Piştî ku di sala 1923’yan de Komara Tirkiyeyê feraseta netew-dewletê qebûl dike û di çorçoveya vê ferasetê de hemû kêmarên misilman ên li welêt wekî tirk qebûl dike, pêwîstiya nivîsandina dîrokeke nû ya li gorî vê ferasetê bi awayekî xwezayî derdikeve holê. Li gor vê dîroka nû tê nivîsandin, di dîrokê de cihekî bi navê Kurdistan çênebûye û her wisa civakeke cuda a bi navê kurd jî tune ye. Ev nêrîna fermî ew qas tê pejirandin ku hinek dîroknasên Osmanî jî bi xemnexurî dikarin bibêjin ku di dîroka Osmanî de eyaletek bi navê Kurdistanê tu caran çênebûye.
Em dibêjin dîroknasên Osmanî jî ji ber ku kesekî ku dîroka Osmanî ji asta despêkê hinekî zêdetir zanibe, dizane ku di Dewleta Osmanî de bi navê Kurdistanê cografyayek hebûye û Osmaniyan ev nav wekî navekî cografî bi kar aniye. Hema hema di hemû pirtûkên bûyernivîsên Osmaniyan de; ji Naîma bigire heta Ewliya Çelebî û Katîb Çelebî mirov dikare bi rihetî rastî vê têgihê were. Ji xeynî vê yekê, heke li ser sedsala 19’an a Osmaniyan kêm zêde lêkolîn bê kirin, dê bê dîtin ku di sala 1847’an de di Takvîm-î Vekayî de nivîseke fermî hatiye çapkirin û di vê nivîsa fermî de Eyaleta Kurdistanê hatiye damezirandin.
Ligel van hemû yekan, “dîroknûs”ên ku tu têkiliya wan bi etîka zanistî re tune ye zêdetir ji bo polîtîkaya rojane vê angaştê dikarin bînin zimên. Wekî komekê armanca me ev e ku em bi vê xebatê di Salnameyên Dewleta Osmanî de Eyaleta Kurdistanê û agahiyên der barê Eyaletê de berhev bikin û bi awayekî kronolojîk pêşkêş bikin. Me xwest ku îro ev bûyera ku êdî derfetên înkarkirina wê nemane, hinekî din bikeve rojevê û bibe naveroka xebatên cidî û zanistî.
Di Dewleta Osmanî de bi navê Kurdistanê eyaletek heye û di sala 1847’an de hatiye damezirandin. Belê, dibe ku pirsa “Çima ne berî vê dîrokê lê di vê dîrokê de hatiye damezirandin?” were aqilan. Sedema vê yekê pir zelal e; wekî ku tê zanîn di dema Yavûz Sultan Selîm de, kurdan li hemberî Safewiyan li cem Osmaniyan cih girt. Ev yek aliyekî jî qebûlkirina kontrola Osmaniyan bû. Li hemberî vê yekê, Sultan Selîm, di warê otonombûna herêmê de soz daye û bi rastî jî heta sedsala 19’an li herêmê hikûmet û mîrîtiyên kurdan hebûna xwe berdewam kirine. Ji bo vê yekê jî, herêm, neketiye kategoriya eyaletên klasîk ên Osmaniyan. Osmaniyan wek pêwîstiya ûsûla ku tim bi kar anîne herêm li gorî taybetmendiya wê bi rê ve biriye.
Lêbelê ji serê destpêka sedsala 19’an ve, bi taybetî jî di dema Mehmûdê II’yem de guherînê dest pê kir. Osmaniyên ku di vê sedsalê de ketin pêvajoyeke cidî ya modernbûnê, dest bi modernkirina bastûra îdarî ya klasîk a Osmaniyan kirin, ango dest bi guhertina pergala eyaletan kirin û bi ji holêrakirina saziyên xweserî xwe dest bi xurtirina navendê kirin. Ji bo vê yekê bi taybetî, di sala 1826’an de Eyaleta Anatoliyê, wekî çar beş bi awayekî fermî hate dabeşkirin û ji bo “mutesellîmên mutedîl yên girêdayî paşayên mutasarrif” birêve bibin biryar hat dayîn.
Piştî wê rewşê ev bûyer qewimîn: “Di 26’ê sermaweza 1847’an de ji bo Wilayeta Diyarbekirê waliyek hate tayînkirin û li aliyê din di 13’ê berfanbara 1847’an de rojnameya Takvîm-î Vekayî (Lê belê ev dîrok di qilawûza wergerandina dîrokê de ku ji TTK’ê ve hatiye çapkirin wekî 14 Berfanbar hatiye nivîsîn) bûyereke cuda pêşkêş dike: Eyaleta Kurdistanê. Li gorî vê yekê Eyaleta Diyarbekirê û sancaxên Wan, #Mûş# û Hekarî û qezayên Cizîr, Botan û Mêrdîn, bi navê Kurdistanê eyaleteke nû pêk tînin. Di serî de ji bo navenda eyaletê Xelat hatibû fikirîn. Lê belê bi qasî ku ji salnameyan tê fêmkirin demekê Wan û Mûş, demeke zêdetir jî Diyarbekir (#Amed#) bûye navenda eyaletê. Eyaleta Kurdistanê li gorî salnameya 1266/1849 sancaqên Mûş, Wan, Hekarî, Cizîr, Diyarbekirê digire nava xwe. Piştî çend salên din Hekarî, Wan, Mêrdîn û Cizîr jî bi hev re bûne eyaleteke cûda, navê wê jî bûye Eyaleta Hekarî. Piştî demeke din navê eyaletê bûye Wan.” Lê belê ev pêvajo di navbera Osmanî û kurdan de bûye sedema tengezariyan û di nava salên 1826 û 1847’an de bi dehan serhildan çêbûne. Ji van a girîng û dawîn Serhildana Bedirxan beg e. Dewleta Osmaniyan ev serhildan serkut kir û her wekî li jor jî tê gotin, Eyaleta Kurdistanê ava kir. Heta di belavoka taybet a Takvîm-î Vekayî de, ev bûyer wekî ji nûve desteserkirina Kurdistanê tê nirxandin.
Wekî tê dîtin heke mirov bûyerên dîrokî li gorî pîvanên zanistî lêkolîn bike û xwe ji fikrê rojane û polîtîk dûr bixwe, hînbûna rastiyan ew qas ne dijwar e.
Di vê xebatê de, tevî teblîgata fermî ya avakirina Eyaleta Kurdistanê nîşan dide, dema ku Eyaleta Kurdistanê hebûye, di navbera salên 1847 û 1868’an de di salnameyên Dewleta Osmanî de Eyaleta Kurdistanê bi çi şeklî cih digire ew ê bê nîşandan. Pirsgirêka, di sala 1868’an de eyalet bi çi fikrî ji holê hate rakirin hîn jî nehatiye bersivandin û ev mijara xebateke cuda ya koma me ye.
A- Rojnameya Takvîm-î Vekayî ya ku
Damezirandina Eyaleta Kurdistanê îlan dike
5 Muharrem 1264 (14 Berfenbar 1847)

Teblîgata Fermî
Mukaddim ve muahhar Takvim-i Vakayi' nüshalarında keşîde-i silk sutûr-ı beyân kılındıxı vechile bir müddetden berü eyâdî-i mütegallibede kalmış olan hıtta-i Kürdistanın leh-ül-hamd ve'l minh mücerred himmet bi-hemtâ-yı hazret-i şehr-yârî ve satvet-i bâhire-i cenâb tâc-dâr-ı eser-i celîli olarak bu kerre yeni başdan feth ve teshîr-i mir'ât-ı teyessürde cilve-ger olmûş ve işbu muvaffakıyyet hazret-i şehn-şâh-i mahzâ âmme-i tebaa ve berâyâ-yı saltanat-ı Seniyye hakklarında ma'tûf ve rây-gân olan niyet-i âdle ve efkâr-ı hayriyye-i cenâb-ı cihân-bânî ibtiga-yı sâmîsince herhalde min kıbel-in Râhman zât-ı fahâmet-simât mülûk-anenin mazhar envâ'-i füyûzat ve te'yidât buyurulduklarına delîl ve bürhân olub doxrusu dîbâce-i tevârîh-i ezmân olmaklıxa şâyân görünmüş olduxundan hıtta-i merkumenin hüsn-i zâbıta ve râbıta-ı umûr-i mülkiyye ve istihsâl-i menâzım-ı dâimiyesiyle te'sîs-i âsâyîş ahâlî kaziyye-i matlubesine bakılması yani oraların bir idâre-i mahsûsa ve müstakılle tahtına konularak dirâyetli ve vukuflu bir zâta ihâlesiyle Diyarbekir eyâleti ve Van ve Mûş ve Hakkari sancakları ile Cizre ve Bohtan ve Mardin kazâları birleşdirilüb cümlesinin bir eyâlet add ve itibâr olunması ve iş bu eyâlete Kürdistan eyâleti tesmiye kılınması iktizâ-yi hâle muvâfık ve çesbân olacaxına mebnî eyâlet-i mezbureye ol sûretle münâsib bir Wali lede-t-teemmül Musul Walisi atûfetlü Es'ad Paşa hazretleri dirâyet ve fatânet-i kâmile ve iffet ve istikâmet-i zâtiyye ile muttasıf ve çok zamanlar ol taraflarda istihdâm buyrulmasıyla usûl ve ahvâl-i memlekete vâkıf kudemâ-yı vüzerâ-yı saltanat-ı seniyyeden olmakdan nâşî eyâlet-i cedide-i mezkûrenin müşârün-ileyh Es'ad Paşa hazretlerine ihâlesi ve ol halde Musul eyâletine bir dixerinin ta'yini tabiat-î maslahat-ı iktizâsından olarak Belgrad muhâfızı esbak atûfetlü Vecîhî Paşa hazretleri ashâb-ı rüşd ve reviyyet ve erbâb-ı sıdk ve istikâmetden ve hüsn-i idâre-i umûr-i mülkiyyeye vâkıf zevât-ı sütûde-simâtdan olması ve exerçi Musul eyâleti şimdiye kadar Tanzîmât-ı Hayriyyeden müstesnâ olarak idâre olunmakda ise de dâire-i tanzimatda bulunan memâlik hazret-i şâhâne ahalisinin sâye-i ma'delet vâye-i hazret-i mülûk-anede mazhar oldukları menâfi' ve âsâyiş ve istirâhat ve emniyyet-i kamileyi eyâlet-i merkume ahâlisi derk ve iz'ân ederek ve bunun üss-i esâsı ma'delet olduxunu bilerek bu eyâletin dahi dâire-i nasfet bâhire-i Tanzîmât-ı Hayriyyeye idhâlini arzu ve niyâz etmekde olduklarına ve ahâli-i merkumenin iş bu niyâzlarına müsâade-i seniyye-i cenâb-ı şehen-şehi bî-dirîg buyurulduxuna binâen müşârün-ileyh Vecîhî Paşa hazretleri usûl-i ma'delet-şümûl tanzimâtın ol vechile hüsn-i ....... ve tensîkına dahi muktedir bulunması cihetleriyle kendüsünün Musul Walisi nasb ve ta'yin kılınması tensib ve tasvib berle ol babda isâbet-efzâ-yı sünûh ve sudûr buyrulan emr ve fermân maâlî-i ünvân hazret-i hilâfet-penâhî mantûk celli üzere iktizâları icrâ kılınmışdır.

Wergera Belgeyê
Wekî di hejmarê Takvîm-î Vekayî ya berê de jî hatiye nivîsandin, ji demekê vir de welatê Kurdistanê ku di bin zordestiyê de mabû – şikir ji xwedê re- bi hêza bêhempa ya padîşah û bi hêla wî pelçikandî, vê carê xistina bindestan a ji nû ve bi serkeftî pêk hatiye. Ev serkeftin nîşan dide û ispat dike ku padîşahê mezin ê ku ji bo heqê tebaa û xelkê Împaratoriya Osmaniyan niyeta wî edalet e, fikra wî ya bixêr û armancên wî yên mezin her tim dê ji aliyê Xwedê ve werin piştevanîkirin. A rast wextê minasib hatiye dîtin ku rêveberiya welatê ku navê wî derbas bûye, karê hundir û bi berdewama pergala wî, bi avakirina asayîş û bi cihanîna dilxwaza gel yanî xistina wan nava meqamê rêveberiyeke taybet û serbixwe, bi dayîna kesekî jîr, zane û gihîştî Eyaleta Diyarbekir, sancaqê Wan, Mûş û Hekarî û qezayên Cizîr, Botan û Mêrdîn bi tevîhevkirina wan gişan wekî eyaletek bê hesibandin û ev eyalet wekî Eyaleta Kurdistanê bê binavkirin, ji bo pêwîstiya rewşê di cih de û minasib hatiye dîtin. Di vê rewşê de ji bo eyaleta ku navê wê derbas bûye bê fikirandin, waliyê Mûsilê hezretî Esad Paşayê dilovan ji ber wesfên wî yên mîna bîrbirî, jîrî, namûs û rastiyê û ji ber ku demeke dirêj li wan deran xizmet kiriye, rewş û pergala memleket dizane, ji ber ku wezîrê Osmaniyan ê kevn e, eyaleta nû ku navê wê derbas bûye, ji bo walîtiya wê derê hezretî Esad Paşa minasib hatiye dîtin.
Di vê rewşê de ji bo pêwîstiya şixulînên Eyaleta Mûsilê waliyekî din ê parêzkarê kevn ê Baxdayê hezretî Vecîhî Paşayê dilovan, rast, bifikir, karê eleqedarê gel ji bo meşandina wê dizane, ji kesê ku mirov pesnê wan bide ye û her çi qas heta niha Eyaleta Mûsilê li dewrî Tanzîmat-i Hayriye hatibe rêvebirin jî, gelê welat ê di çerçoveya Tanzîmat de, di bin parastina adîl a Padîşah de rihetî, xweşî, ewlekarî û fêdeyê dibînin, ligel gelê eyaleta ku navê wê derbas bûye (Mûsil) hatiye fêmkirin û bi zanîna vê edaleta rastîn û daxwaza vê eyaleta ji têkeve nav ku wekî çerçoveya rastî û xweşiyê tê zanîn Tanzîmat-î Hayriye, xwestekên gelê ku navê wan derbas bûye Padîşahê me yî bilind destûra xwe texsîr nake û hezretî Vecîhî Paşa ê ku navê wî derbas bûye ji bo pêwîstiya awayê edaletê yê Tanzîmatê, ji ber ku kare rast bike û bi rê ve bibe wekî waliyê Mûsilê şandina wî minasib û rast hatiye dîtin. Ji bo wê yekê pêwîstiya emr û fermana Padîşahê xwediyê fikrê mezin hatiye kirin.
B- Di Salnameyên Dewleta Osmanî de
Eyaleta Kurdistanê
Salname sal 1264 [1848]
Rûpel 183
Beş: Defterê sancax û qeza
Sancaxa Diyarbekirê di Eyaleta Kurdistanê de
Rûpel 208
Sancaxa Mêrdîn di Eyaleta Kurdistanê de
Rûpel 315
Sancaxa Wanê di Eyaleta Kurdistanê de
Salname sal 1265 [1849]
Rûpel 81
Beş: Karmendên li perawêzê (taşra) dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan
Karmendên zaptiye: Waliyê wê Mûşîr Es’ad Paşa
Karmendên darayî: Defterdarê wê ji Duyemîn
[Saniye] Mehmed Efendî
[Navên Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Wan, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrimîran Mehmed Reşîd Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Serdergevan [kapûcibaşı] Ahmed Axa
Nav: Mêrdîn, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Mustafa Paşa
Rûpel 86
Ketxudayê derî [Kapukethüdaları]: Kurdistan, Eşref Beg (yekemîn [evvelî])
Salname sal 1266 [1850]
Rûpel 39
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet : Kurdistan mahrec
Mewâlî : Hindi Mela Hafîdî Es‘ad Efendî
[Di Salnameyê de cihên bi ser Eyaleta Kurdistanê ve hatine berdan]
Qeza: Wan
Qeza: Mûş, Naîbên wê: Sîfetullah [Yan jî Sayfetullah] Efendî
Qeza: Hekarî, Naîbên wê: Ji qadiyan Kirkaxaçlu Mehmed Emîn Efendî
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Îbrahîm Efendî
Qeza: Diyarbekir, Naîbên wê: Ji Mewalî Sa’deddîn Efendî
Qeza: Mêrdîn, Naîbên wê: Abdullah Efendî
Qeza: Xarpêt, Naîbên wê: Bedlîsî Abdullah Efendî
Qeza: Arabgîr, Naîbên wê: Muftu-zade Seyid Suleyman Sa’îd Efendî
Qeza: Meletî, Naîbên wê: Mustafa Sa‘dullah Efendî
Qeza: Besnî, Naîbên wê: Urfalu Mehmed Saîm Efendî
Rûpel 45
Beş: Karmendên li perawêzê dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan
Karmendên zaptiye: Waliyê wî Mûşîr Es‘ad Paşa
Karmendên darayî: Ji defterdarê dûyemîn Mehmed Efendî
[Navê Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Wan, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Reşîd Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Serdergevan Ahmed Axa
Nav: Hekarî, Karmendên zaptiye: Waliyê wê wezîr Îzzed Paşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Serdergevan Selîm Axa
Nav: Dêrsîm, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê bi payeya axira padîşah [Istabl-i Amîre] Îbrahîm Beg
Nav: Diyarbekir, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ahmed Paşa
Rûpel 47
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan, Wan: Eşref Beg (Yekemîn)
Rûpel 83
Eyaleta Kurdistan [Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Lîwa Mûş
Mûş, Bidlîs, Xinis (Hunûs?) û Tekman, Malazgird, Nahiya Bulanik (Kop) û Lîz Nahiya Wartoya jor û jêr, Xelat, Nahiya Çonkur
Lîwa Wan
Wan, Parkîrî, Axakes, Erdîş, Adilcewaz, Gewaş û Nahiyên Mukis (Mukus), Şirvî, Xawasor, Nahiya Westan.
Lîwa Hekarî
Hekarî û cihê girêdayî wê, Îmadiye û cihê girêdayî wê, Mahmûdî navê wê din Xoşab û cihê girêdayî wê
Lîwa Cizîrê
Cezîre ê Omeriyye, Behtan, Hacibehram, Mêrdîn û cihê girêdayî wê.
Lîwa Diyarbekir
Amîd (Amed) navê wê din Diyarbekir û Nahiyên Kîkî û Turkman, Karakeçî, Mahal Metnan, Dêrik (Dêrik), Deştîkûr, Behramkî, Stêwrê (Savur), Mîdyat, Şîrvan, Xerzan û Hisn-î keyf, Ridvan (Rizvan), Sa‘ird ya Es‘ird, Beşûrî (Qubînê), Gurdîlan, Silîvan (Silvan) navê wê din Mefariqîn, Qulb, Badikan, Xiyan, Goynukler, Çebaxcûr, Menîşkûr, Kîh (? Genc) û Yahtek Ziktî Becar, Xoydan, Mehranî û Hezro navê wê din Tercîl, Liçe (divê Lîce be) û Atak û Telseme, Hênî navê wê din Palî Ma‘den û Çiska, Îkuz [Abkûrbi gerek], Zeşkan[?].
Salname sal 1267 [1851]
Rûpel 67
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet: Kurdistan mahrec
Mewalî: Hindî Mela Hafidi Es‘ad Efendî
[Di Salnameyê de cihên giredayî Eyaleta
Kurdistanê]
Qeza: Mûş, Naîbên wê: Sifetullah [Sayfetullah] Efendî
Qeza: Hekarî, Naîbên wê: Ji qadiyan Mehmed Emîn Efendî
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Îbrahîm Efendî
Qeza: Diyarbekir, Naîbên wê: Ji Mewaliyê Sa‘deddin Efendî
Qeza: Mêrdîn, Naîbên wê: Abdullah Efendî
Qeza: Xarpêt, Naîbên wê: Bedlîsî Abdullah Efendî
Qeza: Arabgîr, Naîbên wê: SeyîdSuleyman Sa‘id Efendî
Qeza: Meletî
Rûpel 74
Beş: Karmendên li derve dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karmendên zaptiye: Waliyê wî Mûşîr Es‘ad Paşa, Kamendê darayî: Defterdarê ji mektûbî Necib Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Dêrsîm, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Îbrahîm Beg
Nav: Diyarbekir, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ahmed Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye [Li vir tu agahî nîn e.]
Rûpel 77
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan, Vidin, Hekarî: Eşref Beg
Salname sal 1268 [1852]
Rûpel 65
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet: Kurdistan mahrec
Mewalî: Hafiz Welî Efendî
[Di Salnameyê de cihên giredayî Eyaleta
Kurdistanê]
Qeza: Mûş, Naîbên wê: Sîfetullah [Sayfetullah] Efendî
Qeza: Hekarî, Naîbên wê: Tevî Kurdistanê bûye.
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Ji qadiyan Raşîd Efendî
Qeza: Mêrdîn, Naîbên wê: Abdullah Efendî
Qeza: Xarpêt, Naîbên wê: Sadik Efendî
Qeza: Arabgir, Naîbên wê Seyid Suleyman Sa‘id Efendî
Qeza: Meletî, Naîbên wê: Es-Seyid Hidayetullah
Rûpel 72
Beş: Karmendên li derve dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karmendên zaptiye: Waliyê wî Mûşîr Abdî Paşa, Karmendên darayî: Defterdari saniyeden Necîb Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Dêrsîm, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Serdergevan Îbrahîm Beg
Nav: Diyarbekir, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Hamîd Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Necib Efendî
Rûpel 76
Beş: Ketxudayê derî
Selanîk, Nîş, Kurdistan, Aydin: Cemîl Efendî
(Mîralay)
Salname sal 1269 [1853]
Rûpel 66 – 67
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet: Kurdistan mahrec, Mewalî: Suleyman Ruştu Efendî
[Di salnameyê de cihên giredayî Eyaleta Kurdistanê]
Qeza: Mûş, Naîbên wê: Sîfîtullah (Sayfetullah) Efendî
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Mehmed Îsmed Efendî
Qeza: Diyarbekir, Naîbên wê: Ji Muderîsan Mehmed Es‘ad Efendî
Qeza: Harbut, Naîbên wê: Sadik Efendî
Qeza: Arabgir, Naîbên wê: Seyîd Suleyman Sa‘îd Efendî
Qeza: Meletî, Naîbên wê: Seyîd Hîdayetullah Efendî
Rûpel 74
Beş: Karmendên li derve dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karmendên zaptiye: Waliyê wî Ûzir Ragib Paşa, Karmendên darayî: Defterdarê wê Ji Duyemînê Salih Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Dêrsîm, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Ji payeya axira pedîşah Îbrahîm Beg
Nav: Si‘ird, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera Ken‘an Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran İshak Paşa
Rûpel 79
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan: Azîz Efendî (Mîralay)
Salname sal 1270 [1854]
Rûpel 74
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet: Kurdistan mahrec, Mewalî: Ahmed Halid Efendî
[Di salnameyê de cihên giredayî Eyaleta Kurdistanê]
Qeza: Mûş, Naîbên wê: Sîfetullah (sayfetullah) Efendî
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Mehmed Îsmed Efendî
Qeza: Diyarbekir, Naîbên wê: Ji Mewalî Mustafa Beg
Qeza: Xarpêt, Naîbên wê: Ji Mewalî Es‘ad Beg
Qeza: Arabgîr, Naîbên wê: Seyid Suleyman Sa‘id Efendî
Qeza: Meletî, Naîbên wê: Mehmed Yemnî Efendî
Rûpel 81
Beş: Karmendên li derve dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karmendên zaptiye: Waliyê wî Wezîr Hamdi Paşa, Karmendên darayî: Defterdarê duyemîn Salih Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
Nav: Dêrsîm, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê ji axira seraya padîşah Omer Beg
Nav: Sa‘ird, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Serdergevan Welî Axa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera Ken‘anPaşa
Rûpel 86
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan û Rûmeli û Cezair Bahr-i Sefîd û Mûsil û Yozgad: Aziz Efendî (Mîralay)
Salname sal 1271 [1855]
Rûpel 64
Beş: Ilmiye
Mewlewiyyet: Kurdistan mahrec, Mewali Abdusselam Efendî
[Di salnameyê de cihên giredayî Eyaleta Kurdistanê]
Qeza: Mûsil, Naîbên wê: Huseyîn Husnî Efendî
Qeza: Diyarbekir, Naîbên wê: Ji Mewalî Mustafa Beg
Qeza: Xarpêt, Naîbên wê: Ji Mewalî Sa‘deddin Efendî
Qeza: Arabgîr, Naîbên wê: Omer Ruştu Efendî
Qeza: Meletî, Naîbên wê: Halil Hazmî[?] Efendî
Rûpel 70
Beş: Karmendên li derve dimînin
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karmendên zaptiye: Waliyê wê Wezîr Hamdî Paşa, Karmendên darayî: Defterdarê Mîralay Nezhet Efendî
Sancax
Nav: Dêrsim, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Sa‘îd Paşa
Nav: Sa‘ird, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ken‘an Paşa
Nav: Mûş, Karmendên zaptiye: Qeymeqamê wê bi payeya axira seraya padîşah Şerîf Axa
Rûpel 89
Beş: Lîwayek ji çend qezayan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmara Qezayan 27
Lîwa Kurdistanê
Nifsê Diyarbekir û gundê Rojhilat û rojava, Xoydan, Mehranî, Yadegan, Citan, Dûştikûr, Çapaxçur, Kîskîn, Behramkî, Bêşîrî, Hênî, Turkman, Hezro, Dêrik [Derîk], Lîçe, Yekran û cihên girêdayî wê, Mahal, Bîhar, Gênc, Ziktî, Mûşengûn, Kotîk, Îkud [Abkûr ], Metînat, Farqîn, Qulp, Bahlîk.
Rûpel 98
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan û Karesi: Osman Beg (Duyemîn )
Salname sal 1272 [1856]
Rûpel 69
Beş: (Karmendên ku li derve dimînin)
Navê Eyaletê: Kurdistan, Karendên mûlkî: Waliyê wî Ûzir Îzzed Paşa, Karmendên darayî: Defterdarê wê Mîralay Nezhet Efendî
[Navê sancaxê giradayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir) Karmendên şerîatê: Tevî mewlewiyeta Kurdistanê hate kirin.
Nav: Sa‘ird, Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ken‘an Paşa
Nav: Mêrdîn, Qeymeqamê wê Mîrê umera Cemal Paşa
Rûpel 99
Beş: Lîwayek ji çend qezayan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmara Qezaya 49
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 11
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cizîre ê
Omeriyye, Nisêbîn [Nusaybîn], Lîwayê Aliyat [?] û Aznavur, Bohtan, Haci Behram, Mîdyat, Stewrê, Sirguc, ‘Amerkan,
Lîwa Sa‘ird 12
Sa‘ird navê wê din Ess‘ird, Rizvan[Ridvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Karakeçi, Gurdilan, Nahiya Dêrgulê, Nahiya Arûç [?] Nahiya Sason, Nahiya Akkîsî, Nahiya Hazan, Nahiya Reştegan
Lîwa Diyarbekir 25
Diyarbekir navê wê yê din Amîd[Amed] û Nahiyên Rojhilat û rojava û Gîkî û Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûn, Bahramkî, Bêşîrî, Silîvan [Silvan] navê wê din Mefariqîn, Qulp, Badigan, Xiyan, Goyunkler, Çapaxcûr, Menîşkûr, Kîh [Genç], Yahtek, Ziktî, Nahiya Herta, Bêcar[Becar ?], Nahiya Tawus, Xoydan, Nehranî, Hezro navê wê yê din Tercîl, Lîce û Atak û Telseme, Hênî navê wê din Palî Ma‘den û Çîksa, Abkûr.
Salname sal 1273 [1857]
Rûpel 68
Beş: [Karmendên li derve dimînin]
Navê Eyaletê: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Wezîr Îzzet Paşa
Karmendên darayî: Defterdarê wê ji Mîralaya Nezhed Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir) Tevî mewlewiyeta Kurdistanê hate kirin.
Nav: Si‘rd, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ken‘anPaşa, Naibê wê: Muhammed Nafi‘ Efendî
Nav: Mêrdîn, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera Cemal Paşa
Rûpel 72
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan: Rauf Bey (Mîralay)
Rûpel 80
Beş: Midûrê li devre yê weqfê pêşîn tên dayin
Navê Sancax: Kurdistan
Navê karmendan: Ji duyemînan Hasan Hakki Efendî
Rûpel 105
Beş: Lîwayek ji çend qazeyan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmarê Qezayan 49
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 11
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre ê Omeriyye, Nisêbîn [Nusaybîn], Nahiyê wê Aliyat û Aznavûr, Bohtan, Hacibehram, Mîdyat, Stewrê, Sirguc, Amerkan.
Lîwa Sa‘ird 12
Sa‘ird navê wê din Is‘ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Karakeçi, Gurdêlan, Nahiya Dêrgul, Nahiya Arûç[?], Nahiya Sason, Nahiya Akkîsî, Nahiya Hazan, Nahiya Reşnegan.
Lîwa Diyarbekir 25
Diyarbekir navê wê din Amîd û Nahiyê wê Rojhilat û Rojava Gîkî û Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Behramkî, Bêşîrî, Silîvan [Silvan] navê wê din Mefarqîn, Qulb, Badigan, Xiyan, Goynukler, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Nahiya Herta, Bahar, Nahiya Tawus, Xoydan, Mehranî, Hezro navê wê din Tercîl, Lîce û Atak û Telseme, Hênî navê wê din Palî Ma‘den û Ciska, Abkûr
Salname sal 1274 [1858]
Rûpel 76
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Wezîr Besîm Paşa
Karmendên darayî: Defterdarê ji Mîralayan Salih Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyerbekir), Karmendên şerîatê: Naîb ji
Muderîsa Ata Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrmîran Ken‘an Paşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîb [Li vira tu agahî nehatiye dan]
Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera Cemal Paşa
Rûpel 80
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan, Cezair-i Bahr-i Sefîd, Mûsil, İzmîd: Saib Beg (Yekemîn ji sinifê duyemîn)
Rûpel 88
Beş: Midîrê li devre ê weqfê pêşîn tên dayin
Navê Sancaxê: Kurdistan, navê karmendan: Ji duyemînan Hasan Hakki Efendî
Rûpel 113 - 114
Beş: Lîwayek ji çend qazeyan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmara qezayan 49
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 11
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre ê Omeriyye, Nisêbîn, Nevahî Aliyat û Aznavûr, Bohtan, Hacibehram, Mîdyat, Stewrê, Sirguc, Amerkan.
Lîwa Sa‘ird 12
Sa‘ird navê wê dinê Is‘ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Karakeçî, Gurdêlan, Nahiya Dêrgul, Nahiya Arîç [?], Nahiya Sason, Nahiya Akkîsî, Nahiya Hazan, Nahiya Reşnegan.
Lîwa Diyarbekir 25
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê wê Rojhilat û rojava û Gîkî û Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Behramkî, Bêşîrî, Silîvan [Silvan] navê wê din Mefariqîn, Qulb, Badigan, Xiyan, Goynukler, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Nahiya Herta, Becar, Nahiya Tawus, Xoydan, Mehranî, Hezro navê wê yê din Tercîl, Lîce û Atak û Telseme, Hênî navê wê din Palî Ma‘den û Ciska, Abkûr.
Salname sal 1275 [1859]
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Haci Kamili Paşa
Karmendên darayî: Defterdarê wê ji duyemînan Hamîd Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir)
Karmendên şerîatê: Naîbê wê ji Muderîsan Ata Efendî,
Karmendên mulkiye: Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: [Li vir tu agahî nehatiye dayîn]
Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera MehmedPaşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê naîb nehatiye nivîsandin] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Mustafa Efendî
Beş: Ketxudayê derî
Silistre, Kurdistan: Ali Beg (Mîralay)
Salname sal 1276 [1860]
Beş: Antaqya û Şam-i Şerîf Patrîka Rûm Perityûs
Metropolit: Diyarbekir, Nav: Makrîyûs, Sinifê wan: Antaqya, Cihê ku lê rêveberiya wan heye: Amîd û Kurdistan
Beş: Wulat-i izam kapukethudalari
Selanîk, Kurdistan, Mûsil, Rûmeli: Yusuf Cemîl Efendî (Yekemîn ji sinifê duyemîn)
Beş: Karmendên li derve dimînin
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr MahmudPaşa
Karmendên darayî: Defterdarê wê Ji duyemînan Hamîd Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir)
Karmendên şerîatê: Naîbê wê ji Muderîsan Zeki Efendî,
Nav: Sa‘ird, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera MehmedPaşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Mustafa Efendî
Beş: Lîwayek ji çend qazeyan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmara Qezayan 49
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 11
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre ê Omeriyye, Nisêbîn [Nusaybîn], Nevahî Aliyat û Aznavûr, Bohtan, Hacibehram, Mîdyat, Stewrê, Sirguc, Amerkan.
Lîwa Sa‘ird [12]
Sa‘ird navê wê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Karageçi, Gurdêlan, Nahiya Dêrgul, Nahiya Arûç, Nahiya Sason, Nahiya Akkîsî, Nahiya Hazan, Nahiya Reşnekan.
Lîwa Diyarbekir 25
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî û Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik, Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî, Silîvan [Silvan] navê wê yê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Goynukler, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Nahiya Herta, Bahar, Nahiya Tawus, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê yê din Tercîl, Lîce û Atak û Telseme, Hênî navê wê yê din Palî Ma‘den û Çiska, Abgûr.
Salname sal 1277 [1861]
Rûpel 79
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Wezîr Alî RizaPaşa
Karmendên darayî: Jimaryarî xalis ji duyemînan Suleyman Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir), Karmendên şerîatê: Naîbê wê ji Muderîsan Zekî Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Îsmaîl Efendî
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrê umera Mehmed Nazim Paşa
Rûpel 84
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan: Kamil Efendî (Mîralay)
Rûpel 93
Beş: Antaqya û Şam-i Şerîf Patrîkê Rûm Perityus
Metropolit: Diyarbekir, Nav: Makrîyûs, Sinifê wan: Antaqya, Ciyê rêveberiya wan hene: Amîd û Kurdistan
Rûpel 148 – 149
Beş: Lîwayek ji çend qezayan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hejmara Qezayan 49
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 11
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre ê Omeriyye, Nisêbîn [Nusaybîn], Nevahî Aliyat û Aznavûr, Bohtan, Hacibehram, Mîdyat, Stewrê, Sirguc, Amerkan.
Lîwa Sa‘ird 12
Sa‘ird nevê wê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Karakeçi, Gurdêlan, Nahiya Dêrgul, Nahiya Arûç, Nahiya Sason, Nahiya Akkîsî, Nahiya Hazan, Nahiya Reşnegan.
Lîwa Diyarbekir 25
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî û Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî, Silîvan [Silvan] navê wê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Goynukler, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Nahiya Herta, Becar, Nahiya Tawus, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê din Tercîl, Lîce û Atak û Telseme, Hênî navê wê din Palî Ma‘den û Çiska, Abgûr.
Salname sal 1278 [1862]
Rûpel 79
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Wezîr Ali Riza Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî xalisî [?] ji duyemînan Suleyman Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir), Karmendên şerîatê: Naîbê wê ji Mewalî Ahmed Ragib Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ken‘an Paşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Îsmaîl Efendî
Rûpel 84
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan: Kamil Efendî
Rûpel 93
Beş: Antaqya û Şam-i Şerîf Patrîkê Rûm Perityûs Efendî
Metropolît: Diyarbekir, Nav: Makrîyûs, Sinifê wan: Antaqya Cihên ku rêveberiya wan lê heye: Amîd û Kurdistan
Rûpel 96
Beş: Patrîkê Ermenî Serkîs Ipskopos Efendî
Unvan: Polu û Kurdistan, Nav: Makrudî, Rutbe: Rahîb, Cihên ku rêveberiya wan lê heye: Lîwa li Xarpêtê qeza Palû û Keşîşxaneya Guvar[?]
Rûpel 149- 151
Beş: Lîwayek ji çend qezayan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hemara Qeza58
Eyaleta Kurdistan
Lîwa Mêrdîn 14
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre-i Omeriyye û Nevahî Nisêbîn (Nusaybin) û Nevahî Aliyat û Barka û Aznavûr û Aşireta Tay [?] Hacibehram û Nevahî Stewrê, Sirguc, Amerkan, Halîl-begli, Isa-begli, Çelaxa, Hamse, Bohtan, Mîdyat.
Lîwa Sa‘ird [1]5
Sa‘ird navê wê yê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Gurdêlan, Dêrgul, Arûç, Sason, Hazan, Zîlan, Berwarî, Esbayren [İsbayren], Karakeçi, Nahiya Akkîsî, Nahiye-i Reşnegan.
Lîwa Diyarbekir 29
Diyarbekir navê wê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî, Turkman, Mahal Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî û Nevahî Silîvan [Silvan] navê wê yê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Becar, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê din Tercîl, Abkûr, Nafiye-i Bektaş, Lîce û Atak û Telseme, Pali Ma‘den û Çişka, Gunukler, Nahiya Tawus, Nahiya Herta.
Salname sal 1279 [1863]
Safta 81
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Halîl Kamîl Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî halîs [?] Şakir Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyabekir), Karmendên şerîatê: Naîbê wê Mewaliden Ahmed Ragib Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Abdî Efendî
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin.] Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji paya axira padîşah Alî Axa
Rûpel 85
Beş: Ketxudayê derî
Selanîk, Kurdistan, Şam-i Şerîf: Saib Beg (yekemîn ji sinifê duyemîn)
Rûpel 95
Beş: Antaqya û Şam-i Şerîf Patrîkê RûmPerîtyûs Efendî
Metropolit: Diyarbekir, Nav: Makrîyûs, Sinifê wan: Antaqya cihên ku rêveberiya wan lê heye: Amîd û Kurdistan
Rûpel 98
Beş: Patrîkê Ermenî [cihê nav vala ye] Efendî
Unvan: Palû û Kurdistan, Nav: Makridic, Rutbe: Rahib, Lîwa Xarpêtda Palû qezasi û Keşîşxaneya Gavar
Rûpel 156
Beş: Lîwayek ji çend qezayan ava bûye li jêr hatiye nivîsandin
Hajmara Qeza 58
Eyaleta Kurdistan
Lîwa Mêrdîn 14
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre-i Omeriyye û Nevahî Nisêbîn [Nusaybin] û Nevahî Aliyat û Bakra û Aznavûr û Aşireta Tah Hacibehram û Nevahî Stewrê, Sirguc, Amerkan, Halîl-begli, İsa-begli, Çelaxa, Hamse, Bohtan, Mîdyat.
Lîwa Sa‘ird 15
Sa‘ird nevê wê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Gurdêlan, Dêrgul, Arûç, Sason, Hazan, Zîlan, Berwarî, Esbayerin, Karakeçi, Nahiya Akkîsî, Nahiye-i Reşnegan.
Lîwa Diyarbekir 79 [29 bi gerek]
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî, Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî û Nevahî Silîvan [Silvan] navê wê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç], Yahtek, Ziktî, Becar, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê din Tercîl, Abkûr, Nahiya Bektaş, Lice û Atak û Telsema, Palî Ma‘den û Çiska, Goyunkler, Nahiya Tawus, Nahiya Herta.
Salname sal 1280 [1864]
Rûpel 74
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşir Halil Kamil Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî Şakir Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir)
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê ji Mewaliyan Mehmed Azîz Efendî, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Abdullah Efendî
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandintir.], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ziya Paşa
Rûpel 79
Beş: Ketxudayê derî
Kurdistan, Yemen: Îbrahîm Axa (Ji axura seraya Padîşah)
Rûpel 108
Beş: Reîsê pênc miletan
Navnas: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes
Nav: Arakil[?]
Rutbe: Rahîb
Cihên ku rêveberiya wan lê heye: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes û cihên girêdayî wê
Rûpel 109
Navnas: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos
Nav: Marderos[?]
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos û ê girêdayî wê
Rûpel 180
Hejmara qezayan 58
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 14
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre ê Omeriyye û Nevahî Nisêbîn [Nusaybin] û Nevahî Aliyat û Bakri û Aznavûr û eşîreta Tay Hacibehram û Nevahî Stewrê, Sirguc, Amerkan, Halîl-begli, Isa-begli[?], Çelaxa, Hamse, Bohtan, Mîdyat.
Lîwa Sa‘ird 5 [15 bi gerek ]
Sa‘ird nevê wê yê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Gurdêlan, Dêrgul, Arûc, Sason, Hazan, Zîlan, Berwarî, Esbayerin, Karakeçi, Nahiya Akkîsî, Nahiya Reştegan.
Lîwa Diyarbekir – 79 [29 bi gerek]
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî, Turkman, Mahal Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî û Nevahî Silîvan [Silvan] navê wê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Becar, Xoyan, Mihran, Hezro navê wê yê din Tercîl, Abkûr, Nahiya Yektaş [Bektaş ?], Lice û Atak û Telseme, Palî Ma‘den û Çiska, Goyunkler, Nahiya Tawus, Nahiya Herta.
Salname sal 1281 [1865], Def‘a 19
Rûpel 72
Eyal et
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Mustafa Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî Şakir Efendî
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir) Karmendên şerîatê: Naîbê wê Mahrec Mewaliyê wê Azîz Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ziya Paşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê ji duyemînan Abdullah Efendî
Rûpel 76
Beş: Ketxudayê derî
Mulhakatiyla Eyaletên Xarpêt û Kurdistanê Mustafa Beg (duyemîn)
Rûpel 110
Reîsê pênc mileta
Navnas: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes
Nav: Arakel
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes û yê girêdayî wê
Navnas: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos
Nav: Marderos[?]
Rutbe: Rahîb
Cihê ku rêveberiya wan lê heye: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos u ê girêdayî wê
Rûpel 184
Hejmara Qezayan58
Eyaleta Kurdistanê
Lîwa Mêrdîn 14
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar), Zaxo, Cezîre yê Omeriyye û Nevahî Nisêbîn [Nusaybin] û Nahiyê wê Aliyat û Bakri û Aznavûr û Eşîra Tah Hacibehram û Nahiyê wê Stewrê, Sirguc, Amerkan, Halîl-begli, Îsa-begli, Çelaxa, Hamse, Bohtan, Mîdyat.
Lîwa Sa‘ird – 5 [gerek 15 bi]
Sa‘ird navê wê din Is’ird, Ridvan (Rizvan), Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Gurdêlan, Dêrgul, Arûç, Sason, Hazan, Zîlan, Berwarî, Esbayerin, Karakeçi, Nahiya Akkîsî, Nahiye-i Reştegan.
Lîwa Diyarbekir – 79 [divê 29 be]
Diyarbekir navê wê yê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî, Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derîk], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî û Nevahî Silîvan [Silvan] navê wê yê din Mefarqîn, Qulp, Badikan, Xiyan, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç]?, Yahtek, Ziktî, Becar, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê yê din Tercîl, Abkûr, Nahiya Bektaş, Lice û Atak û Telseme, Palî Ma‘den û Çiska, Goyunkler, Nahiya Tawus, Nahiya Herta.
Salname sal 1282 [1866], Def‘a 20
Rûpel 71
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Mustafa Paşa
Karmendên darayî: Mîralay Sa‘id Beg
[Sancaxê girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir) Karmendên şerîatê: Naîbê wê Mahrec ji Mewaliyan Sa‘id Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Ji dergaha padîşah [Dergah-i Alî] Kamil Beg
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ziya Paşa
Rûpel 75
Beş: Ketxudayê derî
Bi mulhakatiya Eyaletên Xarpêt û Kurdistan Mustafa Beg (sêyemîn)
Rûpel 99
Beş: Reîsê pênc miletan
Karmendê karê rûhênî ê demê.
Navnas: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes
Nav: Arakel
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes û ê girêdayî wê
Navnas: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos
Nav: Marderos[?]
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de Madên Keşîşxaneya Arakelos u ê girêdayî wê
Rûpel 172
Hejmara Qeza58
Eyaleta Kurdistan
Lîwa Mêrdîn 14
Mêrdîn û Qoser (Koçhîsar) (Qoser), Zaxo, Cezîre-i Omeriyye û Nevahî Nisêbîn [Nusaybin] û Nevahî Aliyat û Bakri û Aznavûr û Eşîreta Tah, Hacibehram û Nevahî Stewrê (Stewrê), Sûrguc, Omerkan, Halîl-begli, Îsa-begli, Çelaxa, Hamse, Buhtan, Mîdyad.
Lîwa Sa‘ird 15
Sa‘ird navê wê din Is’ird, Ridvan [Rizvan], Xerzan û Hisn-i Keyf, Şîrvan, Gurdilan, Dêrgul, Arûç, Sason, Hazan, Zîlan, Berwarî, Esbayerin, Karakeçî, Nahiya Akkîsî, Nahiye-i Reştegan
Lîwa Diyarbekirê 29
Diyarbekir navê wê din Amîd û Nahiyê Rojhilat û rojava, Gîkî, Turkman, Mahal, Mêtînan, Dêrik [Derik], Deştîkûr, Berhamkî, Bêşîrî û Nevahî Silîvan [Silîvan] navê wê yê din Meyafarqîn, Qulb, Badikan, Xiyan, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Ziktî, Becar, Xoyan, Mehranî, Hezro navê wê din Tercîl, Abkûr, Nahiya Bektaş, Lîce û Atak û Telseme, Palî Ma‘den û Çiska, Goyunkler, Nahiya Tawûs, Nahiya Herta.
Salname sal 1283[1867], Def‘a 21
Rûpel 76
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Mustafa Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî ji Halisi [?] Saniye Sadik Efendî
[Sancaxên girêdayî Eyaleta Kurdistanê]
(Diyarbekir) Karmendên şerîatê: Naîbê wê Mahrec Me Waliyê wênden Sa‘id Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê dergaha padîşah Kamil Efendî
Nav: Mêrdîn, Karmendên şerîatê: Naîbê wê [Navê Naîb nehatiye nivîsandin], Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Arslan Paşa
Nav: Wilayeta Erzirom
Sancax: Mûş, Karmendên şerîatê: Tevli Kurdistanê
Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê: Mîrmîran Mahmûd Paşa
Rûpel 80
Beş: Ketxudayê derî
Mulhakatiyla Eyaletên Xarpêt û Kurdistan Mustafa Beg (sêyemîn)
Rûpel 110
Beş: Reîsê pênc miletan
Navnas: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes
Nav: Arakel
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes û cihê bi ser wê derê ve Navnas: Di Kurdistanê de Sa‘ird
Nav: Bedrus
Rutbe: Rahîb
Cihên ku rêveberiya wan heye: Di Kurdistanê de sancaqa Sa‘ird û cihên bi ser wê ve
Rûpel 172
Hejmara Qeza58
Eyaleta Kurdistan
Lîwa Diyarbekir 26
Nahiyê Diyarbekir, Hezro, Mehranî, Silîvan (Farqîn), Hênê, Lîce, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh (? Genç), û Nahiya Tawus, Ziktî, Becîlek [?], Xoyan, Kalb? [Qulp], û Nahiya Herta, Becar, Cenan, Badikan, Behramkî, Kîkî, Turkman, Dêrik [Derik], Metnan, Mahal, Abkûr, û Nahiya Hamsî, Beşr [Bêşîrî?], Deştkû[r], Seyûrk.
Lîwa Mêrdîn 10
Nahiyê Mêrdîn, Nisêbîn [Nusaybin], Sûrguç, Amerkan, Savur (Stewrê), Hamîse, Cizîr, Hacibehram, Çelaxa, İsa-begli, Halîl-beglû navê wê yê din Medyan qezalari
Lîwa Sa‘ird 12
Sa‘ird, Şîrvan, Xerzan, Gurdîlan, Rizvan [Ridvan], Hazan, Esbayerin, Savûn, Dêrgul, Zîlan, Eruh, Berwarî
Salname sal 1284[1868], Def‘a 22
Rûpel 93
Eyalet
Nav: Kurdistan
Karmendên mulkiye: Waliyê wê Mûşîr Mustafa Paşa
Karmendên darayî: Jimaryarî Halisi [?] Mîralay Ahmed Ruşdu Efendî
[Sancaxên bi ser Eyaleta Kurdistanê ve]
(Diyarbekir) Karmendên şerîatê: Naîbê wê Mahrec ji Mewalî Ahmed Sidqî Efendî
Nav: Sa‘ird, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Ahmed Paşa
Nav: Mêrdîn, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê Mîrêmîran Arslan Paşa
Nav: Wîlayeta Erzirom
Sancax: Wan, Karmendên şerîatê: Qadiyê Kurdistan bi paya mahrec Aşîr Efendî, Karmendên mulkiye: Qeymeqamê wê: Mîrêmîran Abdullah Paşa
Rûpel 97
Beş: Ketxudayê derî
Tavî cihê bi ser eyaletên Xarpêt û Kurdistan Mustafa Beg (sêyemîn)
Rûpel 130
Beş: Reîsê pênc mileta
Navnas: Di Kurdistanê de Surp Keşîşxaneya Ohannes
Nav: Arakel
Rutbe: Rahîb
Cihê rêveberiya wan hene: Kurdistanê de Surp keşîşxaneya Ohannes
Navnas: Kurdistanê de Sa‘ird
Nav: Bedrûs
Rutbe: Rahîb
Ciyê rêveberiya wan hene: Di Kurdistanê de sancaqa Sa‘ird û ê girêdayî wê
Rûpel 180-182
Hejmara Qeza 48
Eyaleta Kurdistan
Lîwa Diyarbekir 26
Tevî Nûhiyê Diyarbekir, Hezro, Mehranî, Silîvan [Farqîn], Hênî, Lîce, Çepaxçûr, Menîşkûr, Kîh [Genç ?], û Nahiya Tawus, Ziktî, Becîlek [?], Xoyan, Kalb[?] [Qulp], û Nahiya Herîta, Becar, Cenan, Badikan, Behramkî, Kîkî, Turkman, Dêrik (Derik), Metnan, Mahal, Abkûr, û Nahiya Hamsî, Beşr [Bêşîrî ?], Deştkû[r], Seyûrk.
Lîwa Mêrdîn 10
Tevî Nahiyê Mêrdîn, Nisêbîn [Nusaybin], Sûrgucî Omerikan, Savur, Hamîse, Cizîr, Hacibehram, Çelaxa, Îsa-begli, Halîl-beglû nevê wê yê din Medyan qezalari
Lîwa Sa‘ird 12
Si‘ird, Şîrvan, Xerzan, Gurdîlan, Rizvan [Ridvan], Hazan, Esbayerin, Savûn, Dêrgul, Zîlan, Eruh, Berwarî
Notlar:
1-Takvîm-î Vekayi’: Di navbera salên 1831-1922 de hatiye çapkirin. Rojnameya Osmaniyan a yekemîn a fermî ye.
2-Tuncer Baykara, Anadolu’nun Tarihi Cografyasına Giriş-I: Anadolu’nun İdari Taksimatı [Destpêka Dîrok û Cografyaya Anatolya –I: Dabeşkirina îdarî ya Anatoliyê], Enqere, 1988, rûpel 119-125.
3-Ji bo agahiyên berfireh ên der barê vê mijarê de binêrin li: Ahmet Ramiz (Lütfi), Emir Bedirhan[Mîr Bedirxan], Bgst yayınları, İstanbul 2007.
4-Tanzimat-ı Hayriye: Di sala 3’yê Sermawez 1839’de ku hatiye îlankirin û di Dewleta Osmanî de bûye sedema guhartinên cidî. Bi wê fermanê cara yekemîn hinek rayeyên Padîşah hatine sînorkirin û ji xeynî wê di “pergala milletê Osmaniyan”de guhartinên mezin çêbûne û ev guhartina mezin naskirina mafê wekhev ê misilman û ne- misilmanan hatiye rojevê. Lê belê bi taybetî wekî eyaletên ereb û Mûsilê ev mafên dane nemusulmanan nepejirandine û li van herêman Fermana Tanzîmatê nehatiye pêkanîn.
5-Saniye: Di radeya serhengiyê de payeyeke mulkî ye. Wateya wê gotina duyemîn e, me jî wisa bi kar anî.
6-Serdergevan: Rêberê leşkerê li ber deriyê serayê disekinin.
7-Kapukethüdaları: Karmendên karê di navbera serayê û walî, begê sancax û patrîka dişopîne.
8-Mollalik: payeya Ilmiyê ya piştî muderrîsiyê tê.
9-Ji payeyê Ilmiyê di riya mewlewiyeta Stenbolê de payeya yekem.
10-Alîmê bişaşik ê gîhaştiye payeya Mewlewiyyetê.
11-Nâib, wekîlê qadî, dadgerê ku li gorî hikmên şerîetê biryar dide.
----------------------------------------------------------------------------------
ÇEVİRİ
Kürdistan Eyaletinin Kurulması ve Osmanlı Devlet Sâlnâmelerinde Kürdistan Eyaleti
Osmanlı Kaynaklarında Kürtler Çalışma Grubu
1923 Yılından sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin ulus devletçi bir anlayışı benimsemesi ve bu anlayış çerçevesinde, ülkedeki tüm Müslüman azınlıkları Türk olarak kabul etmesi, doğal olarak bu görüş ışığında yeni bir tarih yazılmasına neden olmuştur. Bu tarihte, tarih boyunca Kürdistan diye bir yer olmamıştır ve tarihte Kürtler diye ayrı bir topluluk yoktur. Bu resmi görüş o kadar kabul görmüştür ki, bazı Osmanlı tarihçileri bile çıkıp, Osmanlı tarihinde Kürdistan diye bir yerden hiç bahsedilmediğini, Osmanlı’da Kürdistan diye bir eyaletin hiç olmadığını fütursuzca söyleyebilmişlerdir. Osmanlı tarihçileri bile diyoruz çünkü Osmanlı tarihini başlangıç düzeyinin biraz ötesinde bilen herkes Osmanlı Devleti’nde Kürdistan diye bir coğrafyanın var olduğunu, bunun Osmanlılarca coğrafi bir isim olarak kullanıldığını bilir. Hemen hemen her Osmanlı Vakanüvisinin kitabında; Naima da, Evliya Çelebi’de, Katip Çelebi’de bu tabire rahatlıkla rastlanabilir. Ayrıca 19. yüzyıl Osmanlısı, az çok incelendiğinde 1847 yılında Takvim-i Vekâyi’de yayımlanan resmi bir yazıyla Kürdistan Eyaleti’nin kurulduğu görülür. Bütün bunlara rağmen, bilimsel etikle uzaktan yakından alakası olmayan bir takım “tarihçiler” daha çok güncel politik kaygılarla bu savı hala dile getirebilmektedirler. Biz grup olarak bu çalışmayla Osmanlı Devlet Salnamelerinde Kürdistan Eyaletini ve Eyalete dair verilen bilgileri toparlamayı ve kronolojik bir tarzda sunmayı amaçladık. İstedik ki bugün artık inkar edilecek bir hali kalmamış olan bu olgu, daha bir gün yüzüne çıksın ve ciddi bilimsel çalışmaların konusu olsun.
Osmanlı Devleti’nde Kürdistan diye bir eyalet vardır ve 1847 yılında kurulmuştur. Peki, neden daha önce yoktu da bu tarihte kuruldu sorusu akla gelebilir. Bunun nedeni çok açık; bilindiği gibi Yavuz Sultan Selim döneminde Kürtler, Safeviler’e karşı Osmanlı’nın yanında yer alarak, bir bakıma artık Osmanlı denetimini kabul etmişlerdi. Buna karşılık Selim, bölgenin özerkliği konusunda söz vermiş ve gerçekten de 19. yüzyıla kadar bölgede Kürt hükümetleri ve emirlikleri varlıklarını sürdürmüşlerdi. Dolayısıyla da bölge Osmanlının klasik eyalet sınıflamasına girmemiş, Osmanlı’da sıkça kullanılan bir yöntem gereği kendine özgü bir yapılanmaya tabi tutulmuştur.
Ancak 19. Yüzyılın başlarından itibaren, özellikle II. Mahmut döneminde durum değişmeye başlamıştı. Bu yüzyılda ciddi bir modernleşme sürecine giren Osmanlılar, klasik Osmanlı idari yapısını da modernize etmeye, yani eyalet sistemini değiştirip, kendine özgü yapıları ortadan kaldırarak merkezi yapıyı güçlendirmeye başlamışlardı. Bunun için öncelikle, 1826 yılında Anadolu Eyaleti resmen dörde bölünerek “ mutasarrıfları olan paşaların mutedil mütesellimlerle” idarelerine karar verildi. Ardından şu gelişmeler yaşandı: “ 26 Kasım 1847 tarihinde Diyarbekir vilayetine bir vali tayin edilmişken, 13 Aralık 1847 tarihli Takvim-i Vekayi (Ancak biz bu tarihi TTK’nın yayınlamış olduğu tarih çevirme kılavuzunda 14 Aralık olarak bulduk) ayrı bir gelişmeyi açıklıyor: Kürdistan Eyaleti. Buna göre Diyarbekir eyaleti ile Van, Muş ve Hakkâri sancakları ve ayrıca Cizre, Botan ve Mardin kazaları, Kürdistan adlı yeni bir eyaleti teşkil etmişlerdir. İlk başlarda eyaletin merkezi olarak Ahlat düşünülmüştür. Ancak salnamelerden anlaşıldığı kadarıyla bir ara Van, Muş ve daha uzun bir süre Diyarbekır (Amed) bu eyaletin merkezi olmuştur. Kürdistan Eyaleti 1266/1849 salnamesine göre Muş, Van, Hakkari, Cizre, Diyarbekir sancaklarını içine alıyordu; fakat Hakkari birkaç yıl sonra Van, Mardin ve Cizre ile birlikte ayrı bir eyalet, Hakkari eyaletini teşkil etti Bir süre sonra bu eyaletin adı Van olmuştur.” Tabi bu süreç Osmanlı ve Kürtler arasında gerilime neden olmuş 1826–1847 arasında onlarca isyan çıkmıştı. Bunlardan en önemlisi ve sonuncusu Bedirhan Bey isyanı olmuştu. Bu isyanı bastıran Osmanlı devleti, yukarıda da belirtildiği gibi Kürdistan Eyaletini kurmuştu. Hatta Takvim-i Vekâyi’deki resmi bildiride, bu olay Kürdistan’ın yeniden zaptı olarak değerlendirilmişti.
Görüldüğü gibi tarihsel olayları kendi süreçlerinde incelediğimizde ve güncel politik kaygılardan uzaklaştığımızda gerçeklerle karşılaşmak o kadar da zor değil. Bu çalışmada, Kürdistan Eyaleti’nin kurulduğunu gösteren resmi tebligatın yanında, Kürdistan Eyaleti’nin bulunduğu 1847- 1868 yılları arasındaki Osmanlı Devlet Salnamelerinde Kürdistan Eyaleti’nin nasıl yer aldığı gösterilmeye çalışılacaktır. Eyaletin 1868 yılında hangi kaygılarla ortadan kaldırıldığı sorunu ise hala cevaplanamamıştır ve şu anda grubumuzca yürütülen ayrı bir çalışmanın konusudur.
A- Kürdistan Eyaleti’nin Kurulduğunu İlan Eden Takvim-i Vekâyi Gazetesi
5 MUHARREM 1264 (14 Aralık 1847)

RESMİ TEBLÎGAT
Mukaddim ve muahhar Takvim-i Vakayi' nüshalarında keşîde-i silk sutûr-ı beyân kılındığı vechile bir müddetden berü eyâdî-i mütegallibede kalmış olan hıtta-i Kürdistanın leh-ül-hamd ve'l minh mücerred himmet bi-hemtâ-yı hazret-i şehr-yârî ve satvet-i bâhire-i cenâb tâc-dâr-ı eser-i celîli olarak bu kerre yeni başdan feth ve teshîr-i mir'ât-ı teyessürde cilve-ger olmuş ve işbu muvaffakıyyet hazret-i şehn-şâh-i mahzâ âmme-i tebaa ve berâyâ-yı saltanat-ı Seniyye hakklarında ma'tûf ve rây-gân olan niyet-i âdle ve efkâr-ı hayriyye-i cenâb-ı cihân-bânî ibtiga-yı sâmîsince herhalde min kıbel-in Râhman zât-ı fahâmet-simât mülûk-anenin mazhar envâ'-i füyûzat ve te'yidât buyurulduklarına delîl ve bürhân olub doğrusu dîbâce-i tevârîh-i ezmân olmaklığa şâyân görünmüş olduğundan hıtta-i merkumenin hüsn-i zâbıta ve râbıta-ı umûr-i mülkiyye ve istihsâl-i menâzım-ı dâimîyesiyle te'sîs-i âsâyîş ahâlî kaziyye-i matlubesine bakılması yani oraların bir idâre-i mahsûsa ve müstakılle tahtına konularak dirâyetli ve vukuflu bir zâta ihâlesiyle Diyarbekir eyâleti ve Van ve Muş ve Hakkari sancakları ile Cizre ve Bohtan ve Mardin kazâları birleşdirilüb cümlesinin bir eyâlet add ve itibâr olunması ve iş bu eyâlete Kürdistan eyâleti tesmiye kılınması iktizâ-yi hâle muvâfık ve çesbân olacağına mebnî eyâlet-i mezbureye ol sûretle münâsib bir vali lede-t-teemmül Musul valisi atûfetlü Es'ad Paşa hazretleri dirâyet ve fatânet-i kâmile ve iffet ve istikâmet-i zâtiyye ile muttasıf ve çok zamanlar ol taraflarda istihdâm buyrulmasıyla usûl ve ahvâl-i memlekete vâkıf kudemâ-yı vüzerâ-yı saltanat-ı seniyyeden olmakdan nâşî eyâlet-i cedide-i mezkûrenin müşârün-ileyh Es'ad Paşa hazretlerine ihâlesi ve ol halde Musul eyâletine bir diğerinin ta'yini tabiat-î maslahat-ı iktizâsından olarak Belgrad muhâfızı esbak atûfetlü Vecîhî Paşa hazretleri ashâb-ı rüşd ve reviyyet ve erbâb-ı sıdk ve istikâmetden ve hüsn-i idâre-i umûr-i mülkiyyeye vâkıf zevât-ı sütûde-simâtdan olması ve eğerçi Musul eyâleti şimdiye kadar Tanzîmât-ı Hayriyyeden müstesnâ olarak idâre olunmakda ise de dâire-i tanzimatda bulunan memâlik hazret-i şâhâne ahalisinin sâye-i ma'delet vâye-i hazret-i mülûk-anede mazhar oldukları menâfi' ve âsâyiş ve istirâhat ve emniyyet-i kamileyi eyâlet-i merkume ahâlisi derk ve iz'ân ederek ve bunun üss-i esâsı ma'delet olduğunu bilerek bu eyâletin dahi dâire-i nasfet bâhire-i Tanzîmât-ı Hayriyyeye idhâlini arzu ve niyâz etmekde olduklarına ve ahâli-i merkumenin iş bu niyâzlarına müsâade-i seniyye-i cenâb-ı şehen-şehi bî-dirîg buyurulduğuna binâen müşârün-ileyh Vecîhî Paşa hazretleri usûl-i ma'delet-şümûl tanzimâtın ol vechile hüsn-i ....... ve tensîkına dahi muktedir bulunması cihetleriyle kendüsünün Musul valisi nasb ve ta'yin kılınması tensib ve tasvib berle ol babda isâbet-efzâ-yı sünûh ve sudûr buyrulan emr ve fermân maâlî-i ünvân hazret-i hilâfet-penâhî mantûk celli üzere iktizâları icrâ kılınmışdır.

BELGENİN SADELEŞTİRİLMİŞ HALİ
Takvim-i Vakayi’nin bundan önceki sayılarında da yazılmış olduğu gibi bir süreden beri zorba ellerinde kalmış olan Kürdistan ülkesinin –Allaha şükürler olsun ki –Padişahın benzersiz gayreti ve ezici gücünün eseri olarak bu kez yeni baştan ele geçirilmesi başarıyla tamamlanmıştır. Bu başarı yüce Padişahın, Osmanlı İmparatorluğu tebaa ve berâyâsının haklarıyla ilgili adalet niyetinin, hayırlı fikirlerinin ve yüce amaçlarının her zaman Allah tarafından feyz ve yardıma mazhar[4]olacağının delili ve ispatıdır. Doğrusu zamanının geldiği münasip görüldüğünden adı geçen ülkenin idaresi, içişleri ve düzeninin devamlılığıyla, güveninin tesisi ve halkın isteklerinin yerine getirilmesi yani oraların hususi ve bağımsız bir idare makamına konularak, zeki, bilgili ve olgun bir zata ihalesiyle Diyarbakır eyaleti, Van, Muş ve Hakkâri sancakları ile Cizre, Bohtan ve Mardin kazaları birleştirilip hepsinin bir eyalet sayılması ve itibar olunması ve bu eyalete Kürdistan eyaleti isminin verilmesi gösterdiği lüzumdan dolayı yerinde ve münasip görülmüştür. Bu suretle adı geçen eyalete bir vali düşünülünce Musul valisi şevketli Esad Paşa Hazretleri, dirayet, zekâ, namus ve doğruluk vasıflarından dolayı ve uzun süre o taraflarda hizmet etmesi nedeniyle memleketin düzenine ve durumuna vakıf, Osmanlı eski vezirlerinden olduğundan adı geçen yeni eyaletin müşârün-ileyh Esat Paşa hazretlerine ihalesi uygun görülmüştür. Bu durumda Musul Eyaletine bir diğer valinin tayini işleyişin gereği olduğundan Belgrat eski muhafızı şevketli Vecihi Paşa hazretleri, doğru, düşünceli, halkla ilgili işleri idare etmeye vakıf, övgüye değer zatlardan olması ve her ne kadar Musul eyaleti şimdiye kadar Tanzimat-ı Hayriye’den ayrı olarak idare olunmakta ise de, Tanzimat dairesinde bulunan ülke halklarının, Padişahın adil koruması altında gördükleri rahat, huzur, fayda ve emniyet, adı geçen eyaletin (Musul) halkı tarafından anlaşılmış ve bunun gerçek adalet olduğunu bilerek bu eyaletin de doğruluk ve güzellik dairesi olan Tanzimat-ı Hayriye’ye dâhil etmeyi arzu ve niyaz ettiklerinden adı geçen ahalinin bu isteklerine yüce padişahımız müsaadelerini esirgemeyerek adı geçen Vecihi Paşa hazretlerinin Tanzimat’ın adaletli usulleri gereğince idareye ve düzenlemeye muktedir bulunması sebebiyle kendisinin Musul valisi olarak atanması münasip ve doğru bulunmuş, bu husus doğrultusunda yüce fikirlerin sahibi padişahımızın emir ve fermanı üzerine lazım gelenler yapılmıştır.
B- Osmanlı Devlet Salnamelerinde Kürdistan Eyaleti
Sâlnâme sene 1264 [1848]
Sayfa 183
Bölüm: Elviye ve kazâ defteri
Diyârbekir Sâncağı Kürdistan Eyaleti’nde
Sayfa 208
Mârdîn Sâncağı Kürdistan Eyaleti’nde
Sayfa 315
Van Sâncağı Kürdistan Eyaleti’nde
Sâlnâme sene 1265 [1849]
Sayfa 81
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan
Zaptiye me’mûrları: Valisi Müşîr Es‘ad Pâşâ
Maliye me’mûrları: Defterdârı sânîyeden Mehmed Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler esâmîsi]
Esâmîsi: Van, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran Mehmed Reşîd Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı kapûcıbaşı Ahmed Ağa
Esâmîsi Mârdîn, Zaptiye me’mûrları Kaim-makamı Mîr-i mîran Mustafa Pâşâ
Sayfa 86
Kapukethüdâları: Kürdistan, Eşref Beg (Evveli)
Sâlnâme sene 1266 [1850]
Sayfa 39
Bölüm: İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec
Mevâlî: Hindi Melâ Hafîdî Es‘ad Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Van
Kaza: Muş, Nüvvâb: Sîfetüllah[Ya da Sayfetüllah] Efendi
Kaza: Hakkâri, Nüvvâb: Kuzâtdan Kırkağaçlu Mehmed Emin Efendi
Kaza: Musul, Nüvvâb: İbrahim Efendi
Kaza: Diyârbekir, Nüvvâb: Mevâlîden Sa‘deddin Efendi
Kaza: Mârdîn, Nüvvâb: Abdullah Efendi
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Bidlîsî Abdullah Efendi
Kaza: Arabgîr, Nüvvâb: Müftü-zâde Seyyid Süleyman Sa‘îd Efendi
Kaza: Malatya, Nüvvâb: Mustafa Sa‘dullah Efendi
Kaza: Besnî, Nüvvâb: Urfalu Mehmed Saim Efendi
Sayfa 45
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan
Zaptiye me’mûrları: Valisi Müşîr Es‘ad Pâşâ
Maliye me’mûrları: Defterdâr-ı sâniyeden Mehmed Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviye isimleri]
Esâmîsi: Van, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran Reşîd Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı kapucıbaşı Ahmed Ağa
Esâmîsi: Hakkâri, Zaptiye me’mûrları: Valisi Vezir İzzed Pâşâ
Esâmîsi: Mârdîn, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı kapucıbaşı Selîm Ağa
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrlar: Kaim-makamı Istabil-i Amire payelü İbrahim Beg
Esâmîsi: Diyârbekir, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran Ahmed Pâşâ
Sayfa 47
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan, Van: Eşref Beg (Evveli)
Sayfa 83
Kürdistan Eyaleti [Kürdistan Eyaleti’ne bağlı livâlar]
Livâ-i Muş
Muş, Bidlîs, Hınıs (Hunûs?) Maa Tekmân, Malâzgird, Nahiye-i Bulânık Kop maa Lîz Nahiye-ı Varto-yı Ülyâ, ve Süfla, Ahlâd, Nahiye-ı Çonkur
Livâ-ı Van
Van, Pârkîrî, Ağakes, Erciş, Âdilcevâz, Gevâş maa Nevâhî Mekes (Müküs), Şirvî, Havâsor, Nahiye-ı Vustân.
Livâ-ı Hakkâri
Hakkâri maa tevâbı‘, İmâdiye maa tevabı‘, Mahmudi nâm-ı diger Hoşâb maa tevâbı‘.
Livâ-i Cizire
Cezîre-i Ömeriyye, Behtân, Hacıbehrâm, Mârdîn maa tevâbı‘.
Livâ-i Diyârbekir
Âmid nâm-ı diger Diyârbekir maa Nevâhî-i Kîkî ve Türkmân, Karakeçi, Mahal Metnân, Dîrek (Derik), Deştikûr, Behrâmkî, Savur, Midyâd, Şirvan, Garzan maa Hısn-ı keyf, Rızvan (Rızvân), Sa‘ird ya Es‘ird, Beşûrî, Kurdilan, Selvân (Silvân) nâm-ı diger Mefârıkîn, Kulb, Pâdigân, Hıyân, Göynükler, Çebâkcûr, Menişkûr, Kîh (? Genç) maa Yahtek Zıktî Becâr, Hoydân, Mehrânî imaa Hazro nâm-ı diger Tercîl, Liçe (Lice olmalı) maa Atâk ve Telseme, Hani nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Çiska, İküz [Abkûr olmalı], Zeşkan[?].
Sâlnâme sene 1267 [1851]
Sayfa 67
Bölüm: İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec
Mevâlî: Hindî Mela Hafidi Es‘ad Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Muş, Nüvvâb: Sifetullah[Sayfetüllah] Efendi
Kaza: Hakkâri, Nüvvâb: Kuzâtda[n] Mehmed Emin Efendi
Kaza: Musul, Nüvvâb: İbrahim Efendi
Kaza: Diyârbekir, nüvvâb: Mevâlîden Sa‘deddin Efendi
Kaza: Mârdîn, Nüvvâb: Abdullah Efendi
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Bidlîsî Abdullah Efendi
Kaza: Arabgir, Nüvvâb: Seyyid Süleyman Sa‘id Efendi
Kaza: Malatya
Sayfa 74
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan, zaptiye me’mûrları: Valisi Müşîr Es‘ad Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdarı mektûbîden Necib Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı İbrahim Beg
Esâmîsi: Diyârbekir, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran Ahmed Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları [Burada hiçbir bilgi verilmemiştir]
Sayfa 77
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan, Vidin, Hakkâri: Eşref Beg (sânîye-i evveli)
Sâlnâme sene 1268 [1852]
Sayfa 65
Bölüm: İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec
Mevâlî: Hafız Veli Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Muş, Nüvvâb: Sîfetullah[Sayfetüllah] Efendi
Kaza: Hakkâri, Nüvvâb: Kürdistan’a mülhak olmuştur.
Kaza: Musul, Nüvvâb: Kuzâtdan Râşid Efendi
Kaza: Mârdîn, nüvvâb: Abdullah Efendi
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Sadık Efendi
Kaza: Arabgir, Nüvvâb Seyyid Süleyman Sa‘id Efendi
Kaza: Malatya, Nüvvâb: Es-seyyid Hidâyetüllah
Sayfa 72
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan, Zaptiye me’mûrları: Valisi Müşîr Abdi Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdârı sânîyeden Necib Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Kapucıbaşı İbrahim Beg
Esâmîsi: Diyârbekir, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran HÂmid Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Necib Efendi
Sayfa 76
Bölüm: Kapukethüdâları
Selanik, Niş, Kürdistan, Aydın: Cemil Efendi (Mütemâyiz)
Sâlnâme sene 1269 [1853]
Sayfa 66 – 67
Bölüm: İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec, Mevâlî: Süleyman Rüştü Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Muş, Nüvvâb: Sîfîtüllah(Sayfetüllah) Efendi
Kaza: Musul, Nüvvâb: Mehmed İsmed Efendi
Kaza: Diyârbekir, Nüvvâb: Müderrisînden Mehmed Es‘ad Efendi
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Sadık Efendi
Kaza: Arabgir, Nüvvâb: Seyyid Süleyman Sa‘îd Efendi
Kaza: Malatya, Nüvvâb: Seyyid Hidâyetüllah Efendi
Sayfa 74
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan, Zaptiye me’mûrları: Valisi Vezir Ragıb Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdârı sânîyeden Salih Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Istabil-i Âmireden İbrahim Beg
Esâmîsi: Si‘ird, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîrü’l-ümerâ Ken‘an Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîran İshak Pâşâ
Sayfa 79
Bölüm: Kapukedhüdâları
Kürdistan: Aziz Efendi (Rütbe-i Sânîye-i Mütemâyizi)
Sâlnâme sene 1270 [1854]
Sayfa 74
Bölüm: İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec, Mevâlî: Ahmed Halid Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Muş, Nüvvâb: Sîfetüllah(sayfetüllah) Efendi
Kaza: Musul, Nüvvâb: Mehmed İsmed Efendi
Kaza: Diyârbekir, Nüvvâb: Mevâlîden Mustafa Beg
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Mevâlîden Es‘ad Beg
Kaza: Arabgir, Nüvvâb: Seyyid Süleyman Sa‘id Efendi
Kaza: Malatya, Nüvvâb: Mehmed Yemnî Efendi
Sayfa 81
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan, Zaptiye me’mûrları: Valisi Vezir Hamdi Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdarı sânîyeden Salih Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Istabil-i Âmireden Ömer Beg
Esâmîsi: Sa‘ird, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Kapucıbaşı Veli Ağa
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîrü’l-ümerâ Ken‘an Pâşâ
Sayfa 86
Bölüm: Kapukedhüdâları
Kürdistan ve Rumeli ve Cezâir Bahr-ı Sefîd ve Musul ve Yozgad: Aziz Efendi (Sânîye-i Mütemâyizi)
Sâlnâme sene 1271 [1855]
Sayfa 64
Bölüm:İlmiye
Mevleviyyet: Kürdistan mahrec, Mevâli Abdüsselâm Efendi
[Salnamedeki çizelgede Kürdistan Eyaleti’ne bağlı olarak gösterilen yerler]
Kaza: Musul, Nüvvâb: Hüseyin Hüsnî Efendi
Kaza: Diyârbekir, Nüvvâb: Mevâlîden Mustafa Beg
Kaza: Harbut, Nüvvâb: Mevâliden Sa‘deddin Efendi
Kaza: Arabgir, Nüvvâb: Ömer Rüştü Efendi
Kaza: Malatya, Nüvvâb: Halil Hazmî[?] Efendi
Sayfa 70
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât esâmîsi: Kürdistan, Zaptiye me’mûrları: Vâlisi Vezir Hamdi Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdârı Mütemâyiz Nezhet Efendi
Elviye
Esâmîsi: Dersim, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Sa‘îd Pâşâ
Esâmîsi: Sa‘ird, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Mâr-i mîrân Ken‘an Pâşâ
Esâmîsi: Muş, Zaptiye me’mûrları: Kaim-makamı Istabl-ı Âmire Pâyelü Şerif Ağa
Sayfa 89
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Kazâ-hâ 27
Livâ-ı Kürdistan
Nıfs-i Diyârbekir maa kura-hâ Şark ve Garb, Hoydân, Mehrânî, Yâdegan, Citân, Dûştikûr, Çapakçur, Kîskîn, Behrâmkî, Beşîrî, Hânî, Türkmân, Hazro, Dîrek [Derîk], Liçe, Yekrân ve tevâbi‘î, Mahal, Bîhâr, Genc, Ziktî, Müşengûn, Kotîk, İküd [Abkûr ], Metînât, Sîlvân, Kulb, Bahlîk.
Sayfa 98
Bölüm: Kapukedhüdâları
Kürdistan ve Karesi: Osman Beg (Sânîye)
Sâlnâme sene 1272 [1856]
Sayfa 69
Bölüm: (Taşrada bulunan me’mûreyn)
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan, Mülkiye me’mûrları: Valisi Vezir İzzed Pâşâ, Maliye me’mûrları: Defterdârı Mütemayizden Nezhet Efendi
[Kürdistan Eyaleti’nin elviyeleri esâmîsi]
(Diyârbekir) Me’mûreyn-i şer‘-i şerif: Kürdistan mevleviyyetine mülhak,
Esâmîsi: Sa‘ird, Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ken‘an Pâşâ
Esâmisi: Mârdîn, Kaim-makamı Mâr-i ümerâ Cemal Pâşâ
Sayfa 99
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Aded-i Kazâ-hâ 49
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-i Mârdîn 11
Mârdîn maa Koçhisar, Zaho, Cizire-i Ömeriyye, Nisîbîn [Nusaybîn], Nevâhî-i Aliyât [?] ve Aznâvur, Bohtân, Hacı behrâm, Midyât, Sâvur, Sürgücü, ‘Amerkân,
Livâ-i Sa‘ird 12
Sa‘ird nâm-ı diger Ess‘ird, Rızvân[Rıdvân], Garzan maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Karakeçi, Gürdilan, Nahiye-i Dîrgûl, Nâhiye-i Arûç [?] Nâhiye-i Sâson, Nâhiye-i Akkîsî, Nâhiye-i Hazân, Nâhiye-i Reştegân
Livâ-i Diyârbekir 25
Diyârbekir nâm-i diger Âmid[Amed] maa Nevâhî-i Şark ve Garb ve Gîkî maa Türkmân, Mahal, Metinan, Dîrek [Derîk], Deştikûn, Bahrâmkî, Beşîrî, Selvân [Silvân] nâm-i diger Mefârıkîn, Kulb, Pâdigân, Hıyân, Göyünkler, Cabâkcûr, Menîşkûr, Kîh [ Genç], Yahtek, Zıktî, Nâhiye-i Hertâ, Bicâr[Becar ?], Nâhiye-i Tâvus, Hoydân, Nehrânî, Hazro nâm-i diger Tercîl, Lice maa Atâk ve Telseme, Hânî nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Çıksa, Abkûr.
Sâlnâme sene 1273 [1857]
Sayfa 68
Bölüm: [Taşrada bulunan me’mûreyn]
Eyâlât Esâmîsi: Kürdistan
Mülkiye me’murları: Valisi Vezir İzzet Pâşâ
Maliye me’mûrları: Defterdârı Mütemâyizden Nezhed Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir) Kürdistan mevleviyyetine mülhak
Esâmîsi: Si‘rd, Mülkiye me’murları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ken‘an Pâşâ, Naibi: Muhammed Nafi‘ Efendi
Esâmîsi: Mârdîn, Mülkiye Me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i ümerâ Cemal Pâşâ
Sayfa 72
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan: Rauf Bey (Rütbe-i sânîye mütemâyizi)
Sayfa 80
Bölüm: Taşrada bulunan evkaf muaccelâtı müdirleri
Esâmî-i elviye: Kürdistan
Esâmî-i me’mûreyn: Sâliseden Hasan Hakkı Efendi
Sayfa 105
Bölüm: Her livânın kaç kazadan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Aded-i Kaza-ha 49
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 11
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye, Nısîbîn [Nüsaybîn], Nevâhî Aliyât ve Aznâvûr, Bohtân, Hâcıbehrâm, Midyât, Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân.
Livâ-i Sa‘ird 12
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Karakeçi, Gûrdîlân, Nâhiye-i Dîrgûl, Nâhiye-i Arûç[?], Nâhiye-i Sâson, Nâhiye-i Akkîsî, Nâhiye-i Hazân, Nâhiye-i Reşnegân.
Livâ-i Dîyârbekir 25
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Şarb ve Gîkî maa Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî, Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdigân, Hıyân, Göynükler, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Nâhiye-i Hertâ, Bahâr, Nâhiye-i Tâvus, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Lîce maa Atâk ve Telseme, Hânî nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Ciska, Abkûr
Sâlnâme sene 1274 [1858]
Sayfa 76
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Vezir Besim Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Defterdârı Mütemâyizden Salih Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyerbekir), Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Müderrisînden Atâ Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ken‘an Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Burada başka bir bilgi verilmemiştir]
Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîrü’l-ümerâ Cemâl Pâşâ
Sayfa 80
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan, Cezâir-i Bahr-i Sefîd, Mûsul, İzmîd: Sâib Beg (evveli sınıf-ı sânisi)
Sayfa 88
Bölüm: Taşrada bulunan evkaf muaccelât müdîrleri
Esâmî-i elviye: Kürdistan, Esâmî-i me’mûreyn: Sâliseden Hasan Hakkı Efendi
Sayfa 113 - 114
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî îrâd olunur
Kazâ-hâ adet 49
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 11
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye, Nısîbîn, Nevâhî Aliyât ve Aznâvûr, Bohtân, Hâcıbehrâm, Midyât, Sâvur, Sûrkeçî, Amerkân.
Livâ-i Sa‘ird 12
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Karakeçi, Gûrdîlân, Nâhiye-i Dîrgûl, Nâhiye-i Arîç [?], Nâhiye-i Sâson, Nâhiye-i Akkîsî, Nâhiye-i Hazân, Nâhiye-i Reşnegân.
Livâ-i Dîyârbekir 25
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb ve Gîkî maa Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî, Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdigân, Hiyân, Göynükler, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıkti, Nâhiye-i Hertâ, Becâr, Nâhiye-i Tâvus, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Lîce maa Atâk ve Telseme, Hânî nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Ciska, Abkûr.
Sâlnâme sene 1275 [1859]
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Hacı Kâmili Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Defterdâr-ı sâniyeden Hamîd Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir)
Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Müderrisînden Atâ Efendi, Mülkiye me’mûrları: Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: [Burada başka bir bilgi verilmemiştir]
Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i Ümerâ Mehmed Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Sâniyeden Mustafa Efendi
Bölüm: Kapukethüdâları
Silistre, Kürdistan: Ali Beg (Mütemâyiz)
Sâlnâme sene 1276 [1860]
Bölüm: Antakya ve Şâm-i Şerîf Rum Patriki Perityus
Metropolit: Diyârbekir, Esâmîsi: Makriyus, Sınıfları: Antakya, Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Âmid ve Kürdistan
Bölüm: Vülât-i izâm kapukethüdaları
Selanik, Kürdistan, Musul, Rumeli: Yusuf Cemil Efendi (Evveli sınıf-ı sânisi)
Bölüm: Taşrada bulunan me’mûreyn
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Mahmud Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Defterdârı Sânîyeden Hamîd Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir)
Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Müderrisînden Zeki Efendi,
Esâmîsî: Sa‘ird, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîrü’l-ümerâ Mehmed Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı sânîyeden Mustafa Efendi
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî îrâd olunur
Kazâ-hâ aded 49
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 11
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye, Nısîbîn [Nusaybîn], Nevâhî Aliyât ve Aznâvûr, Bohtân, Hâcıbehrâm, Midyât, Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân.
Livâ-i Sa‘ird
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Karageçi, Gûrdîlân, Nâhiye-i Dîrgûl, Nâhiye-i Arûç, Nâhiye-i Sâson, Nâhiye-i Akkîsî, Nâhiye-i Hazân, Nâhiye-i Reşnekân.
Livâ-i Dîyârbekir 25
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî maa Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek, Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî, Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdikân, Hiyân, Göynükler, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Nâhiye-i Hertâ, Bahâr, Nâhiye-i Tâvus, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Lîce maa Âtâk ve Telseme, Hânî nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Çıska, Abgûr.
Sâlnâme sene 1277 [1861]
Sayfa 79
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Vezir Ali Rızâ Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhâsebe-i halîsî sâliseden Süleyman Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir), Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Müderrisînden Zeki Efendi Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Sâliseden İsmâil Efendi
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i ümerâ Mehmed Nâzım pâşâ
Sayfa 84
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan: Kâmil Efendi (Mütemâyiz)
Sayfa 93
Bölüm: Antakya ve Şam-ı Şerîf Rum Patriki Perityus
Metropolit: Diyârbekir, Esâmîsi: Makrıyus, Sınıfları: Antâkya, Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Âmid ve Kürdistan
Sayfa 148 – 149
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Kazâ-ha aded 49
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 11
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye, Nısîbîn [Nusaybîn], Nevâhî Aliyât ve Aznâvûr, Bohtân, Hâcıbehrâm, Midyât, Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân.
Livâ-i Sa‘ird 12
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Karakeçi, Gûrdîlân, Nâhiye-i Dîrgûl, Nâhiye-i Arûç, Nâhiye-i Sâson, Nâhiye-i Akkîsî, Nâhiye-i Hazân, Nâhiye-i Reşnegân.
Livâ-i Dîyârbekir 25
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî maa Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî, Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Padigân, Hıyân, Göynükler, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Nâhiye-i Hertâ, Becâr, Nâhiye-i Tâvus, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Lîce maa Âtâk ve Telseme, Hânî nâm-ı diger Pâlî Ma‘den maa Çıska, Abgûr.
Sâlnâme sene 1278 [1862]
Sayfa 79
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Vezir Ali Rızâ Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhasebe halisi [?] Sâliseden Süleyman Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir), Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mevâlîden Ahmed Ragıb Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mâr-i mîrân Ken‘ân Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Sâliseden İsmâil Efendi
Sayfa 84
Bölüm: Kapukethüdâlârı
Kürdistan: Kâmil Efendi
Sayfa 93
Bölüm: Antakya ve Şâm-ı Şerîf Rum Patriki Perityus Efendi
Metropolir: Diyârbekir, Esâmîsi: Makriyus, Sınıfları: Antakya Dâhil-i dâire-i idâresi olan Mahaller: Âmid ve Kürdistan
Sayfa 96
Bölüm: Ermeni patriki Serkis İpskopos Efendi
Unvân: Polu ve Kürdistan, Esâmîsi: Makrudi, Rütbe: Rahib, Dâhil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Livâ-ı Harputda Palu kazâsı ve Guvâr[?] mânastırı
Sayfa 149- 151
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Kazâ-hâ adedi 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 14
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye maa Nevâhî Nısîbîn (Nusaybin) maa Nevâhî Aliyât ve Barka ve Aznâvûr ve Aşiret- Tay [?] Hâcıbehrâm maa Nevâhî Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân, Halîl-begli, İsâ-begli, Çelağa, Hamse, Bohtan, Midyâd.
Livâ-i Sa‘ird 5
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Gûrdîlân, Dîrgûl, Arûç, Sâson, Hazân, Zilân, Bervâri, Esbâyren [İsbâyren], Karakeçi, Nâhiye-i Akkîsî, Nahiye-i Reşnegân.
Livâ-i Dîyârbekir 29
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî, Türkmân, Mahal Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî maa Nevâhî Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdikân, Hiyân, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Becâr, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Abkûr, Nâfiye-i Bektâş, Lice maa Atâk ve Telseme, Pâli Ma‘den maa Çişka, Günükler, Nâhiye-i Tâvus, Nâhiye-i Hertâ.
Sâlnâme sene 1279 [1863]
Safta 81
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Hâlil Kâmil Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhâsebe halîsî [?] Şakir Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyâbekir), Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mevâliden Ahmed Ragıb Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Sânîyeden Abdi Efendi
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin ismi yazılmamıştır.] Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Istabl-ı Amire pâyelü Ali Ağa
Sayfa 85
Bölüm: Kapukethüdâları
Selânik, Kürdistan, Şâm-ı Şerîf: Sâib Beg (Evveli sınıf-ı sânîyesi)
Sayfa 95
Bölüm: Antakya ve Şam-ı Şerîf Rum Patriki Perityus Efendi
Metropolit: Diyârbekir, Esâmîsi: Makriyus, Sınıfları: Antâkya Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Âmid ve Kürdistan
Sayfa 98
Bölüm: Ermeni Batriki Efendi
Unvân: Pâlu ve Kürdistan, Esâmî: Makridic, Rütbe: Râhib, Livâ-ı Harputda Pâlu kazâsı ve Gavâr manastırı
Sayfa 156
Bölüm: Her livânın kaç kazâdan hâvî olduğu ber-vech-i atî irâd olunur
Kazâ-ha aded 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 14
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye maa Nevâhî Nısîbîn [Nusaybin] maa Nevâhî Aliyât ve Bakra ve Aznâvûr ve Aşiret-i Tah Hâcıbehrâm maa Nevâhî Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân, Halîl-begli, İsâ-begli, Çelağa, Hamse, Bohtan, Midyâd.
Livâ-i Sa‘ird 15
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Gûrdîlân, Dîrgûl, Arûç, Sâson, Hazân, Zilân, Bervâri, Esbâyerin, Karakeçi, Nâhiye-i Akkîsî, Nahiye-i Reşnegân.
Livâ-i Dîyârbekir 79[29 olmalı]
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî, Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî maa Nevâhî Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdikân, Hiyân, Cebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç], Yahtek, Zıktî, Becâr, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Abkûr, Nâhîye-i Bektâş, Lice maa Atâk ve Telsema, Pâlî Ma‘den maa Çiska, Göyünkler, Nâhiye-i Tâvus, Nâhiye-i Hertâ.
Sâlnâme sene 1280 [1864]
Sayfa 74
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi müşir Halil Kâmil Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhasebecisi Şakir Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir)
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mevâlîden Mehmed Aziz Efendi, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı sâniyeden Abdullah Efendi
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmıştır.], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ziya Pâşâ
Sayfa 79
Bölüm: Kapukethüdâları
Kürdistan, Yemen: İbrahim Ağa (Istabl-ı Âmireden)
Sayfa 108
Bölüm: Rûesâ-yi Milel hamse
Unvan : Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Esami: Arakil[?]
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı ve tevâbi‘i
Sayfa 109
Unvan: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı
Esâmî: Marderos[?]
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı tevabi‘i
Sayfa 180
Kazâ-ha aded 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 14
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye maa Nevâhî Nısîbîn [Nusaybin] maa Nevâhî Aliyât ve Bakri ve Aznâvûr ve Aşiret-i Tay Hâcıbehrâm maa Nevâhî Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân, Halîl-begli, İsa-begli[?], Çelağa, Hamse, Bohtan, Midyâd.
Livâ-i Sa‘ird 5 [15 olmalı ]
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Gûrdîlân, Dîrgûl, Arûc, Sâson, Hazân, Zilân, Bervâri, Esbâyerin, Karakeçi, Nâhiye-i Akkîsî, Nahiye-i Reştegân.
Livâ-i Dîyârbekir – 79 [29 olmalı]
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî, Türkmân, Mahal Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî maa Nevâhî Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Padigân, Hiyân, Çebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Becâr, Hoydân, Mihrân, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Abkûr, Nâhîye-i Yektâş [Bektâş ?], Lice maa Atâk ve Telseme, Pâlî Ma‘den maa Çiska, Göyünkler, Nâhiye-i Tâvus, Nâhiye-i Hertâ.
Sâlnâme sene 1281 [1865], Def‘a 19
Sayfa 72
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Mustafa Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhasebecisi Şakir Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir) Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mahrec Mevâlîsinden Aziz Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ziya Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Sâniyeden Abdullah Efendi
Sayfa 76
Bölüm: Kapukethüdâları
Mülhakatiyla Harpût ve Kürdistan Eyaletleri Mustafa Beg (sâlise)
Sayfa 110
Rûesâ-yi Milel hamse
Unvan: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Esami: Arakel
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı ve tevabi‘i
Unvan: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı
Esami: Marderos[?]
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı tevabi‘i
Sayfa 184
Kazâ-ha aded 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 14
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye maa Nevâhî Nısîbîn [Nusaybin] maa Nevâhî Aliyât ve Bakri ve Aznâvûr ve Aşiret-i Tah Hâcıbehrâm maa Nevâhî Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân, Halîl-begli, İsa-begli, Çelağa, Hamse, Bohtan, Midyâd.
Livâ-i Sa‘ird – 5[ 15 olmalı]
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân (Rızvân), Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Gûrdîlân, Dîrgûl, Arûç, Sâson, Hazân, Zilân, Bervâri, Esbâyerin, Karakeçi, Nâhiye-i Akkîsî, Nahiye-i Reştegân
Livâ-i Dîyârbekir – 79 [29 olmalı]
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî, Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî maa Nevâhî Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdikân, Hiyân, Çebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç] ?, Yahtek, Zıktî, Becâr, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Abkûr, Nâhîye-i Bektâş, Lice maa Atak ve Telseme, Pâlî Ma‘den maa Çiska, Göyünkler, Nâhiye-i Tâvus, Nâhiye-i Hertâ.
Sâlnâme sene 1282 [1866], Def‘a 20
Sayfa 71
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Mustafa Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Mütemâyiz Sa‘id Beg
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir) Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mahrec Mevâlîsinden Sa‘id Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Dergâh-ı Âlî Kâmil Beg
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ziya Pâşâ
Sayfa 75
Bölüm: Kapukethüdâları
Mülhakatiyla Harpût ve Kürdistan Eyaletleri Mustafa Beg (sâlise)
Sayfa 99
Bölüm: Rûesâ-yi Milel hamse
Taşralarda bulunan umûr-ı rûhâniye me’murları
Unvan: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Esami: Arakel
Rütbe: Rahib
Dâhil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı ve tevabi‘i
Unvan: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı
Esami: Marderos[?]
Rütbe: Rahib
Dâhil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Mâdîn Arakelos manastırı tevabi‘i
Sayfa 172
Kazâ-hâ aded 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-ı Mârdîn 14
Mârdîn maa Koçhisâr, Zâho, Cezîre-i Ömeriyye maa Nevâhî Nısîbîn [Nusaybin] maa Nevâhî Aliyât ve Bakri ve Aznâvûr ve Aşiret-i Tah, Hâcıbehrâm maa Nevâhî Sâvûr, Sûrkeçî, Amerkân, Halîl-begli, İsa-begli, Çelağa, Hamse, Bohtan, Midyâd.
Livâ-i Sa‘ird 15
Sa‘ird nâm-ı diger İs‘ird, Rıdvân [Rızvân], Garzân maa Hısn-ı Keyf, Şirvân, Gûrdîlân, Dîrgûl, Arûç, Sâson, Hazân, Zilân, Bervâri, Esbâyerin, Karakeçi, Nâhiye-i Akkîsî, Nahiye-i Reştegân
Livâ-i Dîyârbekir 29
Dîyârbekir nâm-ı diger Âmid maa Nevâhî-i Şark ve Garb, Gîkî, Türkmân, Mahal, Metinân, Dîrek [Derîk], Deştikûr, Behrâmki, Beşîrî maa Nevâhî Selvân [Silvân] nâm-ı diger Mefârıkin, Kulb, Pâdikân, Hıyân, Çebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], Yahtek, Zıktî, Becâr, Hoydân, Mehrânî, Hazro nâm-ı diger Tercîl, Abkûr, Nâhîye-i Bektâş, Lice maa Atâk ve Telseme, Pâlî Ma‘den maa Çiska, Göyünkler, Nâhiye-i Tâvus, Nâhiye-i Hertâ.
Sâlnâme sene 1283[1867], Def‘a 21
Sayfa 76
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Mustafa Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhâsebe Halisi [?] Sâniyeden Sâdık Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir) Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mahrec Mevâlîsinden Sa‘id Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Dergâh-ı Âlî Kâmil Efendi
Esâmîsî: Mârdîn, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi [Nâibin isim yeri boş bırakılmış], Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Arslân Pâşâ
Esâmîsi: Vilâyet-i Erzurum
Elviye: Muş, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Kürdistan’a mülhak, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı: Mîr-i mîrân Mahmud Pâşâ
Sayfa 80
Bölüm: Kapukethüdâları
Mülhakatiyla Harpût ve Kürdistan Eyaletleri Mustafa Beg (sâlise)
Sayfa 110
Bölüm: Rûesâ-yi Milel hamse
Unvan: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Esami: Arakel
Rütbe: Rahib
Dâhil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı ve tevabi‘i
Unvan: Kürdistan’da Sa‘ird
Esami: Bedrus
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Sa‘ird Sancâğı tevabi‘i
Sayfa 172
Kazâ-hâ aded 58
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-i Dîyârbekir 26
Maa Nevâhî-i Dîyârbekir, Hazro, Mehrânî, Selvân (Silvân), Hânî, Lice, Çebâkçûr, Menişkûr, Kîh (? Genç), maa Nâhiye-i Tâvus, Zıktî, Becîlek [?], Hoydân, Kalb? [Kulb], maa Nâhiye-i Hertâ, Becâr, Cenân, Bâdikân, Behrâmkî, Kîkî, Türkmân, Dîrek [Derik], Metnân, Mahal, Abkûr, maa Nâhiye-i Hamsî, Beşr [Beşîrî?], Deştkû[r], Seyûrk.
Livâ-ı Mârdîn 10
Maa Nevâhî-i Mârdîn, Nısîbîn [Nusaybin], Sûrkeçî, Amerkân, Sâvur, Hamîse, Cizre, Hâcıbehrâm, Çelağa, İsa-begli, Halîl-beglû nâm-ı diger Medyân kazâları
Livâ-i Sa‘ird 12
Sa‘ird, Şirvân, Garzân, Gûrdîlân, Rızvân [Rıdvân], Hazân, Esbâyerin, Sâvûn, Dîrgül, Zîlân, Eruh, Bervâri
Sâlnâme sene 1284[1868], Def‘a 22
Sayfa 93
Eyâlât
Esâmîsî: Kürdistan
Mülkiye me’mûrları: Vâlîsi Müşîr Mustafa Pâşâ
Mâliye me’mûrları: Muhâsebe Halisi [?] Mütemâyiz Ahmed Rüşdü Efendi
[Kürdistan Eyaleti’ne bağlı elviyeler]
(Diyârbekir) Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Nâibi Mahrec Mevâlîsinden Ahmed Sıdki Efendi
Esâmîsî: Sa‘ird, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Ahmed Pâşâ
Esâmîsî: Mârdîn, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı Mîr-i mîrân Arslân Pâşâ
Esâmîsi: Vilâyet-i Erzurum
Elviye: Van, Me’mûreyn-i şer‘-i şerîf: Kürdistan Kadısı mahrec pâyelû Âşir Efendi, Mülkiye me’mûrları: Kaim-makamı: Mîr-i mîrân Abdullah Pâşâ
Sayfa 97
Bölüm: Kapukethüdâları
Mülhakatiyla Harpût ve Kürdistan Eyaletleri Mustafa Beg (sâlise)
Sayfa 130
Bölüm: Rûesâ-yi Milel hamse
Unvan: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Esami: Arakel
Rütbe: Rahib
Dâhil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Surp Ohannes manastırı
Unvan: Kürdistan’da Sa‘ird
Esami: Bedrus
Rütbe: Rahib
Dahil-i dâire-i idâresi olan mahaller: Kürdistan’da Sa‘ird Sancâğı tevabi‘i
Sayfa 181-182
Kazâ-hâ aded 48
Eyâlet-i Kürdistan
Livâ-i Dîyârbekir 26
Maa Nevâhî-i Dîyârbekir, Hazro, Mehrânî, Selvân [Silvân], Hânî, Lice, Çebâkçûr, Menişkûr, Kîh [Genç ?], maa Nâhiye-i Tâvus, Zıktî, Becîlek [?], Hoydân, Kalb[?] [Kulb], maa Nâhiye-i Herîtâ, Becâr, Cenân, Bâdikân, Behrâmkî, Kîkî, Türkmân, Dîrek (Derik), Metnân, Mahal, Abkûr, maa Nâhiye-i Hamsî, Beşr [Beşîrî ?], Deştkû[r], Seyûrk.
Livâ-ı Mârdîn 10
Maa Nevâhî-i Mârdîn, Nısîbîn [Nusaybin], Sûrkeçî, Amerkân, Sâvur, Hamîse, Cizre, Hâcıbehrâm, Çelağa, İsa-begli, Halîl-beglû nâm-ı diger Medyân kazâları
Livâ-i Sa‘ird 12
Si‘ird, Şirvân, Garzân, Gûrdîlân, Rızvân [Rıdvân], Hazân, Esbâyerin, Sâvûn, Dîrgül, Zîlân, Eruh, Bervâri
Aşağıda Bulunan Orijinal Sâlnâme Örnekleri, 1279 Yılı Salnamesinin, 156 ve 157. Sayfalarına Aittir.
Büyütmek için tıklayınız Büyütmek için tıklayınız
Notlar:
Tuncer Baykara, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş-I: Anadolu’nun İdari Taksimatı, Ankara, 1988, sayfa 119-125
Bu konuda daha geniş bilgi için bakınız, Ahmet Ramiz (Lütfi), Emir Bedirhan, Bgst yayınları, İstanbul 2007
Berâyâ: Halk, İnsanlar. Ancak burada Tebaa ve beraya birlikte kullanıldığı için bu, tüm Osmanlı halkı anlamında kullanılmıştır.
Allahın cömertçe yardım edeceği anlamında.
Tanzimat’tan sonra, en yüksek rütbeli devlet görevlileri için kullanılan hitap.
Tanzimat-ı Hayriye: 3 Kasım 1839 Yılında ilan edilen ve Osmanlı devletinde çok ciddi değişikliklerin olasına neden olan ferman. Bu fermanla ilk kez padişahın bazı yetkileri kısıtlanırken “Osmanlı Millet Sistemi”nde de büyük değişiklikler olmuş ve Müslümanlarla, gayrimüslimlere eşit haklar tanınması gündeme gelmiştir. Ancak özellikle Arap eyaletleri ve Musul gibi bölgelerde gayrimüslimlere verilen bu hak tepkiyle karşılanmış ve bu bölgelerde Tanzimat fermenı uygulanamamıştır.[1]

Bermahiyên El-Qaîde, El-Nusra û #DAIŞ# `ê di bin ala osmanî de ne
NAVENDA NÛÇEYAN-ALAN ROJ

Dewleta tirk a dagirker û şefê wê faşîst Erodganê li bakû û rojhilatê sûrî komkûjiya pêk tine, bi fosforê jin û zarokan dişewtîne, bajaran wêran dike û demografiya herêmê diguherîne. Gelo ew çeteyên ku bi dewleta Tirk li ser erda Sûriyê van tiştan dikin kî ne, rabirdûya wan çi ye û hovantirîn sûcên wan çi ne?
Di dirêjahiya 8 salan de nav, reng, cil, bawerî û şiklên komên çeteyan hatin guhertin an jî di nava xwe de parçe bûn û navên cûda li xwe kirin. Lê hemû di dawiya rê de di demek kin de li ser masaya hikumeta AKP`ê ya tirkî ya bi serkêşiya Receb Teyyîp Erdogan kom bûn. Erdogan ew hemû ji bo ku osmaniya nû zindî bike bi kar anî.
Di vê dosyayê de em ê van komên çeteyên ku niha xwe bi navê qaşo “artêşa watanî ya sûrî” bi nav dikin bidin nasîn.
Kombûna Ehrar El-Şerqiye
Ew komek çeteyên tundrew, li ser destê sûriyên li Ewropa û Tirkiyê hate avakirin. Ji aliyên siyasî û rêxistinî girêdayî Ixwan El-Muslimîn e. Ji aliyê leşkerî ve ew dirêjahiya Cebhet El-Nusra ne, cihên wan parêzgeha Dêrazorê ye.
Ji fermendarên wê yên ku rolek mezin di xurtkirina vê komê û avakirina wê de lîstine, çeteyên bi navê Ebû Marya El-Qehtanî yê iraqî ye. Ew bi xwe serçeteyekî Cebhet El-Nusra bû. Ev kom desteka xwe ya lojîstik yekser ji dewleta Tirk ji bargeha li Dîlokê digire û têkiliyên wê bi istixbarata Tirkiyê re gelek baş e.
Ew kom ji destpêka damezirandinê ve Hêzên Sûriye Demokratîk û YPG`ê wek dijminê sereke ji xwe re dihesbîne, ji ber ku ji bo berjewendiya Tirkiyê şer dike.
Çeteyê bi navê Ebû Hatim Şeqra serokê vê koma terorîst e. Ebû Hatim bi xwe ji gundê Şeqra yê rojhilatê gundewarê Dêrazorê ye. Ji aliyê leşkerî ve ji hêla Ebû Cafer Şeqra li rex Ebû Cafer Cezra tê bi rêvebirin. Bajarokê El-Raîî wek navendek sereke ji komê re tê hesibandin. Gelek bargehên wê yên leşkerî li Efrîn û bakurê gundewarê Helebê hene.
Ya balkêş; dewleta tirk bi taybet li dora Heleb, Bab, Cerablus, Efrîn û Ezazê cihê ku kurd tê de hene bargehên leşkerî ji vê komê re pêşkêş dike.
Komên din ên biçûk ku piraniya wan ji Dêrazorê ne tev li komê bûn. Tevî Heleb û Hesekê di bin navê Kombûna Ehrar El-Şerqiye. Komên din ên weke; Artêşa El-Şerqiye, Kombûna Edil, Fursan El-Şerqiye. Tugeyên ji bo kombûna ava bûne; Mertala Hesekê, Fihûd, Nehrewan, Ebas, Qadîsiye û Xetab di nava Ehrar El Şerqiye de bi fermandariyên xweser cih digirin. Ev kom di dagirkirina Cerablus û Efrînê de jî girtine.
Sûc û binpêkirinê vê koma çete
Ev kom li tevahiya herêmên ku lê ne, dikuje, talan dike, direvîne û sivîlan tengav dike. Ji hovantirîn sûcên wê li bakurê Sûriyê ew e ku tev li dewleta Tirk di dagirkirina Efrînê de bûn, şêniyan înfaz dikin, milkên wan talan kirin, gund û daristanên Efrînê şewitandin. Tevî milkên şêniyan desteser kirin û ew veguhestin El-Raîî, Cerablus û Babê.
Li gorî serjimariyên saziyên hiqûqî, Ehrar El-Şerqiye zêdetirî 200 sivîlên kurd ji şêniyên Efrînê revandine, bi dehan kes jî bi îşkenceyê de qetil kirin e. Yek jê wan binpêkirina, îşkencekirina sekretera giştî ya Partiya Sûriyê ya Pêşerojê Hevrîn Xelef û lîstina bi cenazeyê wê.
Koma Sultan Murad
Ev kom ji pêkhateyekê girêdayî turkmenên Sûriyê hate avakirin. Tirkiyê desteka lojistîk, perwerdeya leşkerî û desteka asmanî jê re pêşkêş dike. Di komên turkmenên Sûriyê de ev kom ya herî sereke ye.
Istixbarata Tirkiyê bi serkêşiya Hakan Fîdan piştî ku komên Lîwa El-Sultan Mihemed El-Fatih li gundewarê Helebê û lîwayên Şehîd Zekî Turkmenî û Eşbel El-Aqîde di bin sîwanekê de kom kir, Koma Sultan Murad ava kir. Armanc ji wê gavê ew bû ku milîsên ku komên turkmenî yên çekdar li bajarê Helebê û bakurê gundewarê kom dike ava bike.
Lîwa El-Sultan Mihemed El-Fatih, Lîwa Eşbal El-Aqîde û Lîwa Zekî Turkmen ragihand ku ew bi temamî bi Lîwa Şehîda Turkmen, Lîwa El-Ewel Muşat, Lîwa Meham El-Xase û Lîwa El-Yermûk di bin navê Firqet El-Sultan Murad bûne yek.
Di Adar’a 2013`an de avakirina Lîwa Sultan Murad hate ragihandin. Fermendariya ji sê kesan pêk tê, berpirsê giştî Yusif El-Salih, fermendarê meydanî Fehîm Îsa û fermendarê leşkerî Ehmed Osman.
Kom bi têkiliyên xurt bi çeteyên Heyet Tehrîr El-Şem (El-Nusra berê) ve li hermên bakurê gundewarên Heleb û Idlibê girêdayî ye.
Binpêkirin û sûcên Furqet Sultan Murad
Ev kom di sala 2016’dan de bi desteka asmanî û bejahî tev li êrişên li ser bajarê Keseb ê bûn. Bajar wêran kirin û bi deh hezaran ji ermenên bajêr û gundên wê koçberkirin.
Her wiha tev li êrişên dewleta Tirk a dagirker li ser herêmên Sûriyê bû. sicilek wê dirêj di talankirin, kuştin, revandian bi zanabûn der heqê kurdan de li Efrîn, Ezaz û Heleb heye. Li rex destavêtina sivîlan, revandin û şantajkirinê li beramberî fîdyayan û talankirina milkên taybat û giştî.
Ev kom îro tev li êrişên li ser herêmên Bakur û Rojhilatê Sûriyê dibe. Destê wê di komkujiyên sivîlan de li Serêkaniyê de heye.
El-Cebhe El-Şemiye
Ev koma ku bi taybet li Helebê xwe bi cih kiriye, mezintirîn yekitiya komên çeteyan a li bakurê Sûriyê ye. Ev kom ji çeteyên Nuredîn El-Zenkî, Artêşa El-Mucehîdîn, El-Cebhe El-Islemiye, Kombûna Fisteqêm kema umêrt, Cebhet El-Esala û El-Tenmiye, Herekêt Hezim, Siqûr El-Şam, Ensar El-Îsalm, Lîwa El-Heq, Artêşa El-Îsalm, Feyleq El-Şam û gelek komên din pêk tê.
Binpêkirinên van koman
Komên navborî li rex artêşa Tirk a dagirker êrişî Efrînê kirin. Dizî, talankirin, kuştin û revandina sivîlan û daxwaza fidyeyê têne naskirin. Ji sûcên herî hovane yên koman; di Tîrmeha 2016‘an de çeteyên Nûredîn El-Zinkî mîna rêbazên DAIŞ‘ê zarokek 15 salî li rojavayê Helebê qetil kirin û dîmenê qetilkirinê kişandin.
Komên Feyleq El-Şam û Ceyş El-Îslam ên ser bi Îxwan El-Muslimîn li gundewarên Efrîn, Heleb û Girê Spî komkujî pêk anîn.
Koma çete ya El-Cebha El-Şamiya piştî gundê Dadatê yê rojhilatê Girê Spî di encama êrişeke dijwar a bi desteka balafirên Tirkiyê de dagir kirin, jinên li gund mabûn ku hejmara wan 11 bûn kom kirin, heqaret li wan kirin, paşê jî telefonên wan ên destan û zêr û pereyên wan desteser kirin. Her wiha li ciwanekî astengdar kirin dan piştre ew birin Tirkiyê.
Furqet El-Hemzat
Komeke çete tundrew e. Ev kom ji aliyê dewleta Tirk ve hat perwerdekirin û di Nîsana 2016‘an de hate ragihandin. Koma Tirkmen a bi navê Lîwa Semerqend a ji Ozbakistanê tevlî bû. El-Hemzat ji komên destpêkê yên Tirkiyê bû ku di 2016‘an de li gel artêşa Tirk a dagirker ji deriyê Qerqemîş derbasî bajarê Cerablusê bû û bajar dagir kirin.
Endamên koma Furqet El-Hemzat biyanî û herêmî ne, piraniya wan ji çeteyên DAIŞ, El-Nusra û komên dîtir ên li Idlib, Reqa û Dêrazorê ne.
Diri El-Hesekê (Mertala Hesekê)
Ji bermahiyên komên çete ne, yên li rex DAIŞ û El-Nusra li dijî YPG û YPJ‘ê şer kirin. Ev koma ya di bin sîwana Ceyş El-Wetenî (Artêşa Netewî), Feyleq El-Sanî ango Feyleq El-Mûxaberat de tevdigere.
Çeteyên ku bi eslê xwe ji Hesekê di nava komên wekî Diri El-Hesekê, Tûgeya Mişel Temo û Tûgeya Şehîdên Hesekê de cih digirin. Piraniya wan beşdarî êrişên li ser Efrînê jî bûn. Li Hesekê jî li hemberî rêjîma Sûriyê şer kirin, piştre li herêma cizîrê li dijî YPG û YPJ‘ê jî şerkirin.
Ev koma çete di dagirkirina efrînê de jî cih girtin. Niha jî di êrişên li ser Serêkaniyê û Girê Spî de dih digirin û li bajarê Serêkaniyê û hin gundên derdora wê de bi cih dibin.
Encam
Dewleta Tirk a dagirker bi avakirina van komên çete axa Sûriyê parçe dike, komkujiya dike, demografiya herêmê digûherine û li şûna xelkê herêmê çeteyan bi cih dike.
Li Idlibê dewleta Tirk a dagirker çeteyên cîhanê ji Tatar, Ûygur û Ozbekî li xeta sînor kom kirin da ku di bin kontrola wê de bimîne. Heman tişt li Cerablus, Efrîn û îro li Serêkaniyê û Girê Spî dûbare dike da ku xeyalên Erdogan ên osmaniya nû pêk bîne.[1]

=KTML_Bold=Beşek ji notên rêwî Osmanî Evliya Çelebî yên di derbarê Yazîdiyan de=KTML_End=

Yazîdî di kişandina guleyên rêberê de ew qas jêhatî ne ku li çenek li çav û devek li çokê xistin. Lê heke we çekên wan bidîta, hûn ê wan bi peran ne bikirana. Çekên wan erzan û kevn in. Lê ew baş gulebaran dikin û baş li hedef dixin, nivîsiye gerokê Osmanî Evliya Çelebî li ser Yazdiyan.
#Êzîdî# bi çekên xweyên kêm jî, şervanên hêja bûn. Dijminên wan ji wan re digotin gurên çiyayî. Warserên yazidiyan warê xwe bi rengek baş dizanibû û her gav karibû bi êrişên dijminê xweyê jimar re bi destekên piçûk jî paşde bixe. Ew li çiyayan dijiyan û bi xwedîkirina dewaran re mijûl dibûn, jiyanek koçerî dimeşandin, ola xwe û kevneşopiyên xwe heya roja îro rêz û hurmet dikirin.
ÊzîdîPress
[1]

Bi minasebeta roja rojnamegerîyê, kurteyek li ser rojnamegerî û kovargerîya Kurd di serdema Osmanî de
Nivîsandin û Amadekirin: #Seîd Veroj#

Bi minasebeta roja salvegera rojnameya Kurdistanê, ez dê pirr bi kurtayî behsa hin nûqteyên girîng ên di derbarê rojnamegerî û kovargerîya Kurd a serdema dawî ya Osmanî bikim. Di serdema dawî ya Împeratorîya Osmanî de; ji roj û sala çapbûna #rojnameya Kurdistan# ê (21/22 Nîsana 1898) bigre heta dawîya sala 1922an gelek rojname û kovarên kurdî hatine çapkirin. Rojnamegerî û kovargerîya kurdî ya îro, li ser vê bingehê geş bûye û pêş kevtîye. Eger em çapbûna van rojname û kovaran li gor dem û bûyerên girîng ên wê demê rêz bikin, sê qonaxên (merhele) girîng dertên pêşîya me: Ji destpêkê ve heta ragehandina Meşrûtîyeta Duyemîn; ji Meşrûtîyeta Duyem bigre heta destpêka Şerê Yekem ê Cîhanê; bidawîhatina şer û ji îmzekirina Peymana Mondrosê şûn ve heta salên 1922an ku bajarê Îstenbulê dikeve bin hukma M. Kema û hikumeta Anqerê.
Di merheleya pêşî de; li Qehîreya paytexta Misrê rojnameya Kurdistan bi serpereştîya Mîqdad Mîdhet Bedirxan di roja 21/22yê Nîsana 1898an de hatîye çapkirin. Kurdistan, ji panzdeh rojan carekî bi zimanê kurdî û tirkîya osmanî hatîye çapkirin, piştî çapkirina pênc jimarên pêşî, xwedîyê rojnameya Kurdistanê guherîye û li şûna Mîqdad Mîdhet, Evdirehmen Bedirxanê birayê wî bûye xwedîyê rojnamê û cîyê çapkirina wê jî guherîye ji bo Swîsreyê. Rojnameya Kurdistan, di bajar û welatê cihê de li Misrê, Swîsreyê, Londonê, Folkstonê li ser hev 31 jimar hatine çapkirin. Dema ku jimara 24an a rojnameya Kurdistanê li Londonê hatîye çapkirin, di heman demê de rojnameyekê din bi navê Ummid ji alîyê Mihemed Salih Bedirxan ve li Misrê di roja 15ê Tebaxa 1900î de hatîye çapkirin.
Di merheleya duyem de, yanî piştî ragehandina Meşrûtîyeta Duyem; gelek rojname û kovarên kurdî hatine çapkirin û ji bo çipkirina hinekan jî serlêdan ji bo rêvebirên Osmanî hatîye kirin lê mixabin destûra çapkirinê nedane yan jî ew serdan (ji bo rojnameya “Aşîret”, “Marîfet ve îtihad-ı Ekrad”, “Füyuzat-ı Kurdiye” û wd.) wek projek biserneketine. Di vê demê de; pêşîyê rojnameya Serbestî bi rojane hatîye çapkirin, xwedî û mesûlmidûrê rojnameya Serbestî, Mewlanzade Rifat û sernivîskarê wê jî Hesen Fehmî bû. Jimara wê ya yekem, di roja duşema 3yê Teşrîna Sanî ya 1324an (16/11/1908an) de hatîye çapkirin û di 12 salan de li ser hev 770 jimar hatine çapkirin. Di dewra dawîyê de rojnameya Serbestî bi girêdayî Cemîyeta Tealîya Kurdistanê hatîye weşandin. Rojnameya duyem, bi girêdayî Cemîyeta Teawûn û Teraqî ya Kurdan ku serokê wê cemîyetê Seyid Evdilqadirê Şemzînî bû, bi navê Rojnameya Teawûn û Teraqîya Kurdan hatîye çapkirin. Xwdîyê rojnameyê şairê navdar Pîrmêrd û sernivîskarê wê jî Ahmed Cemîlê Dîyarbekirî bû. Piştî çapkirina 9 jimaran, weşana rojnameyê ji alîyê desthilatdarên sîyasî yên wê demê ve hatîye rawestandin. Di heman salê de, bi navê Şerq û Kurdistan, rojnameyekê din jî di 20ê Sermaweza 1908an de bi serpereştîya Ahmed Şerîfê Hersekî, Bedrîyê Melatyayî û Îsmaîlê Hersekî hatîye çapkirin. Li ser hev sê jimarên vê rojnameyê li ber destê me hene û jimara dawî ya berdest, jimara 5an e. Ber bi dawîya sala 1909an ve, li Xarpêtê (Xarpûtê) kovareke bi navê Seda di roja duşema 9ê Teşrîna Sanî ya 1325an (22/11/1909) de bi mesûlmidurîya Mehmed Abdullah Cevdet tête çapkirin. Vê gavê tenê du jimarên Sedayê li ber destê me hene. Di sala 1912an de Komela Hêvî ya Xwendekarên Kurd (27ê Temûza 1912an) hatîye damezrandin û bi gêrêdayî vê komelê kovarên Rojî Kurd û Hetawî Kurd hatine çapkirin. Xwedî îmtiyaz û midurmesûlê Rojî Kurd, Ebdulkerîm Efendî yê Silêmanî bû û ev kovar li ser hev çar jimar bi zimanê kurdî û tirkîya osmanî hatîne çapkirin, ji çapkirina çar jimaran şûn ve ji alîyê rêvebirîya sîyasî ya Îtihad û Teraqî ve weşana wê hatîye rawestandin. Komela Hêvî, ji wê şûn de, bi mesûlmidurîya Baban Abdulezîz di 11ê Teşrîna Ewela 1329 (24ê Çirîya Pêşîn a sala 1913an) de bi navê Hetawî Kurd kovareke nû derxistîye û li ser bergê wê hatîye lêkirin ku “ji 15 rojan carekî tête çapkirin.” Hetawî Kurd li ser hev 10 jimar hatine çapkirin, jimara dawî di 20ê Hezîrana 1330 (3yê Temmuza 1914)an de hatîye çapkirin. Piştî ku Şerê Umûmî yê Cîhanê dest pê kirîye, hemû xebatên rêxistinî û çapemenî yên kurdan ji alîyê desthilatdarîya sîyasî ve hatine rawestandin.
Merheleya sêyem a çapemenîya kurdî di dema Osmanî de; ji roja îmzekirina Peymana Mondrosê dest pê kirîye û heta dawîya sala 1922an dewam kirîye. Di vê demê de, kovar û rojnameyên kurdî yên ku hatine çapkirin û belavkirin, bi girêdayî Cemîyeta Tealîya Kurdistanê û rêxistinên bi wî ve girêdayî bûn. Bi mesûlmidurîya Hemzeyê Mûksî û Memduh Selîm Beg, 36 jimarên kovara #Jîn# , di vê demê de hatine çapkirin. Jimara dawî (36) ya kovara Jîn, di roja duşem a 21ê Hazîrana 1336an (21ê Hazîran 1920an) de hatîye çapkirin, di beşê kunyeya vê jimarê de mottoya: “Rojnameyeke hefteyî yê sîyasî û îlmî ye, yekîtîya kurdan û hiquqa wan a millî diparêze” hatîye nivisîn. Rojnameya Serbestî, di vê dewrê de, wek organa CTKê bi rojane hatîye çapkirin. Rojnameya Serbestî, yekemîn rojnameya rojane ya kurdan e, pirr girîng e, li ser rojnameya Serbestî xebateke min di sala 2017an de wek kitêb bi navê “Mewlanzade Rifat û Rojnameya Serbestî” çap bûye lêbelê divê xebatên hîn berfirehtir bêne kirin. Kovara Kurdistanê jî di vê demê de bi girêdayî CTKê hatîye çapkirin; kovareke hefteyî bû û yekemîn jimara vê kovarê, di roja 30 Kanun-i Sani ya 1335 (30ê Kanûna 1919)an de hatîye çapkirin û li ser hev 19 jimar çap bûne. Jimara 19an, di roja duşema 29ê Adara 1336an (29ê Adara 1920an) de hatîye çapkirin. Mehmed Mîhrî xwedîyê îmtiyaz û Arwasîzade Mehmed Şefîq jî sernûserê kovara Kurdistanê bû, di nav rûpelên kovara Kurdistanê de nivîsên bi zimanê osmanî, kurdî, farisî û erebî hatine belavkirin. Divê neye jibîrkirin ku ji alîyê Elî Îlmî Fanî yê endamekî CTKê ve, li Edeneyê di navbera salên 1918-1921an de rojnameyekê bi navê Ferda ji hefteyê du caran hatîye çapkirin. Jimara yekemîn a rojnameya Ferda, di 5ê Kanûna 1918an de hatîye çapkirin û li ser hev nêzîkê sêsed jimar hatîne çapkirin.
$Di şûna gotina dawî da:$
Rabirdû û dîroka çapemenîya milletek, bîra tomarkirî ya wê milletê ye û ji alîyek ve jî çavkanîyekê pirr girîng a dîroka wî ya komelayetî û neteweyî ye.
2- Li gor agahîyên îro Kurdistan, yekemîn rojnameya kurdan e û li Qehîreya paytexta Misrê dest bi weşanê kirîye û Mîqad Mîdhet Bedirxan, xweyîyê rojnameya Kurdistanê bû. Li gorî vê, rojnamegerîya kurd li dervayê welat, li sirgûnê û li dîasporayê dest pê kirîye.
3- Çapemenî, rojname û kovar wesîteyên dema modern yanî dema netewedewlet in. Çapemenî û rojnamegerîya kurd jî, bi peydabûn û geşbûna fikra nasyonalîzma kurd dest pê kirîye û herweha bûye amrazê/wesîteyê pêşxistina fikra neteweyî ya kurd.
4- Pirranîya rojname û kovarên wê demê, bi girêdayî cemîyet û rêxistinên wê demê hatîne weşandin û belavkirin.
5- Hîç rojnameyek wê demê yê kurdan nîne ku ji serî heta dawî bi zimanê kurdî hatbe weşandin.
6- Destpêka rojnamegerîya kurd, di bin givaş û zixtên desthilata sîyasî da dest pê kirîye. Yekemîn şehîdê rojnamegerîya kurd, Hesen Fehmî yê sernivîskarê rojnameya Serbestî ye.
7- Rojnameya Serbestî, yekemîn rojnameya rojane ya kurdan e, dem dema weşana wê bête rawestandin jî, li ser hev nêzîkê 12 salan weşana wê dewam kirîye û 770ê jimar hatine çapkirin.
8- Em dikarin bibêjin ku weşana hemû rojname û kovarên dema salên dawî yên Împeratorîya Osmanî, di encamê da bi biryara sîyasî ya desthilatdarên wê demê hatîne rawestandin.
9- Mixabin îro dîrokekê nivîsandî ya rojnamegerîya kurdî li ber destê me nîne, bi beşdarbûn û piştgirîya akademî û lêkolînerên her parçeyekî Kurdistanê, amadekirina dîrokekê yekgirtî ya rojnamegerî pêwîst e û mîsoger e.
10- Bêguman cemîyet û rêxistin jî dikarin weşanên bi girêdayî rêxistina xwe derbixin. Lêbelê rojnamegerîya rêxistinî û îdeolojîk a li ser esasên dirûşmên partîzanî û berjewendiyên rêxistinî, dikarin xusarên gelek mezin bidin civakê. Lewra ew, bi rêya van weşanan berjewendîyên rêxistina xwe û neteweya kurd wekî hev nîşan didin, gelek caran jî berjewendîya xwe ya rêxistinî û grubî di ser berjewendîya neteweyî re digrin.
11- Îro di dinya pêşkevtî ya modern de medya nivîskî, dijîtal an jî sosyal medya pirr girîng û bi bandor e. Di meşandina kar û xebata medya û rojnamevanî de azadîya fikrî, etîk û exlaqê meslekî pirr girîng in, divê her weşan, rojnamevan û nivîskarê kurd jî bi girêdayî van prensîban bimîne, nirxên civakî û neteweyî binpê û bêqîmet neke, wijdana xwe neke malzemeyê berjewendîyên şexsî û grubî.
[1]

=KTML_Bold=Dêrsim di nav agirê osmanî û rusan da bêçare maye!=KTML_End=
Siddik BOZARSLAN

Divê binê nuqtayek were çixêzkirin ku dewleta osmanî, li gora xususîyetên her hermên Kurdistanê, îmkanên xwe yên propagandayê bo îknakirina xelkê piralî xebitîne da ku xelk bi girseyî beşdarîya şer bikin. Wek mîsal, piranîya herêma Dêrsimê, kurdên elewî bûne û loma hukumeta Stanbolê, jibo îknakirina xelkê, ji Dergeha Hacibektaşê ya Kirşehirê Çelebî Cemalettin Efendî rêkirîye herêmê. Balkêş e, li hemberî wê politika osmanîyan, rusan jî qasidên xwe rêkirine Dêrsimê da ku xelkê li dijî osmanîyan îkna bikin ku piştgirîya rusan bikin. Her çi qas eşîrên Dêrsimê li dijî şer bûne û bêlayanîya (bêterefî) xwe eşkera kiribin jî; hin eşîr jî di encamên xebatên Cemalettin Efendî da piştgirîya şer kirine û çûne şer ku ew eşîr, bi taybetî eşîrên Rojhilatê Dêrsimê bûne.
Di 1915 an da dema qetlîamên ermenan pêk tên, hin ermen xwe davêjin bextê Dêrsimê. Xelkê Dêrsimê jî ermenan wek mêvan qebûl dikin û wan paşda nadin eskerên osmanî. Ev bûyer dibe semedê tûjbûna dijberîya osmanîyan li hemberî xelkê Dêrsimê. Bi saya serê mêvanperwerîya Dêrsimîyan, bi dehhezaran ermen ji mirinê xilas dibin û ew serfîraz dibin ku xwe bavêjin erdê Ermenistanê. Di wê pêvajoyê da veteriner Dr. M. Nurî Dersimî jî di orduya osmanî da fermandarekî demkî /muaqet bûye, di derbarê wê rewşê da weha dibêje:
”Piştî ku Erzurum dikeve bin bandora rusan û êrîşên rusan berdewam dikin, orduyên osmanî xwe paşve vedikêşin, Cemalettîn Efendî paşve dizivire, van tiştan dibin sedem ku Dêrsim û bi taybetî eşîrên Rojhilatê Dêrsimê, dikevin nav tirs û welweleyê. Eşîrên Rojhilatê Dêrsimê wek Demenan, Haydaran, Kureyşan, Karsan, Alan, Şeyhan, Suran, Pîlvenk û Yusufan di 30 yê adara 1916an da hêzeke çekdar ku ji 10 hezar kesan pêk tê, çêdikin û bi wê hêzê hin alîyên Mazgirt û Nazimîyê û hin alîyên Hozat û navendên Pertekê êrîşan pêk tînin û wan deran talan dikin û memûrên osmanî ji holê radikin. Ev hêz ber bi Wîlayeta Elazîzê ve jî dikeve nav hewildanê ku Doza Kurdistanê bi awayeke fermanrewayî (emrivaki) çareser bikin û tevayîya herêmê têxin bin kontrola xwe.” (Vet. Dr. M. Nuri Dersimî, Kürdistan Tarihinde Dersim, Dîlan Y. 1992, s. 103)
Di vî derbarî da nirxandinên Fevzî Çakmak jî balkêş in. Di 1935 an da bi navê ”Di Şerê Cêhanî yê Yekemîn da Konferansa Enîya Rojhilatê (Doğu Cephesi), Fevzî Çakmak jibo rewşa Eşîrên Dêrsimê weha nivîsîye:
”Di 1916 an da dema rusan ber bi Mamahatunê ve bi pêş ve diçûn, wan ermenan û Mustafayê fîrarî şandine Tuncelîyê (navê Dêrsimê yê nû ye) ku eşîrên Balabanîyê, Kureyşanê, Koçuşağıyê ra çek bidin û wan fît bikin da ku li hemberî tirkan têkoşînê bidin. Li Rojhilatê Tuncelîyê, Nazimîye ji alîyê kurdan ve hatîye bi destxistin. Hozat hatîye dorpêçandin, Mazgirt, Pertek û Çarsancak hatine talankirin.”
Rewşa Dêrsimê ya wê demê di kitêba ”Birinci Dünya Harbinde Üçüncü Ordu Harekatı” yê da weha hatîye nivîsîn:
“Rusan û pêşîyên ermenan, li Dêrsimê belav bûne, propaganda kirine û kurdên nezan xistine nav serhildanê ku ew bi xwe ji hukumetê direvîyan. Di 8ê adara 1916 an da serhildana kurdan dest pêkir û êrîşan birin ser Mazgirt û Nazimîyeyê. Hê jî li herêmê hêzeke dî tune ku di nav hêzên cendirme yê herêmî da li dijî wan were xebitandin. Li Elazizê Kuvvey-î Seyyaresî hatîye avakirin ku ew ji seyyar cendirme û siwarîyan bi du taburan û du alayên seyyar cendirme hatîye meydanê. Maqulên Kuziçan Kiği bi rîya dostanîyên hev hatine ber Fermandarê Orduya 3.yemîn Vehîp Paşa û gotine ku ew girêdayê dewletê ne… Bi rîyên sîyasî û îdarî ku nuha li herêmê tê bikaranîn, eger sukunet pêk neyê, Vehip Paşa bi biryar e ku tumena pîyade ya 13.emîn bi karbîne ku ji du alayan çêbûye. Nuha hewildana serhildanvanan hatîye rawestandin ku êrîşên rîyên îkmalê kiribûn ku heta boxaza Kemahê berjêr hatibûn. Berpirsîyarîya Tevgera herêma Dêrsimê, jibo M. Kemal Paşa hat dayîn ku ew Fermandarê Kolorduya 16.emîn e. M. Kemal Paşa, di 1911- 1912 an da wek di Harba Îtalyayê da xwestibû, li Dêrsimê jî ew pêşnîyaz dike ku teşkîlata (rêxistina) milisî were avakirin. Li gora vê pêşnîyazê, ev teşkîlat, çek û teqemenî (cepxane) ji milisan pêk tê, jibo reisan û neferan (er) her meh miktarek pereyê zêr divê were dayîn. Bi vî awayî hem ewleyî dê çêbe û hem jî çekên dizî (nedîyar) dê derkeve meydanê, îmkan dê çêbe ku yên neyên eskerîyê û yên fîrarî ne ku ew xeşîm (acemî) in, ji wan îstîfade bê kirin. Di 30yê adara 1916an da serhilvan, herêmên xwe fireh dikin û heta Paluyê fireh dibe û ji ber giringîya Paluyê, Wîlayetên Dîyarbekrê û Elazizê, tabûrên cendirme yên sabît û seyyar û Tumena (du alay) Pîyade ya 3.yemîn heta Xarpêtê, divê herêm di dest da were girtin, bo wê amacê ev hewildana hêzê hat çêkirin. Jibo têkbirina serhildana Dêrsimê Yarbay Şewket (Galatali) hat wezîfedarkirin. Milisên herêmê, yên xwebexşînê û bi alîkarîya xelkê serhilvanan di 9yê nîsana 1916an da avêtin bakurê Çemê Perî û Palu ji xeterê rizgar bû. Tumena Pîyade ya 13.emîn ku di bin fermandarîya Şevket Beg da ye, di 29 yê nîsana 1916 an da li Perîyê ket nav hewildanê. Di wê navberê da Tabûra Cendirme ya Erzurumê jî bo Nazimîyeyê hat rêkirin. Tumena Pîyade ya 13.emîn, serhildana Dêrsimê hilweşand, di 29 yê gulana 1916an da li Femê civîya, ew dê beşdarîya êrîşa (taaruz) Mamahatunê bike ku li Mintîqa 2.yemîn e.”(Birinci Dünya Harbinde Kafkas Cephesi ve 3.üncü Ordu Harekatı, Cilt II, Genelkurmay Basımevi, 1993, s. 214- 215)
Di vê kitêba jorîn da em rastê hin haydarîyên dî jî tên ku ew gelek balkêş in. Dema ku berberî (çelişkî) di navbera Eşîrên Dêrsimê û Hukumeta Osmanî da didome, di 14 yê sibata 1916an da Erzurum dikeve bin kontrola rusan û hêzên rusî dikevin nav hewildanên ber bi Erzincanê ve. Di meha temûza 1916an da Erzincan jî dikeve bin kontrola rusan. Di vê merhaleyê da Dêrsimîyên herêmê dikevin nav hewildanên xwe parastinê li dijî rusan. Ji ber ku hin Eşîrên Dêrsimê, hêzên rus û ermenan jibo herêma xwe wek xeternak dibînin û loma dikevin nav hewildanên nû ku ev bi xwe ra jibo orduya osmanî rehetîyek anîye meydanê. Jibo vê pêvajoyê pirtûka jorîn weha dibêje:
”Rusya, ji ber ku tevlîhevî di nav Orduya Rusî da çêbûye, wan sozên ku dabûn eşîrên Dêrsimê jibo dayîna runê gazê, şekir û pere, êdî nedidan û bi ser da jî ermenên ku tecavuzên (êrîşkarîyên) xwe li herêma Erzincanê li dijî musulmanan çêkirin û rusan nikaribûn wan rawestînin, ew bûn sedemên acizbûn û nerehetîya eşîrên Dêrsimê û ew bi orduya osmanî ra têkilî çêdikin. Piştî nakokî û gengeşeyan li Hozatê ”Garbi Dersim Komutanligi” tê avakirin. Ewil Seyîd Riza û paşê jî Reîsên Eşîrên dî tên Hozatê û jibo qewtandina hêzên rusî ji herêmê, ew amade ne ku ji hukumetê ra xizmetê bikin, dibêjin û ev daxwaz tê qebûlkirin. ”Fermandarê Garbî Dersim”ê, wek mukafat şekir, pere û wd. didin wan (eşîran). Hêza ku Seyîd Riza ji 1000 kesî civandibû, çek û teqemenî distînin. Jibo rêxistinkirina (teşkîlatkirina) eşîran, Binbaşı Ömer Kerami Beg, hat wezifedarkirin. Embara erzaq ya ”Garbi Dersim Komutanlığı ya Pülümürê”, piştgirîya eşîran dike ku wan fermandarîya hukumetê qebûl kirine. Eşîra Kalanê, di 12 yê gulana 1917 an da, li dijî rusan hewildanên êrîşkirinê çêkir û li çîyayê Akbabayê û li başurê Erzincanê gundê Surbahanê bi dest xist. Ji rusan dîl (esîr) û alavan girt. Yekîneyên Eşîran, bi topên çîyayî û tifingên makineyî hatine teqwîyekirin û amade ne bo êrîşkirinê.”(eynê eser, r. 421)
Hêzên di bin rêberîya Seyîd Riza da Erzincanê paşve sitand û ew bû sedemê taqdîrkirin û xelatkirina Seyîd Riza ji alîyê hukumetê ve. Eşîrên Dêrsimê, di vê pêvajoyê da xwestine ku hukumet sozê xweserîya Dêrsimê bide wan. Lê berpirsên hukumetê wek her carî vê carê jî taktikên xapandinê û qezenckirina wextê bi kar anîne. Li ser wê hewildana tirkan, Alîşêr û hevalên xwe jî li Erzincanê bi rusan ra jî heman babetê peyivîne, lê encamek bi dest nexistine. Hasan Hayri yê Dêrsimî jî ku paşê dibe gelwekîlê Dêrsimê, di pêvajoya Hewildana Koçgirîyê ya 1921an da di Meclisa Tirk (TBMM) da di axiftineka xwe da dîyar dike ku rusan digel Dêrsimîyan axifîne û rusan sozê xweserîyê dane kurdan û heta dayîna pere pêşnîyazê wî kirine lê wî ew red kirîye û girêdana xwe jibo osmanîyan eşkera kirîye. Lê wek em pê dizanin, hewildanên H. Hayrî bo tirkan pere nake û di dawîyê da ew jî tê îdamkirin. (Celal Temel, eynê eser, r. 86 – 92)[1]

Yek ji amûrên girîng yên dewra modern çapemenî ye. Rojname û kovarên çapkirî ku bi awayekî bilez digihijîne ber destê sedan, hezaran û belkî hê zêdetir kesan, di belavkirina fikr û ramanan de, di avakirina rayeke giştî û zimanekî hevpar de roleke sereke dilîze. #Kurd# jî di dawiya sedsala nozdehemîn de dibine xwediyê vê amûrê. Piştî îlankirina Meşrûtiyeta Duyem (1908) jî hejmar û cureyên çapemeniya kurdî zêde dibe. Di dewra Şerê Cîhanê yê Yekem de navberek bide jî çapemeniya Kurdî heta dawiya Osmanî berdewam dike. Di vê nivîsê de em ê di nav rûpelên kovar û rojnameyên wê heyamê de li helbesta kurdî bigerin. Di serdema nozdehemîn û bîstemîn de ku li rojhilat bandora çanda Ewrûpî zêde dibe, kurd ji qonaxeke zor zehmet derbas dibin em ê hewl bidin ku guherîna helbesta kurdî li ser çapemeniya kurdî bişopînin.
Mesûd Serfiraz [1]

DI ÇAPEMENIYA KURDÎ YA DEWRA OSMANÎ DE WERGERA WÊJEYÎ
MESÛD SERFIRAZ

DESTPÊK
Mirovayetî mehkûmê çeşîdiya zimanî ye. Vê mehkûmiyetê navgîneke elzem afirandiye: Werger. Mirovên xwedî ziman û zaravayên cuda bi saya vê navgînê gihiştine hevdu, hevûdin nas kirine, bi hev re têkilî danîne. Naxwe em dikarin bibêjin ku dîroka wergerê pir dûr û dirêj e, heta ya nivîskî digihe peymaneke di navbera Hitît û Misriyan de. Lê ji vê zanista berfireh a ku hezkirên edebiyatê zêdetir eleqedar dike “wergera wêjeyî” ye, lewra wergera wêjeyî tercumekirina metnekî edebî li zimanekî din e. Bi vî awayî xwendevan digihine metnên edebî yên ku ji xwendina wan a bi zimanê resen mehrûm in. Giringiyeke din a wergera wêjeyî jî ew e ku yek ji hîmên edebiyata berawirdî (muqayeseyî) ye.1
Eger em bixwazin ji dîroka wergera kurdî re destpêkekê diyar bikin, em dikarin biçine heta sedsala nehemîn ku zanayê keldanî Îbnî Wehşiyye, li goristana xirîstiyanan a li Bexdadê, sih kitêbên bi alfabeya Masî Sûratî dîtiye û ji van du hebên bi kurdî wergirtiye û yek ji wan wergerandiye erebî.2
Bi taybetî piştî ku mîsyonerên xirîstiyaniyê bal û dêhna xwe didine Kurdistanê, bi destê wan di wergera kurdî de qadeke nû û balkêş vedibe. Wekî mînak Maurizio Garzoni, di berhema xwe ya bi navê Grammatica e Vocabolario Della Lingua Kurda de du duayên xirîstiyaniyê werdigerîne kurdî.3 Dîsa di sedsalên nozdehemîn û bîstemîn de li Stembol, Londra, New York û Julfa gelek wergerên încîlê yên bi kurdî têne weşandin. Ji bo wergera bi destê kurdekî mînaka me wergera Şerefnameyê ya Mela Mehmûdê Bazidî ye ku di sala 1275/1858an de temam kiriye.4
Ev wergerên ku me qal kirin ne mînakên wergera wêjeyî bûn. Mînaka wergera wêjeyî di sedsala hijdehemîn de derdikeve pêşberî me ku Ehmed Faîq, Mem û Zina Ehmedê Xanî wergerandibû tirkiya osmanî.5
Ev nivîs berê xwe dide çapemeniya kurdî ya dewra Osmanî û di nay wa de li wergera wêjeyî digere. Bi vî awayî ev gotar naçîzane berdewema nivisa “Di Çapemeniya Kurdî ya Dewra Osmanî de Helbesta Kurdî” ye.6
1. Mînaka ewil ji bo wergera wêjeyî
Di çapemeniya kurdî ya dewra Osmanî de ji bo wergera wêjeyî mînaka ewil wergerandina çarîneke mechûl a bi kurdî bal bi tirkî ve ye. Ez dibêjim mechûl lewra ne xwediyê helbestê ne jî wergêrê wê diyar e. Ew di dawiya hejmara çaremîn a Kurd Te’avun ve Terakkî Gazetesi de [Rojnameya Arîkarî û Pêşveçûna Kurdan-RAPK] di nava nivîsekê de derbas dibe û ev nivîs jî bêîmze ye. Di nivîsê de navê wergêr derbas nabe lê ew wekî “ezkiya-i ahrardan” yanî “ji jîrên azadîxwaz” tê binavkirin:

Xân bû çav, ji histira
Ez mirim, gelî bira
Derda min bê gotinê
girîn tê ji kevira

Kan oldu gözde yaşlar
Ben öldüm, arkadaşlar
Derdim söylenebilse
ağlardı dağlar, taşlar7

Bi rastî jî ev mînak navê “wergera wêjeyî” heq dike. Ji ber ku metnê resen wêjeyî ye û wergêr jî ew bi awayê wêjeyî wergerandiye: mîna metnê resen her risteya metnê wergerê jî 7 kîte ye û her du jî xwedî qafiye (histir, bir, kevir; yaş, arkadaş, taş) û redîf (-a; -lar) in.
2. Wergera ji zimanên biyanî bal bi kurdî ve
Di bin vî sernavî de em ê qala du mînakan bikin ku wergêrê herduyan jî Xelîl Xeyalî ye. Xelîl Xeyalî (1865-1946), ew rewşenbîrê piralî û xemxwarê kurdî ku Elîfbayê Kurmancî telîf kiriye, pêşengîtiya Civata Hêvî kiriye, di Rojî Kurd û Hetawî Kurd de gelek gotar weşandine8 du helbestên tirkî jî wergerandine kurdî9:
Wergera ewil a Xelîl Xeyalî di Rojî Kurdê de wergera helbesteke Mehmed Akîf [Ersoy] e. Helbest bi hedîseke Hezretî Pêxember a di wateya “Kî derdê misilmanan neke derdê xwe ew ne ji wan e” dest pê dike û di bin de jî têbineyeke wergêrî heye: “Ev hedîsa ha ji anî Mehmed Akif beg şair[ê] meşhûr [ê] tirkan bi ziman[ê] şi’rê hatiye gotin, em jî ji bo kurdan tercume dikin, eger tê da kêmasîk hebê lê biborin.”10
Her çiqas îro ji ber ku Merşa Serxwebûnê ya Komara Tirkiye (İstiklal Marşı) nivîsandiye wekî “Şairê Milî” bê binavkirin jî Mehmed Akîf wê demê yek ji parêzvanê fikra îslamî bû û îtîfaqa misilmanan diparast. Wî nezanî, kasûlî û xemsariya misilmanan rexne dikir û ev yek di piraniya helbestên wî de û di vê ya ku Xelîl Xeyalî wergerandiye de xuya dike:

Li kû ye mislimanî! Ji me boriye heta merivayî
Ger xelq xapandine meqsed: kes nake bawerî
Çend misilmanî heqîqî min dî: hemû li qebrê da ye
Misilmanî, nizanim heye ema xala min di heşrê da ye 11

Wergera duyem a Xelîl Xeyalî jî di Hetawî Kurd de wergera helbesteke Tahiru’l-Mewlewî ye: Tahiru’l Mewlewî yan jî bi navê xwe yê fermî Tahîr Olgun (1877-1951), yek ji helbestvan û rewşenbîrê tirk e.12 Wî, ev helbesta xwe li ser koçberên Rûmelî ku piştî Şerê Balkanan mecbûr mane warê xwe biterikînin û werin nav sînorên Osmanî nivîsandiye. Ev helbest, ji aliyê Rumeli Muhacirîn-i İslâmiye Cemiyeti ve [Civata Goçberên Misilman ên Rûmelî] wekî broşureke mezin çap dibe û bo arîkariya wan tê firotin.13 Li ser broşurê bi puntoyeke mezin “Bulgar Mezalimi [Zilma Bulgaran]” dinivîse, di bin de jî gotina “Intikam Levhası [Lewhaya Tolhildanê)” derbas dibe. Ev îfade jî û zimanê helbestê jî pir hêrs e û misilmanan bangî tolhildanê dike.
Xelil Xeyalî, ev helbesta Tahiru’l-Mewlewî 28ê sibata 1914an de wergerandiye kurdî û ew tevî orjînala wê di dehemîn hejmara Hetawî Kurd de hatiye weşandin. Helbest ji şeş çarînan pêk tê14 û di kovarê de wekî du stûnan çap bûye. Li stûna rastê orjînalê helbestê, li aliyê çepê wergera wê ya kurdî cih digire:

Kulağında küpe olsun unutma
Rûmilinin dağı taşı ağlıyor
Kan içinde her su başı ağlıyor
Parçalanmış gövdelerin yanında
Can çekişen arkadaşı ağlıyor

Bîr meke bile di goy te da guwar be
Dar û berê Rûmîlî digirî
Di nav xwîn da her çem û kanî digirî
Li bal cendek[ê]d parî bûyî
Heval[ê] li ser rih danî digirî 15

3. Wergera ji kurdî bal bi zimanên biyanî ve
Di bin vî sernavî de em ê qala zêdetir mînakan bidin. Lewra ji komeleyên ewil heta dawiya Osmanî, yek ji hesasiyetên netewperwerên kurd isbatkirina hebûna edebiyata kurdî û dewlemendbûna wê ye. Wekî mînak M. M. ango Mihemed Mîhrî di destpêka nivîsa “Edebiyât-1 Kürdiyyeden Ba’zi Numûneler [Ji Edebiyata Kurdî Cend Nimûne]” de tîne ziman ku ne tene ziman û edebiyat her tiştê kurdan di bin perdeya jibîrkirinê de maye. Hela ku in havenda xilafetê û kaniya ilmê li Stembolệ, kesên zana û demeke direj li Kurdistanê kar kirine jî dipirsin “Yahû ma edebiyata kurdî heye?” an jî “Zimanê kurdî bi kêrî edebiyatê tê?”. Ji ber vê yekê Mihemed Mîhrî wekî bersiveke van pirsan biryar dide ku bi kurdî, goranî û kurmancî çend xezel, beyt, stran, goranî, lawje, hayran, lawik û bêîteyan binivîse, wergerîne û di Jinê de belav bike.16
Dibe ku armanceke netewperwerên kurd a bi vê helwestê ew be ku îmaja xirab a kurdan ku li nav Ewropa û Osmanî belav bûye têk bibin, beramberî wê “medenîbûn”a xwe nîşan bidin. Lewra berevajî folklorê, edebiyata nivîskî nîşaneya bajarîbûnê, bajarîbûn jî bingeha medeniyetê ye.
Yê ku bi awayekî sîstematîk helbestên kurdî tevî wergera wan a tirkî diweşîne Mihemed Mîhrî ye. Ew dixwaze bi navê “Tabakât-i Üdebâ-yı Ekraîd [Jînnameya Wêjevanên Kurd]”, berhemekê amade bike, hem jî wekî bingeha vê projeyê hem jî ji ber sedemên li jor di kovara Jîn17 û Kurdistan18 de bi sernavê “Edebiyât-I Kürdiyyeden Ba’zı Numûneler” de pênc nivîsan amede dike û di wan de helbestên Mistefa Begê Kurdî, Nalî, Melayê Cizîrî û Mîhrî werdigerîne tirkî. Metnên ku Mîhrî diwergerîne wêjeyî ne lê wergerên wî gumanbar in, lewra ew helbestan bi awayê pexşan werdigerîne.
Di nav çarçoveya vê nivîsarê de helbestvanê kurd ê ku herî zêde helbestên wî hatine wergerandin Nalî ye: Ji nivîsareke di Jînê de em hîn dibin ku di 1324an de (1908ê mîladî) helbesteke Nalî li fransî hatiye wergerandin û di rojnameyekê de hatiye weşandin. Lê di orjînalê kovarê de ji ber ku navê rojnameyê jê çûye em nizanin bê ka ev werger li kû derketiye.19 Dîsa di RAPKê û Jînê de jî helbestên Nalî tevî wergera wan a bi tirkî hatine weşandin. Balkêş e, helbesteke Nalî ya bi farsî jî ji aliyê Suleymaniyeli Tewfiq ango Piremêrd ve li tirkî hatiye wergerandin. 20
Helbesta Nalî ya di RAPKê de munaceatek e. Di bin nivîsê de navê wergêr nanivîse, lê em dizanin ku di Jînê de Mihemed Mîhrî di bin sernavê “Edebiyat-ı Kürdiyeden Bazı Numûneler” de helbesteke wî weşandiye û wergerandiye tirkî jî. Dîsa Suleymaniyeli Tewfiq jî helbesteke Nalî wergerandîye tirkî. Li gor vê yekê wergêrê vê helbestê yan Mihemed Mîhrî yan ji Suleymaniyeli Tewfiq e. Bi min îhtîmala ku Mihemed Mîhrî be zêdetir e; lewra Mihrî wergerê xwe bi pexşan, Suleymaniyeli Tewfiq bi menzûm dike û wergera về helbestê pexşan e:21
Eu cîlwederî husn û cilewbexşî temaşa
Serrişteî dîn be mededî to nîye, hasa

Tercüme
Ey hüsne cilve-i tecellî ve nazar-i temaşaya celâ-yı teali bahşeden mübdi Hekim! Senin meded-i maʼnevî-i ulûhiyetin rabitabend-i vücud olmasa, haytuşşua’-ı rü’yet veyahud hablülmetîn-i dîyanet serriştesi husûlpezîr olur mu? Hâşâ, olamaz.22
Helbesta Nalî ya ku Mihemed Mîhrî wergerandiye û di Jînê de hatiye weşandin xezelek e:
1- Saqî, be meyî kone le ser adetî new be
Bişkêne be yek nobe du sed matemî tewbe
1- Ey sakî, eski bir kadeh meyle aşk ve muhabbet âleminde yeni bir âdet ve ayini icra ve bir işretin tareb ve sururüyle tevbe ve tezehhüdden hâsıl olan ikiyüz matemi tar-ü mar et!23
Suleymaniyeli Tewfiq jî helbesteke Nalî, ku ji bo bajarê xwe Şarezûr wekî nameyeke menzûm nivîsandiye, werdigerîne tirkî. Cudahiya vê wergerê ji yê din menzûmbûna wê ye:
Qurbanî tozî rêget im, ey badî xoşmurûr
Ey peykî şareza be hemû şarî Şarezûr
Ey lutfekit xefi-w hewaxwah û hemdemim
Wey sirwekit beşaretî sergoșey huzur
Gahê debî berûh, dekey baweşênî rûh
Gahê debî bedem, dedemênî demî xurûr

Canım feda güzergâhina, bâd-1 hoşmürûr
Ey peyk-i aşinası bütün şehr-i Şehrezûr
Ey gizli gizli lütfün hevahahım, hemdemim
Ey estiğin zaman esiyor kalbime huzur
Ruhunla ruhu yelpazelersin zaman zaman
Nefh eyliyor demin de dema-dem dem-i gurur24
Suleymaniyeli Tewfiq, di nivîseke xwe ya din de pêşî ji çapnebûna berhemên dahiyên kurd gazin dike pasê jî beşek ji helbesta Mehmed Axayê Derbendfeqereyî ku li ser tirba dergistiya xwe xwendiye tevî wergera wê ya tirkî neql dike. Li gor Tewfik ev helbest “en eski Kürdçe Zend şivesiyle” ango bi kurdiya herî kevin şîweya (zaravayê) zend hatiye nivîsandin:
Gilkoy tazeî Leyl
Arû şîm we seyr gilkoy tazeî Leyl
Ne payay mezar ew Leylî pirrmey
Ce didem waran esrînan çûn seyl
Şîm we serîneş b’ew diley pirrcûş
Sengî mezariş girtim be axûş

Leylâmın güllü kâşanesine
uğradım bugün, yeni kâşanesine
Leyl-i pürmeylin ebedî yurdunda
yaşlarım boşanıyordu seylâbe tarzında
Cûşişli gönlümle başucuna vardım
mezar taşlarına sarıldım kaldım2

Di çapemeniya kurdî ya dewra Osmanî de ne tenê helbestên klasîk ên kurdî, nimûneyên folklora kurdî jî hatine wergerandin. Wekî mînak Mihemed Mîhrî, straneke “avama mahsûs” ango gelêrî tevî wergera wê ya tirkî weşandiye.
Birrê zerîyê gunde me meşane geştê û seyranê.

Til-w peci di mûmî пе.
Dev û diran şekirî ne.
Birû reş in, hakimî ne.
Navteng zirav, Kurmancî ne.
Solê lingan Mosilî ne.
Berî wê sibê, wê kubarê bi tilî-w pêçîyê wek mûmêd xwe gula
diçinin tev rîhan

Tercüme
Köyümüzde mevcud olan mahbubelerin bir kısmi teneffüs ve temaşaya gidiyorlardı. Şu dilberlerin parmak ve pençeleri balmumu gibi lâtif ve yumuşak, diş ve dudakları şeker gibi tatlı ve beyaz, kaşları Kürdistan hükümranzadelerinin kaşları gibi siyah ve mukavves, belleri Kurmanc taifesine mahsus ince ve nazik, ayaklarındaki yemeniler Musul vilâyetinde yapılan yemenilerdir. Sabah erken ve ezan zamanında, şu seyran esnasinda nazık, tay ve balmumu gibi yumuşak pençe ve parmaklarıyle reyhan, gul ve çiçekleri devşiriyorlardı.26
Wergerên heta niha tev menzûm bûn, ji bo pexşanê mînaka yekane ya wergera wêjeyî, ya Xelîl Xeyalî ye. Xeyalî, di RAPKê de tiştekî balkêş dike û nivîseke (ceribandin) xwe ya bi kurdî dîsa ew bixwe werdigerîne tirkî û nivis bi vî awayî du zimanî tê weşandin. Nivîs bend bend hatiye wergerandin û di bin her benda kurdî de wergera wê ya bi tirkî heye:
Weten, tu çi qa ezîzî, tu çi qa letîf î! Lalezarê te ji xwîna şehîdan e. Sinbil û rihanê tejî rindaya çavê egîtan e. Wextekî her terefê te ava bû, her goşeê te mecmeê siwaran bû, dar û berê te menzilê xortan û lawan bî, deştê te bi cotyaran, zozanêd te bi konan, newalêd te bi kerîyê pezan, mêrgêd te bi refe hespan, guher û mexelêd te bi bêrîvanan xemilîbû; her alîyê te wekî cenneta derewî bû; ne di dilê me da girîyek, ne di terşê me da kêmasîyek hebû. Nagah tofana zilm û îstîbdatê muselletê te bû, ewladê de kuş, ger terefê te xirakir, tê da eserê şahî û bextyarîyê nehîșt.

Tercüme
Vatan, sen ne kadar mukaddes, ne kadar lâtifsin! Lâlezarın hûn-ı şühedadan, sünbül-ü reyhanın letafet-i vech-i şücʻandan mürekkebdir. Bir vakitler cevanıb-ı erbaan birer ma’mûrezar, her köşen süvarilere bir mecma’, eşcar-ü cibalın genclere, babayiğitlere birer melce’idi; ovaların çiftçiler ile, yaylaların çadırlarla, derelerin koyun, mer’aların at sürüleriyle, mandaların süd sağan genc kızlada müzeyyen bir cennet idi; ne gönlümüzde bir keder, ne de malımızda bir noksan var idi. Ansızın tûfan-i zulm-ü istibdad sana musallat oldu; evlâdını öldürdü, her tarafinı tahrîb etti; bir yerinde âsâr-ı meserret ve saadet bırakmadı.27

Encam
Wergera wêjeyî di nasîna edebiyatên biyanî de û di danasîna edebiyata xwe de rêyekê giring û elzem e. Gava em berê xwe didine çapemeniya kurdî ya dewra Osmanî, em dibînin ku di wê de wergera wêjeyî heye lê ev danûstan zêdetir bi zimanê tirkî re çêbûye. Ev ji aliyekî ve tiştekî pir normal e, ji ber ku rewşenbîrê wê demê tebeayên Osmanî bûn û di mînaka Mihemed Mîhrî de jî tê dîtin ku dixwestin hebûna xwe nîşanî rewşenbîr û rayedarên Osmanî bikin. Lê gava em bi edebiyata tirkî ya piştî Tenzîmetê re muqayese bikin, di wê dewrê de nebûna wergerên ji zimanê Ewropî kêmasiyek e.
Wekî mînak nivîskarên tirk yên wê demê Şînasî, Namik Kemal, Recaîzade Ekrem hwd. di heman demê de wergêr jî bûn. Ji zimanên Ewropî roman, şano û helbest wergerandine û paşê jî li ser vê bingeha wergerê wan bixwe berhem telîf kirine. Gava Namik Kemal romana xwe ya yeken Intîbah nivîsandibû, ji zimanên Ewropî ji bîstî zêdetir roman û çîrok li zimanê tirkî hatibûne wergerandin.28
Gelek rewşenbîrên kurd ên wê demê, bi qasî yên tirk bi frensî dizanîn ê xuya ye di wergerandina çîrok, roman û şanoyê de karekî şênber nekirine. Mirov dikare sebebên derengmayîna romana kurdî jî bi vê nebûnê ve girê bide. Lê di çîrok û şanoyê de îstîsnaya vê heye. Bêyî ku ji wan cureyan wergerek di kurdî de hebe çîrok û şanoya yekem a kurdî di vê dewrê de hatiye nivîsîn: “Çîrok”a Fuad Temo ya nîvco (1913, kovara Rojî Kurd) û şanoya Memê Alan a Evdirehîm Rehmî (1919, kovara Jîn). Haşim Ahmedzade dibêje ku kurd bi romanê re ne bi wergerê lê bi rêya zimanên cîranê xwe (erebî, tirkî, farsî) aşîna bûn.29 Ji bo kurdên Qefqasyayê mirov dikare rûsî û ermenkî jî li van zimanên cîran zêde bike û bi min em dikarin çîrok û şanoyê jî tevlî vê tesbîtê bikin. Lewra gava Fuad Temo û Evdirehîm Rehmî dest avêtine qelemê, li ber dest bi zimanê wan mînakek nebû, lê bi tirkî pir bûn.
Di sedsala nozdehemîn û bîstemîn de -bi taybetî piştî Tenzîmatê- taybetmendiyeke balkêş a rewşenbîrên Osmanî heye: ew her tişt in! Helbestvan, romannivîs, şanonivîs, wergêr, rojnamevan, kovarger, weşanger, sîyasetmedar, bûrokrat hwd. Em dibînin ku vê “her tişt”iyê pisporî û profesyonelî têk biriye, gelek caran jî “her tişt” nîvco hiştiye. Heman tişt ji bo rewşenbîrên kurdan jî derbas dibe. Her du wergêrên sereke yên kurdî-Xelîl Xeyalî û Mihemed Mîhrî- ne pispor û profesyonelê wergerê ne. Xelîl Xeyalî memûrekî dewletê bû. Mihemed Mîhrî jî perwerdeya dîn û hiqûqê ditibû, di Medreseya Fatîhê de dersîamî û paşê jî parêzvanî kiribû, xwediyê kovara Kurdistanê (1919, Stembol) bû, û di nav tevgera kurdî ya dewra Osmanî de jî cih digirt.30 Lê xuya yê wan bi hesta netewî û wekî erka rewşenbîrî dest avêtiye wergerê jî.

Çavkanî
1.Aytaç, Gürsel, Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, İstanbul, Say Yayınları, ç. 2, 2009, r. 41-42.
2.Yıldırım, Kadri, “Kürtlerin İslam Öncesi Alfabe Serüveni”, Kürt Tarihi, h. 5 (sibat-adar 2013), r. 28.
3.Garzoni. Maurizio, Grammatica E Vocabolario Della Lingua Kurda, Roma 1787. r. 283-284.
4.Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî, wer. Mela Mehmûdê Bazîdî, amd, Seid Dêreşî, Dihok, Dezgeha Spîrêz, 2007, 621 r. Xuya ye Mela Mehmûd pariyek jî îskendernameya Nizamî û hê gelek tiştên dî jî wergerandine kurdî. Bnr. Mela Mehmûdê Bayezîdî, Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, amd. Jan Dost Stenbul, Weşanên Nûbihar, 2010, r. 16-19.
5.Adak, Abdurrahman, “Di serdema Osmaniyan de li pey rêça Ehmedê Xanî: Sê Mem û Zînên bi Tirkî”, Nûbihar, j.120 (havîn 2012), r. 16. Ji bo tîpguhêziya latinî ya wergera Ehmed Faîq bnr. Ahmet Faîk, Mem O Zîn, amd. Sırri Dadaşbilge, Istanbul,
6.Bnr. Serfiraz, Mesûd, “Di Çapemeniya Kurdî ya Dewra Osmanî de Helbesta Kurdî”, 1969, Matbaa Teknisyenleri Basımevi, XVI+244 r. Wêje û Rexne, j.1 (rêbendan-sibat-adar-avrêl 2014), r. 8-23.
7.Bozaraslan, M. Emîn, Kürd Teavün ve Terakkî Gazetesi Kovara Kurdi-Tirkî 1908-1909, Weşanxana Deng, Uppsala, 1998, 204
8.Derbarê Xelîl Xeyalî de bnr. Baykuşak, Tahir, “Xelîl Xeyalî Modan (1865-1946)”, Kürt Tarihi, j.9 (Ekim Kasım 2013), r. 34-39; Malmîsanij, Yirminci Yüzyılın Başında Diyarbekir ‘de Kürt Ulusçuluğu (1900-1920), Vate Yayınları, İstanbul, 2010, r. 126-129; Silopi, Zinnar, Doza Kürdüstan, Stewr Basımevi, 1969, r.28.9.
9.Xelîl Xeyalî herwiha nivîseke derbareyê tefsîra Quranê de jî wergerandiye kurdî lê ji bela ku ew nakevê nav wergera wêjeyî min qala wê nekir. Bnr. Di Sedsaliya Wê de Rojî Kurd 1913, amd. Koma Xebatên Kurdolojiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Stenbol, 2013, r. 183-186.
10.Di Sedsaliya Wê de Rojî Kurd 1913, amd. Koma Xebatên Kurdolojiyê, r. 163.
11.Rojî Kurd, j.2 (6 Temmuz 1329/ 19ê tîrmeha 1913an), r. 32. Ji tîpguhêziya latinî ya temamê helbestê bnr. Di Sedsaliya Wê de Rojî Kurd 1913, amd. Koma Xebatên Kurdolojiyê, r. 163-164. Ji bo orjînala helbestê bnr. Safahat, amd. M. Ertuğrul Düzdağ, Çağrı Yayınları, İstanbul, 2006, r.286.
12.Derheqê jiyana Tahiru’l-Mewlewî de bo agahiyên berfirehtir bnr. Atillâ Şentürk, Tahir ‘ül-Mevlevi Hayatı ve Eserleri, Nehir Yayınları, İstanbul, 1991.
13.Akdağ, Emin-Söylemez, Haşim “Sürgün yurdu Anadolu”, Aksiyon, h. 494 (34-30 gulan 2004),http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-9495-34-surgun-yurdu-anadolu.html, 28.02.2014.
14.Tenê benda yekem pênc misre ye, sebeba wê jî ev e ku di kovarê de sernavê helbestê “Kulağında Küpe Olsun Unutma” wekî misrayeke helbestê hatiye nivîsîn û
15.Hetawî Kurd, j.10 (20 hezîran 1330 / 3ê tîrmeha 1914an), r. 14-15. Ji bo tîpguhêziya latinî ya temamê orjînala helbestê bnr. Tarîh ve Toplum, j.87(mart 1991), r.64.
16. Bozarslan, M. Emîn, Jîn Kovara Kurdî-Tirkî*Kürdçe-Türkçe Dergi 1918-1919,c.I, Weşanxana Deng, Uppsala, 1986, r. 219-220.
17.Bozarslan, h.b., c. I, r. 220-222; Bozarslan, h.b., c. II, r. 375-377.
18.H. 1, r. 5-7; h. 2, r. 19-21; h. 4, r. 37-38; h. 6, r. 67-69.
19.Bozarslan, Jîn Kovara Kurdî-Tirkî*Kürdçe-Türkçe Dergi 1918-1919, c. III, r. 536.
20.Bozarslan, h.b., c. II, r. 460-462.
21 Serfiraz, Kurdî, ‘’di çapemeniya kurdî ya dewra osmanî de Helbesta Kurdî, r. 14.
22.Bozarslan, Kürd Teavün ve Terakkî Gazetesi Kovara Kurdî-Tirkî * Kürdçe-Türkçe
23.Bozarslan, Jîn Kovara Kurdî-Tirkî*Kürdçe-Türkçe Dergi 1918-1919, c. I, r. 220-222. Dergi 1908-1909, r. 345-346.
24.Bozarslan, h.b., c. II, r. 342-346.
25 Bozarslan, h.b., c. III, r. 537-541.
20 Bozarslan,h.b.. c. I, r. 222.
27.Bozarslan, Kürd Teavün ve Terakkî Gazetesi Kovara Kurdî-Tirkî * Kürdçe-Türkçe Dergi 1908-1909, r. 391.
28.Gürsel, Karşılaşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, r. 44.
29. Yeşilmen, Dawid, “Hevpeyvîn li ser wêjeya kurdî bi Haşim Ahmedzade re…”. Weje û Rexne, h.1 (rêbendan-sibat-adar-avrêl 2014), r. 101.
30.Ji bo kurtejiyana Mihemed Mîhrî bnr. Veroj, Seîd, “Mehmed Mîhrî Hilav (1885-1957)”, Kürt Tarihi, h. 9 (Ekim-Kasım 2013), r. 28-33.
Not: Ev gotar ji kovara Weje û Rexne di hejmara duduya hatiyê weşandin.[1]

Di Qesrên Osmanî de Helbestvanek: Şikriyê Bedlisî
Occo Mahabad
2021
[1]
=KTML_Link_External_Begin=https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?id=439765&document=0001.PDF=KTML_Link_External_Between= Ji bo xwendina gotarê bikirtînin: Di Qesrên Osmanî de Helbestvanek: Şikriyê Bedlisî=KTML_Link_External_End=

Navê pirtûkê: Di Serdema Dereng Ya Osmanîyan de Wêjeya/ên Kurdî
Navê nivîskar: Ömer Faruk Yeltaş - Servet Erdem
Navê wergêr: Dawid Yeşîlmen – Ömer Delikaya
Wergera ji ziman: Tirkî
Cihê çapkirina pirtûkê:
Navê çapxaneyê: A Grafik
Sala çapê: 2016

Erdnîgarî qeder e
Erdnîgarîya ku kurd wekî niştecih lê dijîn, ango Kurdistan, di dawîya
sedsala 19an de, di navbera mîrîtî, sazîyên kevin û nû, ol, mezheb, împaratorî û zaravayan de rengekî parçebûyî nîşan dide. Erdnîgarîya
parçebûyî, wekî di roja mede jî wisa ye, sedema sereke ya parçebûna wêjeya kurdî ye. Pevgirêdaneke bi vî rengî ya di navbera erdnîgarî û wêjeyê de
me pir behitî nahêle. Lêbelê, ji bo Kurdistan û wêjeya kurdî, divê mirov têkilîyeke wisa bide ber çavan ku ji têkilîya di navbera erdnîgarîyek û
wêjeyeke li ser wê erdnîgarîyê tê afirandin pir wêdetir e. Wekî ku Îbn Xeldûn dibêje “Erdnîgarî qeder e”; lê bi taybetî ji bo Kurdistan û wêjeya
kurdî, mesele ji dîyarkirineke yekalî zêdetir qedereke hevgirtî ye.Di serdema dawî ya Osmanîyan de, metirsîya ku tevgerên neteweperestîyê derxistîye
holê; bûye sedem ji bo navenda ku dixwest yekîtîya xwe biparêze ku bi heman refleksê nêzîkî hemû pêkhateyên împaratorîyê
û tevgerên wan pêkhateyan yên modernbûn û netewebûnê bibe. Ber bi dawîya sedsala 19an ve, kurdên ku di têkilîyên xwe ye bi navendê re xwedî
xwesteka qebûlbûyîn û modernbûnê bûn jî, bi wê refleksa xweparastinê ya navendê re rû bi rû man. Lê wekî ku lêkolîner Hakan Özoğlu, Djne
Rhys Bacalan jî dîyar dikin tevgera neteweperwerîya kurd bi rûdana xwe ya necudaxwaz ji tevgerên din yên neteweperwer vediqetîya. (Özoğlu
19; Bajalan, 145). Digel ku tevgerên neteweperwer yên di nav sînorên împaratorîyê de yên wekî rûm, arnawid bi giştî li ser îdeala dewleteke
azad hatibûne avakirin, xwestekên rewşenbîr û bûrokratên1 kurd yên wê dewrê ji nav sînorên neteweperwerîyeke çandî derneketine. Berevajîyê
tevgerên din ên neteweperwer di dewra dawî ya Împaratorîya Osmanî de, neteweperwerîya kurdî wekî bertekeke li hember belavbûna împaratorîyê derketîye holê.[1]

=KTML_Bold=DÎROK, RASTÎ Û DIREW -Tifaqa Kurd-Osmanî û Mewlana Îdrîsê Bitlisî=KTML_End=
#Lokman Polat#

Kek Şakir Epozdemîr pisporekî kurd ê welatparêz e. Lêkolînvan e. Damezrevanê PDKTyê ye. Di komîteya navendî a PDKTyê de bi Saîd Elçî re xebitiye, xebata siyasî û rêxistinî kiriye. Pirtûkên wî hêjayê xwendinê ne. Di dadgehên dewleta dagirker a komara Tirkiyê de xweparastina siyasî kiriye, doza netewa kurd parastiye, ji bo Kurdistanê gotiye Kurdistan somurge ye/kolonî ye, hatiye dagirkirin. Ew hêj jî bi nivîsên xwe doza kurd û Kurdistanê diparêze.
Ez di vê gotara xwe de dixwazim bi kurtahî behsa pirtûka wî ya bi navê ”Kurd – Osmanlî Îtîfakî ve Mewlana Îdrîsê Bitlîsî / Tifaqa Kurd-Osmanî û Mewlana Îdrîsê Bitlisî” bikim.
Min çend meh berê pirtûka bi navê ”Direwên Mezin yên Dîrokî” xwendibû. Tê de qala gelek bûyerên dîrokî yên ku bi şêweyeke direwîn hatine pêşkêşkirin, dikir. Dema mirov li dîroka fermî ya dewlet û partiyên desthilatdar dinêre, rastê gelek direwan tê. Dîroka komara Tirkiyê û kemalîstan li ser bingeha direwan hatiye nivîsîn. Di dibîstanên fermî yên komara Tirkiyê de dersên dîrokê hene. Pirtûkên dersên dîrokê ji sedînod li ser direwan hatine nivîsîn.
Divê dîrokzan objektîf bin û bûyeran li gor rastiyên dîrokî şîrove bikin, binirxînin. Mirov dinêre ku her dîrokzan dîrokê li gor xwe şîrove dike. Dîrokzanên fermî li ser bingeha direwan bûyerên dîrokî dinivîsin. Hinek dîrokzan li gor berjewendiyên dewleta xwe dîrokê serobin dikin, reş spî û spî jî reş didin nîşandan.
Di dîroka Kurd û Kurdistanê de jî hinek bûyerên ku nerast hatine nivîsîn hene. Mesela rewşa Îdrîsê Bitlîsî dualî tê şîrovekirin. Hiek dibêjin Î. Bitlîsî xaîn bûye û hinek jî dibêjin na xaîn nebûye.
Pirtûka Kek Şakir Epozdemir ya bi navê ” Kurd – Osmanlî Îtîfakî ve Mewlana Îdrîsê Bitlîsî /Tifaqa Kurd-Osmanî û Mewlana Îdrîsê Bitlisî” pirtûkeke hêja ye, çavkaniyeke giranbiha ye. Pirtûk di nav weşanên ”Pêrî” de li Stenbolê derketiye û 176 rûpel e.
Nivîskarê pirtûkê Kek Şakir di pirtûka xwe de li ser kesayetî –şexsiyet- û xebatên Mewlana Îdrîsê Bitlîsî disekine, şexsiyeta wî bi xwendevanan dide nasîn û rewşa kurdan ya wê demê şîrove dike, pêvajoya şerê Savafî û Kurdan û herweha qala êrişên Şah Îsmaîl dike. Nivîskar sedemên ku çima Kurdan bi Osmanîyan re îtîfak kirine datîne holê û behsa peymana Amasya’yê dike.
Kek Şakir Epozdemir bi şêweyeke lêkolînerî dide nîşandan ku Mewlana Î. Bitlîsî mirovekî xaîn nebûye, wî xaîntî nekiriye. Di pirtûkê de dîtinên gelek nivîskar, dîrokzan û rewşenbîrên kurd jî hatine pêşkêşkirin. Di pirtûkê de digel mesela Mewlana Î. Bitlîsî, rewşa desthilatdariya Mîrên Kurdan yên wê demê jî hatiye pêşkêşkirin.
Ev pirtûk hêjayê xwendinê ye û ji bo ronahîkirina demeke ji dîroka kurdan çavkaniyeke baş e. Di pirtûkê de dîtin û ramanên M. Emîn Zekî, Ekrem Cemîl Paşa, Kemal Burkay, û Şerefxan weke çavkanî hatiye nîşandan û dîtinên wan hatiye ravekirin. Di beşa ”Dîtinên derbarê Î. Bitlîsî” de jî dîtinên şehîdê nemir, rêberê gelê kurd A. Kasimlo, Nacî Kutlay, Garo Sasonî, Martîn Broissen, Î. Şerîf Vanlî, A. Mesûd. A. Varlî, E. Xemgîn, N. Kalelî û gelek nivîskarên din yên kurd û bawermendên Îslamî hatine pêşkêşkirin.
Wek tê zanîn di nav kurdan de yê ku ji Îdrîsê Bitlîsî re xaîn dibêjin di serî de Apoyî ne. Di vê pirtûkê de Etem Xemgîn jî Î. Bitlîsî weke xaîn û xulamê Osmaniyan sucdar dike. Kemal Burkay, Nacî Kutlay û gelek nivîskar, rewşenbîr û dîrokzanên kurd û yên tirkên Îslamî Î. Bitlîsî weke xaîn nabînin, wî bi xaîntiyê sucdar nakin.
Xwendevanên ku dixwazin rewşa Mewlana Îdrîsê Bitlîsî fêr bibin, ji demeke dîroka Kurdan hayidar bibin û bi taybetî yên ku ji dîrokê hez dikin, divê miheqeq vê pirtûka Kek Şakir Epozdemir bixwînin.[1]