan de şehreza bibe.
Li ser Kaybanûya mîrnişîna Erdelan Mestûre Erdelanî, lêkolînerên helbestên wê wiha dibêjin:”Helbestên Mestûre di ristina xwe de xwedî mebestên zor, dijwar û kûr in. Dîwana Mestûre ya helbestan şahida serkeftina jinê ya di civakeke de ku deng bi ser dengê mêr nakeve, her wiha di nivîsên xwe de pala xwe daye zanist û wêjeya ku di serdema wê de li pêş bû, wêjeya kurdî, farisî û wêjeya erebî ji xwe re kir pira ku di riya wê re pêş bikeve û berheman biafirîne.
Mestûre, li ser destê alim û zaniyarên serdema xwe hatiye perwerdekirin. Di pirtûka (Mûcem?a Elfuqeha) ya Rida Qelî Xan Hidayet de, Rida dibêje ku; helbestên wê rê jê re vekirin ku cihekî wê yê berz li gel alim, zanyar û helbestvanan çêbibe. Helbestvanê gewre Mewlewî di helbesteke xwe de wiha li ser Mestûre gotiye: “Roja bedewîye, rûniştiye li ser textê pak û pîroz, ronahiyê dide derdor.”Ji berhemên Mah Şeref Xanim: Dîwana Mestûre, Mêjûyî Erdelan, Şerî?eta Islamê.
Her weha Hefse Xanima Neqîb jî di wêje ya kurdî de xwedî roleke pîroz bû, bi zanabûna xwe jinên kurd bi rêxistin dikir. Her weha di dema me ya îro de ji jinên kedkar û wêjevan di Kurdistanê de xwedî helwest in, mîna Fatma Savcî ku di 1974’an de li Gundê Girdê Mîran yê girêdayî Nisêbînê ji dayik bûye, di warê helbest û nivîsê de jineke xwedî ked e, berhemên wê Gulên Qasid, Xewnên Zîvî, Bîra Birînê, Şewq û Payiz, Ristika Morîkan, Rojnivîseka Rojava-Ber Binxetê ve hene.
Em dikarin bêjin ku jina kurd di her pêvajoyeke dîroka wêjeya Kurdî de serkêş û xwedî roleke girîng bû, da ku ev nasname wenda nebe û hebûna xwe bidomîne. Jina kurd kedeke bêhempa daye.

Çavkanî : jinnews[1]

Jina Kurd bi Cilûbergên Çêkirî Çap wênekêş, Serdema Xanedaniya Qacaran 1899
BAJARÊ: Bedlîsê
BAKURÊ KURDISTANÊ
[1]
“Li Rojhilat ti jin bi qasî jina Kurd azad nîne.”
Wilhelm Köhler, Munîh, 1928

li hemberî ew hêjayiyên kurdî Kurdistanî ku li ber qedandinê ne jî, xesasiyetekê nîşan dide.

Jina Kurd di dîroka 1940an de
[1]

Jina Kurd Di Dîrokê de
Nêrgiz Mustefa

Di dîrokê de û sazîbûna civakê de rola jin bi taybet gelekî girînge. lewma ew civakên ku bêyî rola jin û rengê jin sazbûne nîvcone û
misoger, ne serkeftîne. Di dîrokê de jî hatiye gotin û nivîsandin ku civak bi xwe jî, ji bedena jin û bi xemla jin hatine avakirin. Jin her çar sitûnên ku malbat jê pêtê û di heman demê de ew hokera hindikayiyan temam dike. Yan em pir eşkere dikanin bêjin ku jin bi gîştî ew hebûna ku devjênegere û di wateya avakirina civakên demokratîk û pêşketî de ye. Lê gelê Kurd ev bi
salane ku bi qirkirin, talankirin, çewsandin, înkarkirin û tinebûnê re rû bi rûye. Hêdî hatiye rewşekê ku ev feraseta faşîzane bi gelê kurd û tevahiya cihanê re bi vî rengî dane pejrandine. Lê gelekî bi êşe ku rewşa jin bi van asîmlasyonan re rûbi rûye. Ev rewş her ku dice zêde dibê. Tiştê herî bi êş jî ew e ku tu saziyên mafên mirovan û saziyên demokratîk li beramberî vê rewşê refleks nîşan nadin, bê deng dimînin û tu helwestan ji bo parastinê jî nîşan nadin.
Dewletên cîhanê ji bo mejî û aqliyet pêşbikeve, dibistan, aqadimî, malên taybet ên perwerdê û teknîk çêkirin. Ji bo ku bibê çavkaniya pêşketinê, fêrbûnê ew amûr hesan kirin. Lê belê dewletên faşîst ên dagirker li kurdstanê ji bo zarokan, vekirina mejî û pêşxistina aqil ancax girtîgeh, qereqolên leşkerî û vekirina malên fihûşê ti tiştekî din nekiriye. Her wiha ji bilî jop, lêdan, çavtirsandin, binçavkirin, avêtina girtîgehan tu tiştekî din bi gelê Kurd nedane fêrkirin. Bi qandî zireya atomê tu fêdeya wî li vî gelî nebû ye. Di heman demê de dema ku gelê Kurd çalakiyên demokratîk dike an qala
mafê axaftina bi zimanê xwe ê zikmakî dike jî, vêna jî ji bo gelê kurd pir dibîne û bê şerm dixwazê ku ji Kurdan Tirkan avabike.
Her wiha dema ku em bala xwe didin dîrokê dewletên desthilatdar û xudan sermaya bilind, hertim êrîş birine ser gelên ku nexudan û ew bi talan, koçberkirin û qirkirinên cur be cur re hîştine. Lê mixabin gelê ku herî zêde ji van bê wîjdaniyan û dijwariyan nesîba xwe girtiye jî gelê Kurd de ku heta vê kêliyê jî bi êş û azarên ku tucarî ne dil û ne jî mêjiyê mirovan ranake re ru bi rûye.
Lê bi rastî jî tişta ku herî bi êş û azare jî, jina Kurd bi taybetî jî bi van neçariyan re rû bi rûye. Ev têrê nakejî bîna ku amura pergala desthilatdar bejî, di her kêliyê de ji bo bilindkirina sermaya xwe tişta ku ji desthatiye teqsîr nekiriye, kiriye. Pergalên desthilatdar dibêjin em nirx didin jin lê jin bîna amûra bikaranînên girtiye dest û di rêjeya yekem de ew daye bikaranîn. Jin di civakan de êşên pir mezin dikşînin û dema ku tu çareseriyê nabînin a xwe disotînin an jî xwe dikujin, ji ber vênaye ku di binesaziya civakê de ne ahengî derkeve hole. Di heman demê de rêbazeke dewletên desthilatdar jî ku herî li ber çavane jî ew e ku hemû civakên xwedî rûmet bi birçîbûn û bêçaretiyê re rû bi rû hîştiye. Yê ku jin di civakan de tûçarî bi serxwede nehatiye û her mexdûr maye. Hemû pergalên desthilatdar dizanin ku rûmeta jin di civakê gelekî girîng dest diavêjin rûmeta jin û xwestiye ku tevahiya malbata mirovahiyê li gora berjewendiyên xwe şekil bide. Helbet ku rûmet û bihayê jin di çanda Kurd de an em bêjin di dîrokê de pir girînge. Ji lewma navê ‘’jin’’ ji jiyanê hatiye girtin, her wiha di gerdunê de tu tiştek ji jîyînê xweştir tûneye. Di dîroka gelê Kurd de cihê jinê her li sere jorbûye û qedir û qîmetên pir mezin ji jin re hebûye. Gava em berê xwe bidin dîroka gelê Kurd pir caran dijminahiya di navbera Eşîran de û kuştina mêran bi jin hatiye çareserkirin. Lê ji ber ku dijmin bi taybetî vê rewşê dizanê niha dixwaze ku destê xwe bighîne her malbatekê. Dewletên dagirker dixwazin ku nakokiyên bi navê namûsê bixe nava her malbatekê an her herêmekê. Herwiha wek sînor xistin nava her herêmeke Kurdistanê û têkiliyên wî gelî bi van rêbazan ji hevqutkirin. Ji xwe bi rêbaza olê ku hatiye sextekirin çavên civakan girêdan. Li her perçeyekî Kurdistanê jî, jina Kurd her tim sembola exlaq, edeb û bedewbûnê ye. Di dîrokê de jî gelek bûyerên ku mirov jê ders digre qewimîne li ser jina kurd. Ji Mem û Zîn, Siyabend û Xecê, Leyla Qasim, Zîlan, Bêrîtan û bi hezarê weke wan fêdekariyê bêhempa kirine û mohra xwe netenê li dîroka jin xistine di heman demê de dîrokeke bi cesaret a mirovahiyê jî mohrkirine. Heta jina Kurd di gelek şoreşan de jî role pir bi nirx lîstine û ji bo pêşerojên bi azadî canê xwe gorî kirine û wan şoreşgerên jin gotine ger tiştek ji canê me bihatir an bi nirxtir hebûyajî me ê bê hempa ew jî gorî dozeke azad kiribûya û bedena xwe ya bedew bi bombeyan xemilandine. Jina Kurd lûtkeya xwe bi çiyayê bilind re kirine yek û ji bo azadiyek bi rûmet qirîne, bi serbilindî çûne ber dare sêdarê jî dîsa bi yek peyvêjî ji dilsoziya xwe ya azadiyê û gelê xwere venegeriyane. Di roja me îro de jî jina Kurd heta tevahiya jinên cîhanê jî li ser xeta wan bê bedel têdikoşin û ji bo ku malbateke mirovahiyê a demokratîk û azad sazbikin, di her qadekêde di nava tekoşînê dene. Ev yek jî ancax dikane yekîtiyek û rihekî hevpar a jin were çêkirin.[1]

Jina kurd di nav bera duhî û îro de
Cîhan Ebdula

Wek em di zanin ku îro dîroka #jina kurd# bû ye pertûkek vekirî di nav destên nefşên me yê nûhatî de … gelo ta kûderê em di Karin van rûperan bi xwînin …?
bê guman di xêzên destpêkê de emê gelekî bibêzarî û dilbikulî bisekinin, ji zilim û zordariya ku di ser jina kurd de weşehayî …. Ji karê ku dikir sibê ta êvarî di bin taveroka havînê de û herweha ba û barana zivistanê de jî, û ji bilî wê zilima ku zilamî tanî serê wê…
ew kesê ku rojekî ji rojan li vê jinê ne nêrî ku ew jî weke wî mirove, qeher û kulên ku wî ji derveyî malê didîtin, ji bindestî , zilim û zordariya ku di ser de dibarî, di çivaka wî de wek netewa wî ya winda di naveroka zikê zordaran de, lê mixabin ew kesa ku di kêleka wî de diskinî, pêre tehlî û şêranî di borand,girî, kul û derd dixwar, ew zilamê ku bav û bira yan jê mêr û kur li bîra xwe ne tanî ku ew jî hevpişke pêre ye di vê xemê de, nezanî… û nekarî çi jê re vegerîne beramberî wê dilovaniyê, ra bû jêre veda dafikên kura û çavên wê girêdan û avête tariyê, zilimek nûh avête ferhenga wê ji bilî ya netewî ya civakî jî pêre… û eger em hêdî hêdî di xwendina xwe de werin emê bibînin ku jina kurd bi xwe jina malaye, qehremana serê çiyaye, bi namûs û şerefe, gelek cara xwîna bavê û birayên xwe nehiştiye ku li ser xakê ziwa bibe …. Heyfa wan hilandiye ….xwe kêmî zilaman nekirye û xwe li şûna wan nehiştiye ,demek her û her şer bû li ser jina kurd, di warekî gelek teng û tarî de bû, di demê wê de dibistan û xwendin tûnebûn .
Lê pirsa ku xwe tavêjê li ser kaxetê…… piştî ku guhertin û zanebûn zêde bû, çima rola jina kurd ma qels û lawaz… ?
Ji ber piştî ku jina kurd ket dibistana û fêrî zanebûnê bû û li berçavên wê têgeha mafê mirovatiyê ket û di bîra wê de ew qûnaxa ku jina kurd li pişîya wê têre derbas bûyî, û nexasim demek dirêj he ye navbera qûnaxa tarî û nezaniyê û ya ronahî û zanînê de …. Ma gelo jina kurd piştî ku ji zankoyê derçû û tevlî karê wê xwendina kirî bû, di çivakê de çima di wê rewşa ku jina kurd berê têde ma, gavin gelek piçûk avêtin . belê, negorî dema ku em di tê re derbasdibin, ji ber vê yekê daxwaz çi ye : ewe ku jin rola xwe ya mirovatî bistînê, îro roj guh bide xwe, xwe di hemî waran de avabike, nexasim di aliyê rewşenbîriyê de, bide xuyakirin ta kûdê di karê bike, wan sînoran bişkîne,bi rola xwe ya surîştî rabe, wek ku tê dîtin û naskirin ku nîvê çivakê ye, nebes bi mîne gotin dilbişa be û bes wek hêviya xwe bi zilam re bicih bîne ,bi azadî hest û ramanên xwe diyar bike , ji ber çi pêşketin bi welat re çêna be, ta jin dûrî rola û bizava xwe ye, ta ku kanin xwînê jî biherikin .
Pêwîste ku em li dora xwe binêrin … bizanibin çi guhertin, çi di bin ta jiyana jinê geşbibe …. Û xwe avakin bi rengekî şaristanî û wan gulên bi şaxê daran ve avabidin, perwerde bikin, ji bo avakirina welat, welatekî bayê azadî û zanebûnê di ser de bibarê …û li dawiyê û di berê de hatiye gotin :( şêr şêre çi jine û çi mêre).
[1]