Kürt inancı Yarsanların(Ehl-i Hak) kutsal kitabı Serencamname ya da Hazine Kelamı Sitav Yayınları tarafından Kürtçe ve Türkçe olarak basıldı. Kutsal kitap Serencamname veya Hazine Kelamı, Dr. Sidîq Sefîzade tarafından orjinal dili olan Hewramiceden yorumlandı Mihammed Roni ve Muhsin Özdemir tarafından Kürtçe'ye ve Türkçe'ye çevrildi.

Kürt aydınlarının uzun soluklu ortak çalışmasıyla Serencamname veya Hazine Kelamı, ilk defa orjinal metniyle Türkçe yayınlandı. Kitabın tanıtım kısmında kısaca şunlar yazmaktadır: Geçen Yüzyıldan Hawraman Bölgesinden kalan kitap ve el yazmalardan anlaşılıyor ki İslam’ın geldiği ilk dönemlerde bilgin ve aydınlar bakımından bu bölge diğer bölgelerden daha öndedir. Bu eser, o dönemin bilgin, aydın ve düşünürlerin fikir ve düşüncelerinin bariz bir örneğidir. Bu eser, Sultan Sahak (İsak) ve müritlerinin 8. Yüzyılda yazdıkları metinlerden oluşuyor. Bu metinler, ayet, dua, dini ve mesleki ayin ve ritüellerin yanı sıra kurban ve adaklar üzerine yazılan yazılardan oluşmaktadır. Bu metinler sözlü olarak korunmuş ve anlatıcılar tarafından nesilden nesile aktarılmıştır. Bu kelamlar Kürtçenin en eski lehçelerinden biri olan ve “Fehlewiyat” olarak da bilinen Gorani lehçesi ile yazılmıştır. Bu lehçe eski diller olan Avesta, Sanskritçe, Pehleviceyle uyumlu olup, şimdi de Hewraman halkı ve bazı Kürt aşiretleri tarafından konuşulmaktadır.

Yarsanilerin (Ehl-i Hak) en önemli ve kutsal kitabı olan bu kitap, “Donadon” yani ruhun bedendeki tecelli etmesine dayanıyor ve bu dünyayı öbür dünyadan bir gerçek olarak görüyor. Hazine kelimesi genellikle Tanrı’nın armağanı ve kutsamaları anlamına gelir. Hazinenin kendisi de insanların değerli eşyalarını ve mallarını sakladığı yer anlamına gelir. Yarsani edebiyatında hazine, Tanrı' nın lütfu ve lütfunun kaynağı demektir. Allah emrediyor ve diyor ki “sırların anahtarları ondadır.”

Serencamname kitabı altı bölümden oluşmaktadır. Gorani lehçesi ile sır (giz) ve şiir şeklinde yazılan orijinal metinler açık ve anlaşılır bir şekilde latinize edilmiş, sonra her bölüm ayrı ayrı bir şekilde Türkçeye çevrilmiş ve yorumlanmıştır. Daha iyi anlaşılması için dipnotlarla daha açık bir şekilde açıklaması yapılmıştır.

Kitabın ağırlıklı konuları irfani (epistemolojik) ve felsefik konular olup, 7. Ve 8. Yüzyıllarda o yörede yaşamış bilgin ve düşünürlerin fikir ve düşüncelerinin sonucudur. Din, inanç ve efsane araştırmaları yapan araştırmacılar için, bu eser bir baş yapıt eserdir.

Kitabın Türkçe ve Kurmancî dillerine çevrilmesinde emeği olan ve önsözünü kaleme alan araştırmacı yazar İsmet Yüce ile Serencamname üzerine konuştuk.

– Yarsanların kutsal kitabı Serencamname kitabını Türkçe çevirisi ve basımını yaptınız. Serencamname kitabı Yarsanlar tarafında sıkıca korunan kutsal bir kitap. Siz orjinal halini nasıl buldunuz? Ve kitabın doğru bir şekilde çevirilmesi için nasıl bir çalışma içerisinde oldunuz?

Resmi ideoloji Kürdlüğü yok etmenin askeri zordan çok manipülatif tarih ve kimlik yazımı ile kabul ettirmekten geçtiğinin farkında.
Kürd milli düşüncesini yok etmek için uygulanan en temel çıkış “güneş dil teorisi” idi, sonradan, yeni dönem Alevi Kürdlüğü, Kürdlükten ayırma uğraşı içerisine girdi. Buna en iyi cevap Alevi Kürdlüğün tarihsel kaynaklarından Yarsan ve Kakai tarihi ile verilebilirdi. Bunun temel kitabı 1200 yılında oluşturulan, Sultan Sahak Serencam kitabıdır.

Biz “Kürdistan’da Kürd Aleviliğinin Temel Kaynakları” başlıklı araştırmamızı dört yıl önce oluştururken bu tarih için Serencam’ın önemini farkettik. İlginç bir biçimde kitabın adının çok geçmesine rağmen kitabın latin Kürdçesine ve Türkçe'ye çevrilmediğini gördük.
Buna rağmen Serencam adı her yerde eksik referanslarla geçiyordu.

Buradan hareketle kitabı bulma ve çevirme uğraşına başladık. Büyük uğraş sonucu oldukça zorlanarak, Koye Üniversitesi Felsefe Bölümünde ve Hewler Milli Kütüphanesinde birer örnek bulduk. Zahmetli bir uğraş sonucu milli çevrenin maddi desteği ile kitabı Kürdçe ve Türkçe’ye çevirtip yayınladık.
Kürdçe çevirisi yayınlandı. Türkçe çevirisi ise bir ay önce yayınlandı.

Bu kitap ile Alevi Kürdlük artık birbirinden ayrılmaz birer parça olduğu tarihsel kaynakları ile anlaşılacak. Kaynaklar yeniden düşünülüp yeni bir tartışma sistemi oluşturulacak.
Alevilik düşüncesi de yerli yerine oturtulacaktır. Kitap üzerine yeni çalışmalar yapılacağı, yapılması gerektiğini de şimdiden söyleyebiliriz

- Serencamname kitabı kimler tarafından kaleme alındı, ne anlatıyor? Kaç bölümden oluşuyor? İçeriği ve tarihçesi hakkında bize biraz bilgi verir misiniz?

Kürdçe ve Kürd dilinin 10. Yy. da Hewremani ile gelişip güçlendiği bilgileri var. Bu Kürdlüğün varlığı kendisini inanç biçimde Yarsan, Kakai, Ehli Haq, Alevilik, Dersim, Rea Haq’ı biçiminde devam etmiştir. Eserde Kürd filozofu 12. yy. da Platon ile Zerdüştlük arasında-sentezinde İslam aydınlanmasını, ‘İşraki felsefesi’ tartışan Şühreverdi ve karşılıklı etkilerinde bahsedilmektedir. Demek ki Kürd tarihini ve düşüncesini derinliğine anlamak için artık oryantalist veya el yordamı ile anlamaya çalışmak yerine öz kaynaklarımıza dönerek tarihimizi milli ruh ile anlamak bizi inanç dünyamıza da yaklaştıracaktır.

Sultan Sahak ile Sühreverdi, Şerefxan ile Ehmede Xani, Seyit Rıza ile Baba Tahire Uryan gibi dünyalar kadar kaynak mevcut. Kürd geleneksel inanç ve felsefesinin temeli de bu kaynaklardır. Avesta’nın dili de Hewremicidir(Gorani), Serencam da aynı dilde yazılmıştır. Avesta’nın ruhu Serencam’dan Alevi Kürdlüğe ulaşmıştır. Eserin Kürdçeye çevrilmesi bu alanda bir boşluğu dolduracak ve yeni bir referans oluşturacaktır. Bu çeviriden hareketle Serencam ve Alevi Kürdlük tarih, inanç ve felsefesi üzerine yeni araştırmalar yapılacağı açıktır. Beğenelim bilgileri sorunun cevabı daha iyi anlaşılsın diye verdik.

Kitap Kakai Piri Sultan Sahak tarafından derlenmiş. Bu yüzyıla-12yy kadar felsefeyi oluşturmaya çalışan Baba Tahire Üryan, Behlüli Dana, Baba Serheng, Ebul Vefa Kürdi’nin deyişleri ve yorumları bulunmaktadır. Bu bakımdan bile müthiş bir kaynak oluşmuş durumda.

Serencamname kitabı altı bölümden oluşmaktadır. Gorani lehçesi ile sır (giz) ve şiir şeklinde yazılan orijinal metinler açık ve anlaşılır bir şekilde latinize edilmiş, sonra her bölüm ayrı ayrı bir şekilde Türkçe'ye çevrilmiş ve yorumlanmıştır. Daha iyi anlaşılması için dipnotlarla daha açık bir şekilde açıklaması yapılmıştır.

- Serencamname kitabını okuyunca Kürdistan’daki diğer inançlar Alevilik, Rêya Haq, Kakeyîlik, Ezdilik arasındaki bağlantıya ilişkin bir bilgi elde edebiliyor muyuz? Yarsanlık ile diğer inançlar arası bir benzerlik veya farklılık var mı?

Alevi Kürd düşüncesinin kaynakları: Serencam. Yarsani ve Ehli Haq-Kakai düşüncesi varlığın kaybolmaması ve bir biçimde başka bir donda-şekil-biçim-varlık yaşam bulması fikrine dayanır. İlk inanç düşüncesi oluşumu olan Zerdüşlükten yeni dönem Aleviliğe kadar çeşitli karışımlara rağmen aynı düşünce ve ritueller uygulanmaktadır.

Koçgiri’de, Horasan’da Afrin’de Urmiye’de farklı biçimlerde de olsa bu ilk düşünce döneminin izlerini açık açık görmek mümkündür. Bizim bu Serencam araştırmasını büyük uğraş ve araştırma ile Kürdçeye ilk çevirmemizin nedeni bu farklı biçimlerin aslında bir ana kaynaktan geldiğini göstermektir. Serencam ve felsefesi Kürd tarihinde neredeyse mitolojik denebilecek dönemlerde gelerek 1200 yılında Sultan Sahak tarafından dile getirilişin yeni halidir.

Sırların kadehi, sırların kadehi
Şaşırdım bezmde, sırların kadehi
Derdimin dermanı kadehteki badeyi
İçtim çünkü derdim sarmıştı âlemi
Bu cem doğruların cemidir, doğruların cemi
Yârların yarenlerin elbet, doğruların cemi
Bir iyilik edenler hafifletirler yüklerini
Bu cem hasların, inanmışların cemi
(Daye Tewrêza Hawramî)

Daye Tewrêza Hawramî 10-11. y.y. Bu örneği 72 pir içerisinde aynı eşit ve kasayıcılık ile kadın ana-pirlerinde varlığına işaret etmek için verdik. Bu bağ Kürd Alevi Felsefesinin Tarihi gelenek ile Ezidilik, Yarsan, Kakai, Rea Haq ile yeni dönem Hakikatçi düşünce arasındaki tarihi ve felsefi ilişkiye iyi bir örnektir.

Kürdistan’ın her bir ucundaki bu düşünce biçiminin nerdeyse birebir aynı kavramlar, giyim, rituel ve yaşam biçimi içerisinde olduğunu da görüyoruz.

- Sultan Sahak Yarsan inancında çok önemli bir karakter. Yarsan inancının ilk kurucusu olan Sultan Sahak ve arkadaşları İslam’ın yayıldığı bir süreçte böyle bir inanç kurmaya iten nedenler nelerdir? Kitapta bu konuda bir bilgi sunuyor mu? Bu insanlar bu inancı kurmazdan önceki inançları nedir?

Dr. Sidiq Sefîzade (Borekeyî) Nameyê Serencamê’de Sultan Îshaq’ın (San Sehak) 1276 yılında Halebçe’ye bağlı Berzence köyünde doğduğunu yazar. Sultan Sahak düşüncenin son pirlerindendir. Bütün ömrünü Kürdistan’ın bu bölgesinde geçirmiştir. Kitabı son toplayan, derleyen, yorumlayan ve kendi yorumunu katan Pirdir. Bütün sistemi nerdeyse bir sentez halinde işlemiştir. Kendi yüzyılına kadar Kakai/Yarsani felseyi yeni anlayış biçiminde derlemiştir. Kitapta bu açık biçimde izlenebilir. Ebul Vefa Kurdi, Baba Serheng, Baba Tahire Üryan, Behluli Dana, Hallacı Mansur ve şaşırtıcı, tarihi tersine çevirecek biçimde Hacı Bektaş deyiş ve düşünce derlemesi Sultan Sahak tarafından bu kitapda yapılmış. Anladığımız kadarı İle Zerdüşti düşüncenin bir çevrelenip yeni döneme yorumlanması olarak bakılabilir. Daha çok Şühreverdi felsefesi bunu açıklar durumdadır.

- Alevi Kürtler arasında yaygın olarak “Horasandan geldik” hikayesi var. Siz kitabın önsözünde özellikle bu konuya dikkat çekiyorsunuz. Bunun aslında Alevileri asimile etmenin bir şekli olduğunu ve Serencamname ile bu bakışın çürütüldüğünden bahsediyorsunuz. Bu sonuca nasıl vardınız?

Şah İsmail 1500’lü yıllardan sonra günümüz Alevi Kürdlerin yaşadığı coğrafyanın hepsine Bağdat’tan Maraş’a kadar hakim oldu. Ondan önce Kürdistan’da bir düşünce ve yaşam biçimi vardı. İşte bu yaşam biçimi ve inanç bu kitapta anlatılıyor. Öncesi çok öncesi var, yenisi farklı etkilerle bugünkü bilinen biçimidir. Hakikatçı Yol ve düşünce çeşitli biçimlerde kendini bulmaktadır: Yaresanlık, Babailik, Işıkçılık, Kızılbaşlık, Bedreddinilik, Ehl-i Haqlık, Kakailik ve bir biçimde Bogomillik. Hepsinin temeli Zerdüşlükten Yarasanlığa, Ehli Haq, Rea Haq’a, Kakailiğe yürüyen Alevi Kürdlüktür.

Hakikatçı Alevilik felsefi olarak art cephesini tanrı-insan düşüncesi ile Mezopotamya, Batı Kürdistan coğrafya-tarihinde bulmaktadır. Tarihi felsefi olarak derinlerde ama daha çok Aleviliğin yeni bir yorumu denilebilir. Kurumlara ve sistemlere karşı insan-doğa temelli düşünceye sahip Zerdüştlüğe kadar indirilebilir. Oluşumunda yeni dönem toplumcu düşüncelerde de etkilenmiştir.

Unutmamak gerekir ki Serencam kitabına ait bazı bölümlerin içeriği felsefidir ve onlara “Yüksek İlim” denir. O bölümlerde genellikle felsefi terimler kullanılmıştır, bu yüzden de hala da çoğu kişi o bölümlerde geçen konuların tam olarak ne anlatmak istediğini kavrayamayabiliyor. Serencam’ın girişinde de bu yüzden bu kitabın içeriğinin herkes tarafından okumaması ve bilinmemesi gerektiği söylenir. Nasıl ki Şêx Şehabeddîn Suhrewerdî “Hikmet- el İşraq” adlı kitabında Allah’ın hikmetinin inançsız kişilerden gizlenmesi gerektiğinden bahsediyorsa, buradaki felsefi konuların da kamuya paylaşılması uygun görülmemiştir.

Aslında klasik Alevilik millet olarak Kürdlerde kendisini buluyor. Kürdistan’ın çok geniş alanında büyük bir nüfusla temsil ediliyor. Kürdistan coğrafyası dışında Horasan ve sürgün bölgesi Cihanbeyli bölgesi ile Haymana ile Rojhilat’ta başta Kermanşah olmak üzere dağınık halde Ehli Hak-Yaresan Kürd Aleviliği yaşıyor. Bütün Kuzey Dersim bölgesi ile neredeyse bütün Kuzey Batı ve Batı nüfusu Kürd Alevidir, bu alan: Antep-Dilok’tan Zara’ya kadar bir çizgi halinde uzanır. Giyim kuşamdan yaşam tarzı ve kültür pratikleri ile inanış tarzları neredeyse birebir aynıdır.

- Dersim, Maraş, Sivas, Bingöl, Varto gibi Kuzey Kürdistan’da Alevilerin yoğun yaşadığı Kürt illerinde Alevi Pir Ocakları var. Bu isimlere Sercencammane kitabında da rastlıyor muyuz?

Genel olarak açıklanmaya çalışıldığı gibi, Bütün Kürdistanda Alevilik inanç, uygulama, felsefe ve tarzları neredeyse birbirinin aynıdır. Çok farklı coğrafyalarda da olsa, fiziki ve kültürel benzerliklerde aynıdır. Yaşam rituelleri ve biçimleri de çok az farklılıklar göstermektedir. Bunlarla birlikte bulundukları her bölgede Tebbari’nin dediği gibi, isyancı bir tarzda Kürdlüklerine ve inançlarına sahip çıkarak, yüzyıllardır her türden asimile ve baskıya rağmen milli duruş ve inançlarını inatla bugüne taşımışlardır.

Bu bağın pratik ve tarihi varlığına yine kitapta net ulaşılabilir. Daha yeni dönem araştırmacıları bu ilişkiyi Dersim, Kantarma ve Hakikatçi tartışmalarda göstermişlerdir.

Bunun çok ilginç ve yeni dönem bir gelişmesi yaşandı. Kakai Pirleri bir Kürdistan gezisi yaptılar. Geziye nereden başladılar? Elbistan Kantarma ocaklarından, oradan Hacı Bektaş, Pir Sultan Banaz ,Dersim ve Adıyaman ocaklarında geziyi bitirip Halepçe’ye döndüler.

- Serencemnamenin dili Kürtçe olması ve bu inanışın Kürdistan’ın bir çok bölgesinde yayılmış olması hakkında neler söylene bilir?

Felsefe tarihi kökleri ile bir Kürd felsefesidir. Geliştiricilerinin hepsi Behluli Dana’dan Hallacı Mansur’a Şühreverdi’ye kadar hepsi Kürd Milletindendir. Bilindiği gibi Avesta kitabında aynı lehçe Gorani Hawrami ile yazılmıştır.

Buradan hareketle bu kaynağın temel kitabı olan Serencam bugüne kadar Latin Kurmanci veya Türkçe'ye çevrilmemiştir. İlginç biçimde neredeyse bütün kaynaklar çevrilmişken bugüne kadar Serencam’ın gizlenmesi manidardır. Bunu Alevi Kürdlüğün tarihi kaynaklarını gizleme olarak görmek gerekmektedir. Şimdi bu kitap Kurmanci’ye çevrildi. Geçen Yüzyıldan Hawraman Bölgesinden kalan kitap ve el yazmalardan anlaşılıyor ki İslam’ın geldiği ilk dönemlerde bilgin ve aydınlar bakımından bu bölge diğer bölgelerden daha öndedir. Bu eser, o dönemin bilgin, aydın ve düşünürlerin fikir ve düşüncelerinin bariz bir örneğidir. Bu eser, Sultan Sahak (İsak) ve müritlerinin 8. Yüzyılda yazdıkları metinlerden oluşuyor. Bu metinler, ayet, dua, dini ve mesleki ayin ve ritüellerin yanı sıra kurban ve adaklar üzerine yazılan yazılardan oluşmaktadır. Bu metinler sözlü olarak korunmuş ve anlatıcılar tarafından nesilden nesile aktarılmıştır. Bu kelamlar Kürtçenin en eski lehçelerinden biri olan ve “Fehlewiyat” olarak da bilinen Gorani lehçesi ile yazılmıştır. Bu lehçe eski diller olan Avesta, Sanskritçe, Pehleviceyle uyumlu olup, şimdi de Hewraman halkı ve bazı Kürt aşiretleri tarafından konuşulmaktadır.

- Serencamnameyi çevirisini yapmadan önce Yarasan inanç önderleriyle bir temasınız oldu mu? Onların bu çalışmaya tepkileri nasıl oldu?

Evet hem Başur'da hem de Bakur'da bu düşüncenin bilinen bazı şahsiyetler ve bu konuda araştırma yapan yazar-çevreler ile görüşmeler yatık. Düşüncelerini ve önerilerini aldık. Şaşırtıcı biçimde ilgi ve destek gördük. Yarsan, Kakai çevrede kitapda bulunan ‘bu yazıyı anlamayan gözler görmesin’ sözünü dışarıya ulaştırmama kutsallığı ile bakıldığını gördük. Fakat engelleyici bir tutum ile karşılaşmadık. Yine de Türkçe'ye çevrilmesine sıcak bakmayan, bu kutsallığa sorun teşkil ettiği yorumları ile de karşılaştık.

Sonuç olarak; ne olursa olsun tartışmalar geniş bir çevreye şimdiden yayıldığını görmekteyiz. Umarızki daha ayrıntılı tartışmalar ile bu Kürd Alevi düşüncesi tarihi ve güncel olarak yerli yerine oturur. Bilindiği gibi bu daha açık kitap üzerine yapılacak eleştiri yorum ve tartışmalarla gerçekleşir.[1]

Pişaftin û manîpulasyona sistematîk a dewletên dagirker ku di dîrok û çanda kurdan de her tim hebûye, herî zêde li ser ol û baweriyên Kurdan qewîmiye. Baweriyên qedîm ên wek Kakaî, Yaresanî, Elewîtî bi piranî wek Ehlê Heq tên nasîn. Her yek ji van dikare bibe nûnerê baweriyên Kurdan yên roja me û ev bawerî tev jî ji heman çavkaniya qedîm hatine.

Jiber hin egeran di navbera van baweriyên navborî de hin nuans hebin jî, di eslê xwe de ev hemî di bin siwanekî de tên cem hev û li ser kokekîne. Pişaftina fermî ya dagirkeran ku bi awayekî manîpulatîv ev bawerî/ol ji kurdbûnê dûrxistine divê bi rêya xebatên nû betê zelalkirin û çareserkirin. Dîsa divê li ser van mijarên girîng bi rêya xebat û lêkolinên berfireh û bi aweyekî hurgulî were rawestin. Ji bo vê yekê rêbazeke gîrîng jî ew e ku divê çi çavkaniyên pîroz çi çavkaniyên din ên dirokî kû têkildarê van baweriyan e, bête tespîtkirin, ev çavkanî bi her awayî derkevin holê û bêtir bên şerhkirin.

Kitêba Nameya Serancamê ku di salên 1200an de derketiye holê wek kitêbeke pîroz, sereke ya Kurdên Yaresaniyan tê qebûlkirin. Kitêba Serancam berhem û çavkaniyeke pir girîng e. Ev kitêb dikare rê li ber analizên felsefî, dîrokî yên li ser Kakaî, Yaresanî û Elewiyan vedike. Jiber heya niha ku ev çavkaniya girîng nehatibû latinizekirin û li gel zaravayê Kurmancî nehatibû wergerandin vê yêkê jî, ji bo hewldana wergerê em motîve kirin. Piştî lêkolîneke hûrgulî, lêgerîneke tîtîz, bi saya çavdêriya gelek çavkaniyan, kitêba Nameyan Serancamê derkete holê. Çend mînakên serancamê li Zankoya Koyê li beşa Felsefe û li Pirtukxaneya Netewî ya Hewlêrê de cih digre. Me li ser versiyonên Gorani, Sorani û Farîsî ligel wergereke Kurmaciye ku bi tipên latini hatiye nivîsîn xabata xwe kir û hin metnên Yaresaniyan jî li kitêba berdastê we zêdekir. Ev kitêb ji nav weşanxana Sîtavê derçû. Di warê lîteratur, lekolinên sehayê û kordînatoriyê de kek İsmet Yuce berpirsiyarî girt. Sidiq Sefîzade û wergerê zaravayê Kurmancî Muhsîn Özdemîr û Sabir Ebdulahizad jî karê şirovêkerinê dan ser milên xwe. Dîsa me ev kitêb li gel zimanê tirkî ji tercûmekir em ê di demekî nêzik de ser pilana çapa Tirkî jî bişxulin. Em ji wergara kurmacî Kitêba Seracamê -ku ji bo baweriyên Yaresaniyan kitêbeke sereke ye- hevî dikin rêya xebatên bi vî rengî vebike. Ji bo xebatên di vî warî de ji gelek kesî re bibe îlham. Dîsa em hêvi dikin ev xebat bi awayekî vekirî bi de nîşan ku baweriyên wek Elawîtî, Yaresanî, Kakayî ji heman kok û asasê tên û ev zanîn jî beriya gelek çewtî , nezaniyên ku di van mesala da tê kirin bigre.

$Beşek Ji Pêşgotina Kitêbê$

Çavkanyen fikra Kurd Elewî: Serencam

Bawerîya Yarsanî û Ehlê Heq xwe dispêre windanebûna hebûnê. Ev hebûn jî di teşeya hebûneke din de dikeve jîyînê. Ev bawerî ji zerdeştîyê heta elewîtîyê li gel cure û cihêbûnan heman raman in ku bi dêlindêzan pêk tên. Mirov dikare şopa vê bawerîyê li Qoçgirî, Efrîn, Xorasan û Ûrmîyê bi awayekî şênber bibîne. Jixwe armanca wergera me ya vê kitêbê jî ev e ku em di çavkanîyeke bingehîn de van cureyên cuda derxin holê. Îcar Serencam û felsefeya wê ji demeke gelek kevin ve hatîye, lê ew di sala 1200î de ji alîyê Siltan Sahakî ve bi awayekî bi rêk û pêk hatîye nivîsîn. Ji ber ku çavkanîyên kurdên elewî tune bûn, her lêkolînerî ji ber bandora bawerîyên din ev çavkanî li gorî nêrînên xwê yên cihêreng bi awayekî rave kirine. Lê belê çavkanîya bingehîn a kêmguherbar kitêba Serencamê ye, ev jî ji bo kurdên elewî ku bawerîya wan ji zerdeştîyê hatîye roja îro, çavkanîyeke bêhempa ye.

Ev bawerî berîya Şah Îsmaîlê ku di salên 1500î li wê erdnîgarîya ku kurdên elewî îro lê dijîn ango ji Bexdayê heta Meraşê lê bûyî desthilatdar hebû. Ev bawerî û teşeya jîyana wê di Serencamê de bi awayekî zelal tê vegotin. Lê mirov nikare bibêje ku bandora dîn û bawerîyên din li ser vê bawerîyê çênebûne.

Berîya zayînê di serdema 4an de helbestkar Borazbozê Hewramî û Nûşîrewanê ku piştî zayînê di serdema 5an de jîyaye, derbarê zordarî, cewrkarî û dagirkirina ereban de ya ku çand, gerdîş û bawerîya kurdên elewî tune dikir zêmarên helbestkî nivîsîne. Çavkanîyên dîrokî yên derbarê bawerîya elewîyan de wiha diçine demeke geleke dêrîn. Çavkanîyên nû jî ku li Kurdistanê tên dîtin, şêweyekî bişaftinê ne. Lê em bawer in ku Kitêba Serencamê dê bibe koşebendeke vê ya girîng. Dê nîqaş û lêkolînên nû ji bo vegera çavkanîyan bibe rêyeke bingehîn. Her çendî ramana elewîtîyê bi lîteratûra îslamê bi bandor bûbe jî, ku ev bandor feraseta pergal û dagirkerîyê ye, lê bi arava berhemên mîna Serencamê ev bawerî hatîye parastin. Heke mirov pêvajoya dîrokî û herêmî bide ber çavan, weke hin bandoran bandora lîteratûra îslamî jî bivê nevê çêdibe.

Cepheya li pişta felsefeya elewîtîyê ku heqîqet e, xwe di ramana mirov-Xweda de li erdnîgarîya Mezopotamyayê dibîne. Dîroka wê wek felsefî pir kûr be jî, zêdetir mirov dikare bibêje şîroveyeke elewîtîyê ye. Mirov dikare vê heya zerdeştîya ku bingeha ramana wê mirov û xweza ye bibe. Bêguman di avabûna xwe de di bin bandora bawerîyên civakî yên heyama nû de jî maye. Nûnertîya vê bêhtir di herêma navîn de Pîr, Hozan û şexsîyetên feylesof dikin; bo nimûne Kalê Xidir, Şêx Silêman (Araboglu), Baba Mensûr ji pêşengên wan in. Di serê qirna 20î de Elîyê Kotrê û xwendekarên wî Melûlî, Şêx Mamo (Mamkê Kose), Şêx Silêman peyrewên wan in. Xandara (Ocaxa) Sinemilî, Xandara Qantarma û Pîrên wan navendên girîng ên Yarsanîyan in.

A rast elewîtîya klasîk wek milet xwe di kurdan de dabîn dike. Li Kurdistanê di qadeke pir berfireh de bi nifûseke mezin tê temsîlkirin. Li derveyî erdnîgarîya Kurdistanê, li Xorasan û herêma sirgûnê Cîhanbeylîyê û li Heymanayê û li Rojhilat li Kirmanşanê kurdên elewî yên Yarsan-Ehlê Heq dijîn. Herêma bakurê Dêrsimê û hemû rojava û rojavayê bakurê wir kurdên elewî ne, ev qad; ji Dîlokê heya Zarayê wek xetekê dirêj dibe. Çand, jîyan û bawerîya van deveran hema hema yek bi yek mîna hev in.

Bi gotina Mehmet Bayrak; zelalkirina etno-dînî û hewl û polîtîkaya tirkkirin-îslamkirinê, wek bingeha ceribandinên ku elewîtîyê ji kurdbûnê, kurdbûnê jî ji elewîtîyê veqetînin. Daxwaza dagirkeran li ser xeta vê bêlbûnê ye. Ji komkujîyan vir de, polîtîkayên serdest, taktîkên sîyasî û leşkerî ji bo ku elewîyan ji kurdbûnê dûr bikin pêk anîne. Armanca vê dîroka qelp û sexte, teorîyên li ser zimên, hemû komkujî û sirgûnan ev e.

Di şerên navbera Îran û Osmanîyan de, kurdên elewî yên ku ji Bakurê Kurdistanê koçberê Xorasanê hatine kirin û yên ku piştî Peymana Qesr-î Şirîn a 1639an vegerîyan e bakurê Kurdistanê û bawerîyên kêmneteweyên din, her tim beranberî zextekê mane. Wê dema ku polîtîkaya bişaftinê jî li ser van koç û zextan zêde bû şiqitîna binyata pir rehendî pêk hat. Kurdên elewî jî ku li axa Osmanîyan têra xwe hatin belavkirin para xwe ji vê girt. Hem di kêmasîya hîsa milî hem jî birêvebirina bawerîyê de pirsgirêkên micid der bûn. Ev jî jiholêrakirina çand û nikolkirina bawerîya kurdbûnê bû. Rewşa vê zexta giran heyîna xwe domand û bi demê re jî hê girantir bû. Zext li Pîr û Hozanan hat kirin ku berhemên xwe zimanê tirkî, farisî, osmanî û erebî binivîsin û bixwînin. Di heyama nû de ji ber ku zimanê fermî jî bû tirkî, bişaftina zimên kûrtir bû. Osmanî û rêvebirên wan ên dûv wan bi pergaleke taybet xwestin elewîyan ji axa wan qut bikin ku ji kurdbûna xwe dûr bikevin û bi awayekî bişaftî bawerîya wan bi wan bidin pejirandin da ku bi demê re tune bibin. Bi vî awayî xwestine ramana kurdbûnê qels bibe ku bikaribin wan bi navenda xwe ve girê bidin.

Nûnertîya serdest a Elewîtîya Ehlê Heq Yaresan li rojhilat, Kakayî li rojhilat û hinek jî li başûrê Kurdistanê û Şebek jî li başûrê Kurdistanê dijîn. Her çendî ev pênasekirin bi nav û pênaseyên cuda cuda bên fêmkirin jî, lê di eslê xwe de di yek qadê de tên dîtin. A arîşe ev e ku di vê qadê de pir lêkolîn çênebûne, li ser lêkolînên hatine kirin jî kêm lihevkirin çêbûne. Li gel ku me ji bo vê xebata kurt lêkolîneke berfireh kiribe jî, me kêm agahî bi dest xist û me dît ku an ev agahî dişibin hev an jî referansên hatine şewişandin in. Întiqala me ya bingehîn ev e ku, elewîtî hema hema yek bi yek dişibe elewîtîya herêmên din ên Kurdistanê. Ji alîyê Merûf Xeznedar ve tê dîyarkirin ku Yaresan-Hewramî ji ber kevneşopîya Zerdeştî di referansên xwe yên bawerîyê de şûna erebî, kurdî bi kar tînin. Dîsa heman lêkolîner dibêje ku, ‘wêjeya kurdî, zaravayê goranî digihêje Ehlê Heq.

Kitêba pîroz ‘Zebûr Heqîqat’ ku ji ‘Dewra Balûl’ û berhemên din ên Behlûlê Zana pêk hatîye çavkanîyên bingehîn ên Yarsanitîyê çêkirîye. Behlûl avakar û dahênerê “Rêbaza Yarî” ya Ehlê Heq e. Ew di serdema 8an de, li Loristanê, li herêma Mahilkûfeyê ji dayîk bûye. Li gorî Serencamê Behlûl di sala 837an de çûye ber dilovanîya Xweda û li Loristanê tê veşartin. Di lîteratûra kurdan de, di wateya ‘Medî’ de wek Behlûlê Madî (Mahî) tê zanîn. Wî berhemên xwe bi zimanê kurdî bi zaraveyê lorî û goranî nivîsine. Lê mixabin ji bêxwedîtî piranîya berhemên wî têk çûne û winda bûne.

Nûnerekî din ê herî bibandor ê vê bawerîyê bêguman Baba Tahirê Uryan e, ku di sedsala 10an de jîyaye û kesekî jîr û pir navdar e. Ew wek Baba Tahirê Hemedanî, Baba Tahirê Lorî jî tê naskirin. Hozan û helbestkarê navdar di sala 935an de li Hemedanê ji dayîk bûye. Her çendî ku der barê wî de pir agahîyên berfireh tune bin jî, lê wî jî bi zaraveyê lorî helbestên xwe nivîsîne. Der barê wî de tê gotin ku Baba Tahirê Uryan şevekê bi xew ve diçe di xewê de qêrîn jê diçe û dibêje: “Kurd ketime xewa şevê, sibê ereb hişyar bûm”, û çawa hişyar dibe roja din xwe bi nûra zanînê rewşen û xemilandî dibîne û hemû rêyên zanînê li ber Baba Tahirê Uryan vedibin. Baba Tahirê Uryan ji wê rojê pê de bûye hewara windabûna neteweyî û xwedî li reh û koka xwe derketîye. Mirov dikare gelek hozanên kurd ên jin jî li ser van zêde bike.

Dîsa li rojhilat kitêba bingehîn a Yarsanîyan, ‘Serencam’, ji alîyê Siltan Îshaqî ve hatîye nivîsîn. 200 rûpel e, di sedsala 14an de bi zaraveyê Hewremî hatîye nivîsîn, ji helbestan pêk tê. Navenda bawerîya Ehlê Heq Kirmanşan, Nosûd e.

Ji Ehlê Heq ên li başûrê Kurdistanê jî, Kakayî, Îbrahîmî, Bejwan û Şebek tê gotin. Wek bingehîn cudahîyên biçûk dihebînin lê xwedî heman bawerî û terzên elewîtîyê ne. Şebekan bêhtir dispêrin Xorasanê. Wekî têgeh tê wateya, Rêya Heqîqetê, ya rêya rast hilbijartî û endamê heqîqetê. Di kurdî de têgeha kakayî tê wateya birayê mezin. Di bawerîya elewîtîyê de têgeha ‘biratîyê’ têra xwe girîng e. Bi gelemperî ku sedsala 8an wek referans bê girtin jî, tê qebûlkirin ku di sedsala 13an de Siltan Îshaq ev bawerî sîstematîze kirîye.

Weke ku hat ravekirin, li hemû deverên Kurdsitanê terz, pêkanîn, felsefe û bawerîya elewîtîyê wekî hev in. Li erdnîgarîyên gelek cuda bin jî, ji alîyê fizîkî û çandî ve mîna hev in. Rê û resmên jîyanê cudahîyên biçûk dihebîne. Li gel van li her herêma ku lê ye, weke Tebarî gotîye, bi awayekî serhildêr xwedî li bawerî û kurdbûna xwe derdikevin, sedsalan e li gel her cure bişaftin û zextan, bawerî û helwesta xwe ya neteweyî gihandine roja îro.

Ev xebat bi tevkarî û hewla komeke hevalan pêk hatîye. Li şûna ku ez wan yek bi yekî dîyar bikim, bi navê ku em dixwazin bi kar bînin malavahî li her kesî dikim. Ji bo ku em dixwazin vê xebatê û xebatên dûv vê re tevlî fikra kurd bikin, ji bo çavkanîyên xwe zêde bikin, em dixwazin bi navê ‘’KANÎYA KURDAN’ di vê rêyê de dewam bikin.[1]

$#Nameya Serencamê# (Danasîna)$

Pişaftin û manîpulasyona sistematîk a dewletên dagirker ku di dîrok û çanda kurdan de her tim hebûye, herî zêde li ser ol û baweriyên Kurdan qewîmiye. Baweriyên qedîm ên wek Kakaî, #Yarsan# î, Elewîtî bi piranî wek Ehlê Heq tên nasîn. Her yek ji van dikare bibe nûnerê baweriyên Kurdan yên roja me û ev bawerî tev jî ji heman çavkaniya qedîm hatine.
Jiber hin egeran di navbera van baweriyên navborî de hin nuans hebin jî, di eslê xwe de ev hemî di bin siwanekî de tên cem hev û li ser kokekîne. Pişaftina fermî ya dagirkeran ku bi awayekî manîpulatîv ev bawerî/ol ji kurdbûnê dûrxistine divê bi rêya xebatên nû betê zelalkirin û çareserkirin. Dîsa divê li ser van mijarên girîng bi rêya xebat û lêkolinên berfireh û bi aweyekî hurgulî were rawestin. Ji bo vê yekê rêbazeke gîrîng jî ew e ku divê çi çavkaniyên pîroz çi çavkaniyên din ên dirokî kû têkildarê van baweriyan e, bête tespîtkirin, ev çavkanî bi her awayî derkevin holê û bêtir bên şerhkirin.
Kitêba Nameya Serancamê ku di salên 1200an de derketiye holê wek kitêbeke pîroz, sereke ya Kurdên Yaresaniyan tê qebûlkirin. Kitêba Serancam berhem û çavkaniyeke pir girîng e. Ev kitêb dikare rê li ber analizên felsefî, dîrokî yên li ser Kakaî, Yaresanî û Elewiyan vedike. Jiber heya niha ku ev çavkaniya girîng nehatibû latinizekirin û li gel zaravayê Kurmancî nehatibû wergerandin vê yêkê jî, ji bo hewldana wergerê em motîve kirin. Piştî lêkolîneke hûrgulî, lêgerîneke tîtîz, bi saya çavdêriya gelek çavkaniyan, kitêba Nameyan Serancamê derkete holê. Çend mînakên serancamê li Zankoya Koyê li beşa Felsefe û li Pirtukxaneya Netewî ya Hewlêrê de cih digre. Me li ser versiyonên Gorani, Sorani û Farîsî ligel wergereke Kurmaciye ku bi tipên latini hatiye nivîsîn xabata xwe kir û hin metnên Yaresaniyan jî li kitêba berdastê we zêdekir. Ev kitêb ji nav weşanxana Sîtavê derçû. Di warê lîteratur, lekolinên sehayê û kordînatoriyê de kek İsmet Yuce berpirsiyarî girt. Sidiq Sefîzade û wergerê zaravayê Kurmancî Muhsîn Özdemîr û Sabir Ebdulahizad jî karê şirovêkerinê dan ser milên xwe. Dîsa me ev kitêb li gel zimanê tirkî ji tercûmekir em ê di demekî nêzik de ser pilana çapa Tirkî jî bişxulin. Em ji wergara kurmacî Kitêba Seracamê -ku ji bo baweriyên Yaresaniyan kitêbeke sereke ye- hevî dikin rêya xebatên bi vî rengî vebike. Ji bo xebatên di vî warî de ji gelek kesî re bibe îlham. Dîsa em hêvi dikin ev xebat bi awayekî vekirî bi de nîşan ku baweriyên wek Elawîtî, Yaresanî, Kakayî ji heman kok û asasê tên û ev zanîn jî beriya gelek çewtî , nezaniyên ku di van mesala da tê kirin bigre.

=KTML_Bold=Beşek Ji Pêşgotina Kitêbê=KTML_End=
Çavkanyen fikra Kurd Elewî: Serencam
Bawerîya Yarsanî û Ehlê Heq xwe dispêre windanebûna hebûnê. Ev hebûn jî di teşeya hebûneke din de dikeve jîyînê. Ev bawerî ji zerdeştîyê heta elewîtîyê li gel cure û cihêbûnan heman raman in ku bi dêlindêzan pêk tên. Mirov dikare şopa vê bawerîyê li Qoçgirî, Efrîn, Xorasan û Ûrmîyê bi awayekî şênber bibîne. Jixwe armanca wergera me ya vê kitêbê jî ev e ku em di çavkanîyeke bingehîn de van cureyên cuda derxin holê. Îcar Serencam û felsefeya wê ji demeke gelek kevin ve hatîye, lê ew di sala 1200î de ji alîyê Siltan Sahakî ve bi awayekî bi rêk û pêk hatîye nivîsîn. Ji ber ku çavkanîyên kurdên elewî tune bûn, her lêkolînerî ji ber bandora bawerîyên din ev çavkanî li gorî nêrînên xwê yên cihêreng bi awayekî rave kirine. Lê belê çavkanîya bingehîn a kêmguherbar kitêba Serencamê ye, ev jî ji bo kurdên elewî ku bawerîya wan ji zerdeştîyê hatîye roja îro, çavkanîyeke bêhempa ye.
Ev bawerî berîya Şah Îsmaîlê ku di salên 1500î li wê erdnîgarîya ku kurdên elewî îro lê dijîn ango ji Bexdayê heta Meraşê lê bûyî desthilatdar hebû. Ev bawerî û teşeya jîyana wê di Serencamê de bi awayekî zelal tê vegotin. Lê mirov nikare bibêje ku bandora dîn û bawerîyên din li ser vê bawerîyê çênebûne.
Berîya zayînê di serdema 4an de helbestkar Borazbozê Hewramî û Nûşîrewanê ku piştî zayînê di serdema 5an de jîyaye, derbarê zordarî, cewrkarî û dagirkirina ereban de ya ku çand, gerdîş û bawerîya kurdên elewî tune dikir zêmarên helbestkî nivîsîne. Çavkanîyên dîrokî yên derbarê bawerîya elewîyan de wiha diçine demeke geleke dêrîn. Çavkanîyên nû jî ku li Kurdistanê tên dîtin, şêweyekî bişaftinê ne. Lê em bawer in ku Kitêba Serencamê dê bibe koşebendeke vê ya girîng. Dê nîqaş û lêkolînên nû ji bo vegera çavkanîyan bibe rêyeke bingehîn. Her çendî ramana elewîtîyê bi lîteratûra îslamê bi bandor bûbe jî, ku ev bandor feraseta pergal û dagirkerîyê ye, lê bi arava berhemên mîna Serencamê ev bawerî hatîye parastin. Heke mirov pêvajoya dîrokî û herêmî bide ber çavan, weke hin bandoran bandora lîteratûra îslamî jî bivê nevê çêdibe.
Cepheya li pişta felsefeya elewîtîyê ku heqîqet e, xwe di ramana mirov-Xweda de li erdnîgarîya Mezopotamyayê dibîne. Dîroka wê wek felsefî pir kûr be jî, zêdetir mirov dikare bibêje şîroveyeke elewîtîyê ye. Mirov dikare vê heya zerdeştîya ku bingeha ramana wê mirov û xweza ye bibe. Bêguman di avabûna xwe de di bin bandora bawerîyên civakî yên heyama nû de jî maye. Nûnertîya vê bêhtir di herêma navîn de Pîr, Hozan û şexsîyetên feylesof dikin; bo nimûne Kalê Xidir, Şêx Silêman (Araboglu), Baba Mensûr ji pêşengên wan in. Di serê qirna 20î de Elîyê Kotrê û xwendekarên wî Melûlî, Şêx Mamo (Mamkê Kose), Şêx Silêman peyrewên wan in. Xandara (Ocaxa) Sinemilî, Xandara Qantarma û Pîrên wan navendên girîng ên Yarsanîyan in.
A rast elewîtîya klasîk wek milet xwe di kurdan de dabîn dike. Li Kurdistanê di qadeke pir berfireh de bi nifûseke mezin tê temsîlkirin. Li derveyî erdnîgarîya Kurdistanê, li Xorasan û herêma sirgûnê Cîhanbeylîyê û li Heymanayê û li Rojhilat li Kirmanşanê kurdên elewî yên Yarsan-Ehlê Heq dijîn. Herêma bakurê Dêrsimê û hemû rojava û rojavayê bakurê wir kurdên elewî ne, ev qad; ji Dîlokê heya Zarayê wek xetekê dirêj dibe. Çand, jîyan û bawerîya van deveran hema hema yek bi yek mîna hev in.
Bi gotina Mehmet Bayrak; zelalkirina etno-dînî û hewl û polîtîkaya tirkkirin-îslamkirinê, wek bingeha ceribandinên ku elewîtîyê ji kurdbûnê, kurdbûnê jî ji elewîtîyê veqetînin. Daxwaza dagirkeran li ser xeta vê bêlbûnê ye. Ji komkujîyan vir de, polîtîkayên serdest, taktîkên sîyasî û leşkerî ji bo ku elewîyan ji kurdbûnê dûr bikin pêk anîne. Armanca vê dîroka qelp û sexte, teorîyên li ser zimên, hemû komkujî û sirgûnan ev e.
Di şerên navbera Îran û Osmanîyan de, kurdên elewî yên ku ji Bakurê Kurdistanê koçberê Xorasanê hatine kirin û yên ku piştî Peymana Qesr-î Şirîn a 1639an vegerîyan e bakurê Kurdistanê û bawerîyên kêmneteweyên din, her tim beranberî zextekê mane. Wê dema ku polîtîkaya bişaftinê jî li ser van koç û zextan zêde bû şiqitîna binyata pir rehendî pêk hat. Kurdên elewî jî ku li axa Osmanîyan têra xwe hatin belavkirin para xwe ji vê girt. Hem di kêmasîya hîsa milî hem jî birêvebirina bawerîyê de pirsgirêkên micid der bûn. Ev jî jiholêrakirina çand û nikolkirina bawerîya kurdbûnê bû. Rewşa vê zexta giran heyîna xwe domand û bi demê re jî hê girantir bû. Zext li Pîr û Hozanan hat kirin ku berhemên xwe zimanê tirkî, farisî, osmanî û erebî binivîsin û bixwînin. Di heyama nû de ji ber ku zimanê fermî jî bû tirkî, bişaftina zimên kûrtir bû. Osmanî û rêvebirên wan ên dûv wan bi pergaleke taybet xwestin elewîyan ji axa wan qut bikin ku ji kurdbûna xwe dûr bikevin û bi awayekî bişaftî bawerîya wan bi wan bidin pejirandin da ku bi demê re tune bibin. Bi vî awayî xwestine ramana kurdbûnê qels bibe ku bikaribin wan bi navenda xwe ve girê bidin.
Nûnertîya serdest a Elewîtîya Ehlê Heq Yaresan li rojhilat, Kakayî li rojhilat û hinek jî li başûrê Kurdistanê û Şebek jî li başûrê Kurdistanê dijîn. Her çendî ev pênasekirin bi nav û pênaseyên cuda cuda bên fêmkirin jî, lê di eslê xwe de di yek qadê de tên dîtin. A arîşe ev e ku di vê qadê de pir lêkolîn çênebûne, li ser lêkolînên hatine kirin jî kêm lihevkirin çêbûne. Li gel ku me ji bo vê xebata kurt lêkolîneke berfireh kiribe jî, me kêm agahî bi dest xist û me dît ku an ev agahî dişibin hev an jî referansên hatine şewişandin in. Întiqala me ya bingehîn ev e ku, elewîtî hema hema yek bi yek dişibe elewîtîya herêmên din ên Kurdistanê. Ji alîyê Merûf Xeznedar ve tê dîyarkirin ku Yaresan-Hewramî ji ber kevneşopîya Zerdeştî di referansên xwe yên bawerîyê de şûna erebî, kurdî bi kar tînin. Dîsa heman lêkolîner dibêje ku, ‘wêjeya kurdî, zaravayê goranî digihêje Ehlê Heq.
Kitêba pîroz ‘Zebûr Heqîqat’ ku ji ‘Dewra Balûl’ û berhemên din ên Behlûlê Zana pêk hatîye çavkanîyên bingehîn ên Yarsanitîyê çêkirîye. Behlûl avakar û dahênerê “Rêbaza Yarî” ya Ehlê Heq e. Ew di serdema 8an de, li Loristanê, li herêma Mahilkûfeyê ji dayîk bûye. Li gorî Serencamê Behlûl di sala 837an de çûye ber dilovanîya Xweda û li Loristanê tê veşartin. Di lîteratûra kurdan de, di wateya ‘Medî’ de wek Behlûlê Madî (Mahî) tê zanîn. Wî berhemên xwe bi zimanê kurdî bi zaraveyê lorî û goranî nivîsine. Lê mixabin ji bêxwedîtî piranîya berhemên wî têk çûne û winda bûne.
Nûnerekî din ê herî bibandor ê vê bawerîyê bêguman Baba Tahirê Uryan e, ku di sedsala 10an de jîyaye û kesekî jîr û pir navdar e. Ew wek Baba Tahirê Hemedanî, Baba Tahirê Lorî jî tê naskirin. Hozan û helbestkarê navdar di sala 935an de li Hemedanê ji dayîk bûye. Her çendî ku der barê wî de pir agahîyên berfireh tune bin jî, lê wî jî bi zaraveyê lorî helbestên xwe nivîsîne. Der barê wî de tê gotin ku Baba Tahirê Uryan şevekê bi xew ve diçe di xewê de qêrîn jê diçe û dibêje: “Kurd ketime xewa şevê, sibê ereb hişyar bûm”, û çawa hişyar dibe roja din xwe bi nûra zanînê rewşen û xemilandî dibîne û hemû rêyên zanînê li ber Baba Tahirê Uryan vedibin. Baba Tahirê Uryan ji wê rojê pê de bûye hewara windabûna neteweyî û xwedî li reh û koka xwe derketîye. Mirov dikare gelek hozanên kurd ên jin jî li ser van zêde bike.
Dîsa li rojhilat kitêba bingehîn a Yarsanîyan, ‘Serencam’, ji alîyê Siltan Îshaqî ve hatîye nivîsîn. 200 rûpel e, di sedsala 14an de bi zaraveyê Hewremî hatîye nivîsîn, ji helbestan pêk tê. Navenda bawerîya Ehlê Heq Kirmanşan, Nosûd e.
Ji Ehlê Heq ên li başûrê Kurdistanê jî, Kakayî, Îbrahîmî, Bejwan û Şebek tê gotin. Wek bingehîn cudahîyên biçûk dihebînin lê xwedî heman bawerî û terzên elewîtîyê ne. Şebekan bêhtir dispêrin Xorasanê. Wekî têgeh tê wateya, Rêya Heqîqetê, ya rêya rast hilbijartî û endamê heqîqetê. Di kurdî de têgeha kakayî tê wateya birayê mezin. Di bawerîya elewîtîyê de têgeha ‘biratîyê’ têra xwe girîng e. Bi gelemperî ku sedsala 8an wek referans bê girtin jî, tê qebûlkirin ku di sedsala 13an de Siltan Îshaq ev bawerî sîstematîze kirîye.
Weke ku hat ravekirin, li hemû deverên Kurdsitanê terz, pêkanîn, felsefe û bawerîya elewîtîyê wekî hev in. Li erdnîgarîyên gelek cuda bin jî, ji alîyê fizîkî û çandî ve mîna hev in. Rê û resmên jîyanê cudahîyên biçûk dihebîne. Li gel van li her herêma ku lê ye, weke Tebarî gotîye, bi awayekî serhildêr xwedî li bawerî û kurdbûna xwe derdikevin, sedsalan e li gel her cure bişaftin û zextan, bawerî û helwesta xwe ya neteweyî gihandine roja îro.
Ev xebat bi tevkarî û hewla komeke hevalan pêk hatîye. Li şûna ku ez wan yek bi yekî dîyar bikim, bi navê ku em dixwazin bi kar bînin malavahî li her kesî dikim. Ji bo ku em dixwazin vê xebatê û xebatên dûv vê re tevlî fikra kurd bikin, ji bo çavkanîyên xwe zêde bikin, em dixwazin bi navê ‘’KANÎYA KURDAN’ di vê rêyê de dewam bikin. [1]

#Qedrîcan# ’ın #Serencam# ı
Yazma ve Hazırlık: AYHAN ERKMEN

Geçmişte Hawar, Ronahi ve Roja Nû dergilerine yazdığı öykü, şiir, makale ve çevirilerinin toplu halde yer aldığı kitabı yıllar önce elime ulaşınca her bir öyküsünü birkaç defa okumuştum. “Sehên Zozanan” (Yayla Köpekleri) öyküsü ise kelime kelime belleğime işlenmişti. Kitaptaki resimlerinde, takım elbisesi ve kravatına kombin yaptığı ve hafif sağa yatırdığı 1950’lerin moda aksesuarı fötr şapkası nasıl da yakışmıştı suretine.
Öykü formatı ve içeriği konusunda o gün bugündür bana öncülük ediyor Qedri Can. Hafızama işlenen “Sehên Zozanan” öyküsü “Zezê ve Kakaz” öykümün kapısını aralamıştı bana. Ziyaretine gittiğim seksen beş yaşındaki Zezê Amca’ya, Erzurum dağlarında doğup kurtlarla savaşta ustalaşan, hatıra boğulduğundan sahibince Zebdan’da misafir kaldığı konak sahibine istemeye istemeye hediye bırakılan köpeğin hikâyesini anlatmıştım. Qedri Can kahramanının kurtlarla savaşını, kocayınca yaralanmasını ve memlekete dönüp örgütlediği iki oğluyla öç almak için geri dönüşünü müthiş işlemişti. Öykü yarasına dokunmuş olacak ki Zezê Amca da altmış beş yıl önce yitirdiği atı Kakaz’ın öyküsünü gözyaşları içinde anlatmıştı bana.
Qedri Can 1911 yılında Derik’te doğuyor. 1925/Şeyh Said isyanı sonrası okumak için gittiği Konya Öğretmen Okulu’nda duruşu ve çıkışları nedeniyle hedef oluyor. Tutuklanma ve tehditlerden sonra, önce Konya’yı sonra da Derik’i terk edip 1928 yılında sınırın Suriye yakasına geçiyor. Henüz on yedisindeyken terk ettiği topraklarına bir daha da dönemiyor. Yurtseverlik duyguları onu Xoybûn’a götürüyor. Xoybûn kadroları onu koruyup kolluyor. Yarıda bıraktığı öğretmenlik eğitimini tamamlayınca Antakya’da kendisi gibi sürgün ve öğretmen olan Memduh Selim Bey’le birlikte öğretmenliğe başlıyor.
$Qedri Can’ın ‘yeni yol’u$
Suriye’de Celadet Bedirhan Bey, Memduh Selim Bey, Cegerxwin, Osman Sebri ve onlarca siyasetçi, yazar, şair ve entelektüelin olduğu Kürt entelijansiyasıyla tanışması Qedri Can’ı müthiş etkiler ve olgunlaştırır. Hawar dergisi yayın hayatına başlayınca Celadet Bedirhan Bey’in önerisiyle onun da yazım serüveni başlar. Hawar’ın 15 Mayıs 1932 tarihinde yayınlanan ilk sayısında, Osman Sebri’ye atfen yazdığı ilk makalesinde “Giyinip kuşandım, çayları ve dereleri aşıp da geldim…” der.
Bu ilişkilerle duygu ve düşün dünyasındaki zengin değişimi, Kürt modern şiirinin ilklerinden kabul edilen “Reya Teze” (Yeni Yol) şiirinde şöyle ifade eder:
“O kapkaranlık perdeyi
Karanlık gecelerin hediyesini
Çektim aldım yüzümden
Yırttım
Ve attım…”
$Xecê’nin yürek sıcaklığında$
“Serencam” öyküsünde çocukluk anılarına, duygu dünyasında iz bırakan acılara tanıklık ederken, hayal dünyasına zenginlik katan, kanımca gelecekte öykü yazmasına vesile olan yaşlı Çirokbêj (öykü anlatıcısı) Xecê ile de tanışıyoruz. Xecê’nin başta Mirza Mehemed olmak üzere cin, peri, dev ve ejderha öykülerini, uzun kış gecelerinde, gaz ocağının aydınlığında, sobanın ve Xece’nin yürek sıcaklığında can kulağıyla kahramanlarına öykünerek dinler Qedri Can. Tabii ki bunun da bir bedeli vardır; iki yetimiyle birlikte yaşayan Xecê’nin geçim kapısı bin yılların mirası ve hayal dünyasının ürünü öykü ve destanlarıdır. Çocuklar büyülü sesine mazhar olmak için gaz ocağının yağını, evin kumanyasını, Xecê’nin cıgarasını evlerinden aşırıp evine taşırlar. “Ah, hiç bitmese” dedikleri o gecelerin özlemi Qedri Can’ın yirmi beş yıl sonra yazdığı “Serencam” öyküsünde dile gelir: “Onu (Xecê’yi) son bir defa da olsa görüp demek isterim ki ben de aşka düştüm… Kaf dağını aştım, devler ve ejderhalarla savaştım… Yalnız bir şeyim eksikti Mirza Mehemed’in çift çatallı kılıcı”…
$Yüreği dört parça çarmıhta$
Hawar, Ronahi ve Roja Nû için yazdığı kısa öykü, şiir ve de dünya edebiyatından çevirilerini büyük bir disiplinle hiç ara vermeden sürdürür. Halkının ve ezilen sınıfın tarihini ve kültürünü hasrettiği eserleri düşlerinin, hayallerinin ve hümanizmasının izlerini taşır. “Vatan acısı niye bu kadar ağır ve unutulmazdır?” diye sorduğu sorunun cevabını arar gibidir eserleri.
Qedri Can’ın yüreği dört parça ülkede çarmıhtadır. Kuzey’den sürgündür. Batı’da gözaltında, tutsak ve mültecidir. Bazen Güney’e geçer, orada devam eden uzun soluklu devrim ateşiyle yüreğini masatlar. Mahabat Cumhuriyeti kurulduğunda “bu sefer tamam der”, lakin çok sürmez uluslararası ve bölgesel dengeler yekpare gelirler Qazi Muhammed’in üstüne. Bahar başında hazanı yaşatırlar ve zalimlerin kanlı tarihinden devir aldıkları mirasla yeniden kurarlar sehpaları. Kahrolur Qedri Can, lanetler halkının kanına eli bulaşanları, “Yas”ını tutar şirinde:
“Ne büyük bir derttir!
Ne büyük dermansız yara!
yürekte inleme
dilde ağıt,
binlerce ah,
binlerce figan,
gözlerimizde kanlı gözyaşları…”
$Maşuka giden âşık$
1957 Temmuz’unda, Moskova’da altıncısı düzenlenen Dünya Gençlik Festivaline Ortadoğu’dan barışın ve kardeşliğin dilini konuşan Arap, Çerkez, Kürt ve Ermeni devrimcileri taşıyan gemide “Kızıl Gül” ve “Kızıl Yıldız’ın” şairi Qedri Can’da vardır. “Maşuka giden âşığın hevesiyle” çıktığı yolculukta, karalama defterine “Moskova’ya Gidiyorum”, “Ahir Zaman Beyi”, “Yeni Yol” ve “Kızıl Gül” şiirlerinin dizeleri dizilir ve o defterini, orada görüştüğü Kürt dilinin ve edebiyatının Kafkaslar’daki temsilcilerinden olan Qanadê Kurdo’ya hediye eder. Düşünsenize bir edebiyatçının bir başka edebiyatçıya karalama defterini hediye etmesi ne büyük nezaket ve inceliktir.
Bu Moskova seyahati sonrası Suriye rejimi Qadri Can’ı rahat bırakmaz; üstüne gelirler, soruşturmalar açıp defaatle tutuklarlar ama Qedri Can düşüncelerinden ödün vermez. 1917 Ekim Devrimi’nin 43. yıl dönümünde tutuklu olduğu Mezê Zindanı’nda “Ekim Bayramı” şiirini yazar. 5 Nisan 1961’de aynı zindanda bu defa cellâtlara meydan okuyan sesi yükselir:
“Bir sesimiz zindanınızı salladı
Bir çığlığımız kalenizi yıktı
Darbemizi göreceksiniz…”
Ondan sonra on üç yıl boyunca yazmıyor mu yahut da birilerinin dediği gibi yazıyor da takibatta olduğundan, saklaması için emaneten bıraktığı kişinin izini yitirdiğinden midir bilinmez “Zindandaki Mücadelemiz” şiiri bize ulaşan son eseridir.
Erken yitirdiği yaşamında hep derin boşluğunu hissettiği kadim dostu Celadet Bedirhan’la aynı ayda, 1972 yılının Temmuz’unda, ebedi yolculuğa çıkıyor ve Celadet’le aynı mekânı paylaşıyor. Celadet son yolculuğuna çıkarken Qedri Can’ın ona atfen yazdığı şiirinin son dizesi “Ölmedi yaşıyor”dur. Bana da sorarsanız; evet ölmediler, yaşıyorlar.
$WEXTÎ NIYE$
Niştiman birîndar e
Wextî efsane niye
Li ber çavan sêdar e
Wextî bêgane niye
Ey cenabî Pîremerd
Saldîdeyî germ û serd
Bo çî to pirr ekey derd
Wextî meyxane niye
Ey kiçe le Çemçemall
Kiçe kurd, kiçe delal
Le hed ziyade tû menal
Wextî giryane niye
Ey Nalî dîwanî
Bo maçêk şeydanî
To xwud ekey herzanî
Wextî qurbane niye
Niştiman birîndar e
Li ber çavan sêdar e
Wextî eşqane niye
Wextî mestane niye
QEDRÎ CAN
*Çavkanî: Prof. Dr. Merîwan Umer Dewlet
[1]

1. dawî 2. aqibet 3. kutahî[1]

Ev babet li gorî Standardya Kurdîpêdiya bi dawî nebûye, pêwîstiya babetê bi lêvegereke dariştinî û rêzimanî heye!

Serencama 90 Salên #RIYA TEZE#
Nivîsandin û Amadekirin: #ESKERÊ BOYÎK#

Hejmara ewlîn ya rojnama RIYA TEZE, di sala 1930î, bîstûpêncê meha Adarê, li bajarê Yêrêvanê, bi elfabeya girafîka Latînî, ku Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo çê kiribûn, hate weşandin. Rojname organa Wezareta Ronkayê ya RSS Ermenistanê bû. Armancên weşandina rojnamê di nav silavnama Komîtêya Navendî ya Partiya Komunîst û hukumeta rêspûblîka Ermenistanê da hatibûn destnîşankirin. Armanca rojnamê ya sereke ji bo çêkirina qeydê nû (sosyalîstiyê) organîzekirina wê para xelkê kurd bû û di nav kurdan da propagandakirina siyasî ya wî welêtî.
Di roja ewlîn da rewşenbîrên kurd yên wek Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Emînê Evdal û yên din di dora rojnamê da civiyan, kar û barê wê hildan ser milên xwe. Ji bo bi rêk û pêk weşandina rojnamê, nivîskarê ermeniya yê bi nav û deng, dostê gelê kurd Hiraçya Koçar, edebiyatzan Herûtiyûn Mikirtçiyan, Gevork Parîs alîkariya mezin dan karên weşana rojnamê. Ew tev jî di nav kurdan da mezin bûbûn, kurmancî rind zanibûn û dilsozê gelê kurd bûn. Heta sala 1934an wan wek berpirsiyar rojnamê diweşandin. Berpirsiyarê rojnamê yê ewlîn yê bi eslê xwe kurd Cerdoyê Gênco bû (1934-1937).
$Sê êtapên weşandina rojnameyê$
Weşandina rojnamê meriv dikare belayî sê êtapan bike:
Êtapa yekê: Ji sala 1930 heta 1938an, yanê heta dema rawestandina weşana rojnamê. Di vê êtapê da çiqas jî kadrên netewî yên xwendî kêm bûn, di nav kurdan da evdên di karên rojnamevaniyê û weşangeriyê da têgihîştî bawer bikî tune bûn, lê guhdariya dewletê, xêrxwazî û alîkariya rewşenbîrên ermenî zêde bû. Her tişt ciyê vala ava dibû.
Di hejmarên rojnamê yên wan salan da biryarên Komîteya Navendî ya Partiya Komûnîst, hukumeta welatê Sovêtê û Ermenistanê hatine weşandin. Guhdariya mezin hatiye danîn li ser pirsgirêkên li ser bingeha sosyalîstiyê veguhestina civakê, di gundan da çêkirina kolxozan, perwerdekirina civakê bi ruhê Marksîzm-Lênînîzmê, dostanî û biratiya gelan, karê hildana nexwendîtiyê, mafê jinan, ciwanan, şerkariya dijî edetên ziyandar, serokeşîr, zengîn, milkedar û olperestiyê. Şerkariya dijî erf-edetên bêkêr, pêşdabirina gundên kurdan, çêkirina dibistanan, hazirkirina kadrên netewî û gelek pirsên dinê tim di guhdariya rojnamê da bûne.
Tîraja rojnamê sala ewlîn 600 heb bû, sala 1932 gihîşte 1300î. Rojname li nav gundên kurdên Ermenistanê, avtonom rêspûblîka Naxîciyêvanê û li bajarê Tilbîsê (Gurcistan) belav dibû.
RIYA TEZE bi rastî jî wê demê roleke mezin di jiyana kurdên Sovêtê da lîst. Xwendevanên kurd rojnama xwe dîtibûn, di her malê da ew bû mêvana hizkirî.
Lê paşê, rojên nexweş bûn para kurdan jî. Dezgehên kurdan yên çandiyê, perwerdê, weşanê hatine rawestandin. Bi sebebê goya ji bo guhestina elfabê (elfaba kurdî ya latînî bi elfaba herfên kirîlî), weşana rojnama RIYA TEZE jî “wedelû“ hate sekinandin. Wê “wedelûyê“ bawer bikî 17-18 salan kişand. Di sala 1955an da, careke din dest bi weşana RIYA TEZE bû.
Êtapa duda: Ev dema ji sala 1955an dest pê dibe, dikşîne heta sala 1989an. Vê carê rojname bi tîpên kirîlî hate weşandin, kîjan Heciyê Cindî li ser girafîka rûsî çê kiribû. Ev dema weşana rojnamê ya here gumrih, bi hêz û geş e. RIYA TEZE dikeve nava cêrga rojnamên komarê yên here hukumdar. Dibe organa Komîtêya Navendî ya PKE, Sovêta Bilind (parlamênt) û Sovêta Wezîrên RSS Ermenîstanê. Rojname dibe berdevka partiya desthilatdar û hukumeta wê komarê. Eva nîşan dide ku mecalên rojnamê beranberî mecalên rojnamên komarê yên here navendî dibin û fînansekirina wê ji alîyê dewletê va tê kirin. Berpirsiyarê rojnamê tim dihat hilbijartin parlamêntarê komarê û endamê Komîtêya Navendî ya PK ya Ermenistanê. Xebatkarên rojnamê jî di- ketin nava sîstêma xebatkarên Komîtêya Navendî ya PK û hukumetê. Di welatê Sovêtê da xizmetguzariyên xebatkarên wê sîstêma hukumdar li ser asta here bilind dihatin mîaserkirin. Nexweşxane, dukan û xizmetguzariyên din ji bo wan cuda bûn, di bajêr da zû avayî didane wan.
Di nav wan salan da (34 sal) berpirsiyarê rojnamê yê herdem Mîroyê Esed Mistoyan bû. Wan salan cîgirê berpirsiyar Qaçaxê Mirad, pey ra Emerîkê Serdar xebitîn, wek katibên cawdar salên cuda cuda Şekroyê Xudo, Qaçaxê Mirad, Emerîkê Serdar û Babayê Keleş xebitîne. Di nav wan sala da timî 12-14 karmendên rojnamê hebûne.
Rojname di heftiyê da du caran, bi çar pelên biçûk dihate weşandin. Tîraja wê digihîşte 5 hezarî. Navê wê kiribûn kataloga navnetewî ya rojname û kovarên welatê Sovêtê.
Ew rojnama dewletê bû û berê ewlîn siyasiya welêt dimeşand û belge û biryarên dewletê bi wergera kurmancî têda dihatin weşandin. Xêncî wan gelek gotar û nivîs ji navenda jorê dihatin standin: Gotarên siyasî, ji emrê Partiya Komûnîstiyê, şirovên civakî, siyasî, deng û bahsên cîhanê û welêt. Ew hemû bi mecbûrî, bi kurmancî dihatin wergerandin û di rojnamê da weşandin.
Berpirsiyariyê guhdarî datanî li ser pêşdaçûyina emrê kolxoz, sovxoz, fabrîkan, dibistan û îdarên xwendinê, obiyêktên çêkirinê, destanînên xebatkaran û pirsên din. Naveroka gelek nivîsaran qet bi kurdîtiyê va girêdayî jî nebû. Evê yekê di nav xwendevanan da gazin pêşda tanîn. Ji bo ew nivîsarên ku min behsa wan kir, payê pirê bi zimanên din rojnamên rojane da dihatin weşandin, bi radyoyê dihatin dayîn, paşê heta di RIYA TEZE da derdiketin êdî kevn dibûn û pêwîstiya wan nedima.
Pelek tim ji bo kurdîtiyê dima. Di wê pelê da ser pirsgirêkên dîrok, çand, huner, edebiyat, ziman, zargotin, perwerde, werger û pirsên civakî dihatin rawestandin.
Wê demê serokê para edebiyatê Egîtê Xwedo, yê para kûltûrayê jî Emerîkê Serdar bû. Herdu jî di warê zanyariya edebiyatê da zane bûn. Para ziman û edebiyata zanîngehê xilaz kiribûn û wek mamostayê ziman û edebiyata ermeniya di mekteban da xebitîbûn. Wana bi hizkirin guh didane efrandinên me yên nû, ber- hemên here baş dibijartin bo di rojnamê da weşandinê.
Matêriyalên vê parê timê pirr bûn û bi mehan li benda weşana xwe diman. Hinek wusa jî nedihatin weşandin. Nivîskar û rewşenbîrên kurd sal bi sal pirr dibûn, mecalê weşanê jî kêm dibûn… Xêncî wî perrên rojnamê, mecaleke weşandinê ya din ji bo efrandarên kurd tune bû.
Ji her tiştî berbiçav bû ku ev rojnama biçûk nikaribû xwestekên rewşenbîriya kurdî pêk baniya, rojname wek navekî mezin hebû lê mecal tunebûn.
Heta niha jî ji me gelekan ra tarî ye (wek şedên bûyeran); gelo çima RIYA TEZE wek rojnamên merkezî yên din nekirin ya rojane? Hema hevekî nehat mezinkirin? Gelo berpirsiyar nedixwest karê wî û cawdariya wî zêde bibe, yan pêşdakişan- dina pirsên wusa li serokatiya Ermenistanê xweş nedihat?
Bi texmîna min herdu menî jî hebûn.
Çi jî hebûya RIYA TEZE rojna- ma me kurdan bû, her tiştê wê kurdewarî bû. Heta axaftina civînên xebatkarê wê, civînên tevî miqaledaran, protokol, her nivîsên wan yên biçûk û mezin, gişk bi kurmancî bûn. Min nedît careke di rêdaksiyayê da xêncî kurmancî bi zimanekî din bihata axaftin, nenihêrî xwendina teva ermenî yan rûsî bû û weke wan netewan, carna ji wana jî rindtir, paqijtir zimanê wan yê edebî zanibûn. Di nav rewşenbîriya kurdên Ermenis- tanê da şerm bû ku bi hev ra bi zimanekî din biaxivin. Loma jî nêzikaya salên heştêyî di nav kurdên Ermenistanê da bawer bikî bingeha zimanê kurmancî yê edebiyatê yê standart hatibû avîtin. Pêşengiya paqijayî û pêşdabirina rastnivîsê RIYA TEZE dikir. Di wê derecê da rola wergerê pir bû. Rojê bi de- han nivîsên pirrcure û pirrserecen ji zimanê rûsî û ermenî ji bo axaftina radyoyê û rojnamê dihatin wergerandin. Wergervan, dicedandin wan nivîsan bikine kurmancîke wusa ku ji bo xwendevan û guhdarvanên radyoyê pirr têgihîştî bin. Di RIYA TEZE da guhdarîke mezin datanîn li ser pirsên ziman û rastnivîsê.
Êtapa sisiya: Ji sala 1989an heta niha. Di vê demê da êdî bingeha rojnamê hejiya. Bi pêrêstroyka Gorbaçov di welatê Sovêtê da dest bi tevliheviyê bû. Nijadperestî, pirsgirêk û dijîtî di nav gelan da serî hildan. Di Ermenistanê da jî bayekî nebixêr li civaka kurd rabû. Bi alîkariya şovûnîstên ermenî, li nav wê para kurdan jî dutîretî çêbû, bere-bere mecalên rojnamê kêm bûn û di dawiya salên nodî da RIYA TEZE kete halê bûyîn-nebûnê. Fînansekirina wê ji aliyê dewletê va bere-bere kêm bû û pey hilweşîna welatê Sovêtê ra jî lap hate birîn. Rojname bi alîkariya welatparêzên kurd heyîtiya xwe bi teherekê heta niha xweyî dike.
Li pey Mîroyê Esed, ji sala 1989 heta 1991 berpirsiyarê rojnamê sal nîvekê Tîtalê Efo kir. Paşê heta vê paşwextiyê nivîskar Emerîkê Serdar bû, van salên dawiyê jî Girîşayê Memê yê rehmetî bû, niha Tîtalê Kerem e. Xebatkarê wê jî bere-bere kêm bûn. Weşan hîmlî ketiye ser milê Mirazê Cemal.
Weşana rojnamê derbazî elfaba latînî bû. Rîtma weşana rojnamê jî xirab bû. Eger berê heftê du cara dihate weşandin, paşê bû heftê carekê, mehê carekê, çend mehan carekê…
$Piştî hilweşîna Sovyetê$
Wê demê weşana rojnameyeke kurdî, ew jî ya dewletê, bûyereke pir mezin bû ne ku tenê di jiyana kurdên welatê Sovêtê, lê temamiya gelê kurd da.
Di demeke kin da, ew guhertinên sosyal-çandî ku li welatê Sovêtê di jiyana vê para gelê kurd da çêbûbûn him bala xêrxwazan, him jî ya dagirke- ran kişande ser xwe.
Eger qewl û qanûnên welatê Sovêtê yên berk nîbûna, di navbera rewşenbîriya kurd
ya wê demê û ocaxên kurdên Ermenistanê da pêwendî çêbibûna, ez bawer im riya çand, ziman, perwerde û tiştên mayîn li bal kurdên Ermenistanê wê bêtir li ser bingeha kurdewarî û bi asteke bilind pêşda biçûya, afirandinên hê bi nirx û giranbiha çêbibûna.
Di sala 1932an da çend hejmarên RIYA TEZE û pirtûkên kurmancî, ku li Yêrêvanê hatibûn weşandin digihîjin berpirsê kovara HAWARê Mîr Celadêt Bedirxan. Di hejmara HAWARê ya 8an da bi navê Herekol Azîzan nivîsareke kêfxweşiyê di wê derheqê da tê weşandin.
Nivîsara HAWARê weha hatiye weşandin:
“Rûjnameke kurdmancî, bi herfên nû, bi kurdmanciyeke xwerû, li Rewanê, di şiklekî spehî û çeleng de derdikeve.
Vê paşiyê çend hejmarên wê gehiştine destê me. Çavên me pê biruhn bûn, dilê me şa û geş bû. Kurdmancên Rewanê ji rûjnamê pêve çend kitêb jî derêxistine. Me sê-çar rûj mijûlahiya xwe bi wan kirin. Ji nav rûpelên wan ên taze û ter bihna kulîlkên çiyayê Elegozê, bayê zozanên Serhedan diha- tin. Di nav resmên wan de şalû-şapikê kurdmancî, xencer û piştxencera kal û kalikên me dihatin dîtin. Rêya Teze wek navê xwe taze ye, nû ye, nûbar e. Lê ji Hawarê kevintir, bi emr jê mezintir e. Hejmara wê a paşin ko gehiştiye destê me a pêncî û nehan e. Li gora ko Rêya-Teze rûjnameke dehrûjkî ye, berî salkê û hin dest bi derketinê kiriye”.
Paşê ew du helbestên biçûk ji kitêbeke ji wan ra şandî di nivîsê da tîne û nivîsa xwe weha bi dawî dike: “Ji bona îro me hevqas got, pêşdatir em dîsan ji Rêya-Teze behs bikin. Em ji hevalê xwe re rêyeke xweş û dewiyeke geş hêvî dikin. Divêt ko her gav me hay ji hev hebit û gerek ê ko em hevdu ser xebata hev serwext bikin“. Herekol Azîzan
Di wê nivîsarê da nayê behskirin gelo çawa, bi destê kê, yan kê ew rojname û kitêb ji wan ra şandine.
Eyan e ku di navbera Heciyê Cindî û Celalêt Bedirxan da pêwendî hebûne. Lê tê texmînkirin, ew pêwendî zûtirekê hatine birîn û HAWAR di hejmarên xwe yên dû ra behsa RIYA TEZE nake. Xuya ye organên dewletê pê hesîyane û kerr dawî bi pêwendiyan anîne.
Nuxteke sûcdarkirina Heciyê Cindî ya salên 1937-1938an, pêwendiyên wî bûn tev Celadet Bedirxan ra.
Heciyê Cindî di bîranîna xwe ya derheqa hebskirina xwe ya sala 1938an da dinivîse: “… Min wusa jî name ji Celadet Bedirxan ra şandine û bersivên min hatine. Di name û gotaran da min daye kivşê, wekî li welatê Sovêtê, hukumeta Er- menistanê her mecal çêkirine bona pêşdaçûyina çanda me: Rojnama me RIYA TEZE dertê, kitêbêd me çap dibin, radyoya me, mektebên (dibistanên) me hene…“
Ji vê bîranînê tê xanê, ku bi rastî jî rojname û kitêb Heciyê Cindî ji Celadet Bedirxan ra şandine.
Heciyê Cindî dihate gunekarkirin ku pêwendiyê wî tev serokê partiya kurdan ya “nijadperest“ XOYBÛNÊ heye û ew partiya wek heval û hevkarê partiya ermeniya, Daşnaka dihate dîtin…
Ji aliyê din dagirkerên Kurdistanê, ku heyîtiya gelê kurd qebûl nedikirin, programeke asîmîlasyonê ya eşkere dabûn ber xwe û nerazîbûnên kurdan jî dijî wan curê serhildanan li pey hev diteqiyan, nedixwestin dengê kurdan li cîkî din bê bihîstin.
$Neyartiya rejîma Tirkiyê li dij rojnamê$
Derfetên ku li Ermenistanê ji kurdan ra vebûbûn, guhdariya dagirkeran, îlahî ya rêjîma Tirkiya ya nijadperest a Kemalîst kişandibûne ser xwe. Wan rind zanibû, ku ew ocaxên kurdan yên kûltûrî, perwerdeyî, zaniyarî ku li ser hidûdê wan çê- bûne ji bo Kurdistana bindest zengilê hişyarbûnê ne. Rast e, di destê me da dokûmêntên konkrêt kêm in, lê yên heyî jî bes in ku bê texmînkirin, çawa dîplomasiya Tirkiyê xwestiye dengê kurdên Ermenistanê bide kerrkirin.
Ji bo nimûnê, xebatkarê dîplomatiyê yê Sovêtistanê li Yêrêvanê Neymarek, di nama xwe ya ji bo Wezareta Karên Derva ya Sovyêtê ra şandî da (05.04.1935) dinivîse ku konsolosê tirkan tim guhdariya xwe datîne ser weşandina RIYA TEZE li Ermenistanê. Jê ra her hejmar tên tercumekirin, lê rojname wisa miqate
û bi tahamûl e, mirov dikare mihakeme bike ku konsûlên tirkan yên vê derê, nikaribûn
tu qulpan jê ra bibînin. Wek tê zanîn, hemû hejmarên wê ji terefê tercumanên Tirkan gelekî bi himet tên tercûme kirin. Belgeyeke din, ku Neymark (09.05.1935), serokê qismê 1-ê yê Wezareta Karên Derva ya Sovyetê ra şandiye, weha nivîsiye: “Li gor agahdariyên di destê min da, demek berê Aral û Yilmaz di derheqê pirsa kurdî da raporek bi dizî hazir kirine. Li gor înformasiya di destê me da, muhtewa vê raporê ev e: Li Êrîvanê rojnama “Riya Teze” hebûna xwe berdewam dike. Hebûna wê li ser tixûbê Tirkiyê ji bo me tehdît e û îşareta dijminatiyê ye”.
Di welatê Sovêtê da pirsên weha gelekî bi dizî dihatin xweyîkirin, bi rêyên KGB dihatin kontrolkirin û tev berpirsiyar dihatin kerrkirin. Dibe ew bû sebeb ku berpirsiyarên rojnamê (berpirsiyar û cîgirên wî), ji wan tiştan agahdar bûn, ji bo wê çendê jî wusa gelekî bi fesal bûn, nedihîştin gotarek, cimlek, yan hema peyveke bi şik di rojnamê da bên weşandin. Di salên hilweşîna welatê Sovêtê em jî pê hisiyan ku rêdaksiya rojnamê gelek name, rojname, kovar, kitêb ji kurdên welêt, Ewropayê û ji xêrxwazên kurdan distandin. Ew jî hatibûn veşartin ku kes nebîne. Salên pêşiyê hindik, lê vê dawiyê gelek siyasetmedar, rewşenbîr, wusan jî xwendevanên kurd ji Kurdistanê, ji welatên Ewropayê, heta yên ku di bajarê Moskovayê, Lênîngiradê û di bajarên Sovêtê yên din da dixwendin, dihatin Yêrêvanê, li rêdaksiyayê dibûn mêvan, dîsa berpirsiyariya rojnamê xwe dûrî wan digirt û degme di derheqa wan û hatina wan da înformasyon diweşand. Hemin sûret tev wan kêm digirtin.
Wekî li cem serokatiya komara Ermenistanê şik li ser amintiya wan çênebe, derheqa destanînên kurdên komarên Sovêtê yên din da jî kêm diweşandin. Ev pirr bi fesalbûna berpirsiyarên rojnamê me tîne wê fikrê, ku li ser wan kontroleke piralî ya giran hebûye. Bo wê jî berpirsiyar nexwestine heyîtiya rojnamê û kursiyên xwe bikine bin rîskê.
Dema derheqa nivîskarên me Qaçaxê Mirad, Eliyê Evdilrehman, Mîroyê Esed, Emerîkê Serdar, Egîtê Xudo axaftin dibe, mirov nikare RIYA TEZE ji bîr neyne. Wan temamiya jiyana xwe ya afirandariyê di xebata vê rojnamê da derbaz kir. Dewsa qelema wan, bawer bikî li ser her pel, her gotar û nivîsên rojnamê heye. Vê fikrê bi gîştî derheqa rojnamevanê navdar Tîtal Mûradov da dikare bê gotin, ewî jî bawer bikî sî-sîûpênc salên emrê xwe bi karê rojnamê va girê da.
Di karê pêşxistina RIYA TEZE da emekê katibê wê yê cawdar, nivîskar Babayê Keleş, nivîskar û rojnamevan Têmûrê Xelîl, nivîskar Pirîskê Mihoyî, Hesenê Qeşeng, Girîşayê Memê, Rizganê Cango mezin e. Her yekî ji van, 15-20 salên jiyana xwe ya afirandar dane karê RIYA TEZE.
Karên xwe yên rewşenbîrî û zaniyariyê ji rêdaksiya vê rojnamê dest pê kirine: Kurdzanên bi nav û deng, akadêmîkê akadêmiya Ermenistanê Şekroyê Xudo, Prof. Şerefê Eşîr, Prof. Karlênê Çaçanî, serokê para axaftinên kurdî ya radyoya Yêrêvanê, nivîskar Xelîlê Çaçan Mûradov, nivîskarê kurd yê navdar Ahmedê Hepo, xebatkarê parti- yayê Tîtalê Efo.
Bawer bikin temamiya rew- şenbîriya kurdên Ermenistanê, ji Erebê Şemo girtî heta min û yên li pey min jî rojnamê ya xwe hesab kirine û ji bo pêşxistina vê dezgeha kurdewarî çi ji destê wan hatiye kirine. Û bi qewata tomerî, rojnama me bi bilindayî û baş- bûna xebata rojnamegeriyê, profêsyonalîzmê ji rojnamên komarê danedixist…
Jê ra hesav rûdiniştin, xebata wê ne ku tenê li Ermenistanê, lê li welatê Sovêtê bilind dihate qîmetkirin. Sala 1980î ji bo 50 saliyê ji aliyê hukumeta Sovêtê hêjayî xelata “Nîşana Hurmetê“ bû. Gelek xebatkarên wê bi hurmetnaman hatibûn xelatkirin, hêjayî navên emekdariyê bûbûn, endamên Yekîtiya Ni- vîskar û Rojnamevanên Welatê Sovêtê bûn.
Di dîroka rojnamegeriya kurdî da, rojnama RIYA TEZE, di warê pêşxistina ziman, edebiyat û rojnamevaniyê
da xwediyê rol û cîkî xisûsî ye. Rojnama RIYA TEZE bû ênsêklopêdiya jiyana kurdên Sovêtê, îlahî yên Ermenistanê. Ew dîroka zindî ya pêşdaçûyî- na çand-kûltûra wê para gelê kurd e.
[1]

yekûna hejmarên ku hatine derbdanê[1]

Ev babet li gorî Standardya Kurdîpêdiya bi dawî nebûye, pêwîstiya babetê bi lêvegereke dariştinî û rêzimanî heye!

yekûna hejmarên ku li hev hatine parvekirin[1]