بییەی نەتەوەیی کوردی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
ئاماڎەکەرڎەی و هورگېڵنای: ئەسعەد ڕەشید
بەشەی سەڎ و یەکەمە
ئانەی کە (فۆکۆیاما) نامېش نیان کۊتایی تاریخی و کامڵبییەی سیستەمی ڕامیار جەهانی و یاوای گرڎو دۆڵەتانو جەهانی پانەی کە ئەمەریکا یاوانش پەنە، هیچ نییەن بېجگە جە بڕوابییەی ئەپا سیستەمە درووسەوازەی کە مەرامش ئانەن تەمامو ڕەنگە جیاوازەکانی دلې یۊ جە ڕەنگەکانە بکەرۊوە بە یۊ و نەفی گرڎو جیاوازییەکانی بکەرۊن.
ئەچا مەملەکەتەنە کە سیستەمە درووسەیەکە حوکمش کەرۊن، دما مەرام پانەی بەڎی مێ کە کۊتایی بە جیاوازییەکانی باریۊن، بەڵام دلې مەملەکەتو خوڎاینە دمایین مەرامو سیستەمی ئانەن کە جیاوازییەکې بیاوان دماڕادەو بەهېزی وېشان و چەنی یۊترینی ئانەی برمانان کە بە جیاوازییەکانو وېشاوە پېسە کەڤاڵێ دلېشەنە مەباوە بە یۊ. دلې سیستەمە درووسیەکەینە مەرام ئانەن بییەی ئا سیستەمەیە دلې تاقە فۆرمێنە شېوەگیربکریۊن، بەڵام مەرام دلې سیستەمو مەملەکەتو خوڎاینە ئانەن بییەی سیستەمی دلې فرەتەرین فۆرمی مومکینینە شېوەگیر ببۊن.
لایبێنتز، جە بارەو جیاوازییەکانو دلې مەملەکەتو خوڎای جەخت چانەی مەکەرۊوە کە سیستەمو ئا مەملەکەتەیە بەبې بییەی و پەرەئەسای جیاوازییەکانی بییەیش نییەن و سیستەمو ئا مەملەکەتەیە سەرو بنەماو فرەیی دلې یۊبییەی و ئەشناسینە مەرزیانەرە، ئانەی دلې سیستەمەکەینە یۊن بەبې بییەی فرەیی و فرەڕەنگی نمەرمانیۊ، ئانەی دلې سیستەمەکەینە یۊن، بې ڕەنگ و بې فۆرمەن و بییەیچش دلې یەک ڕەنگی و یەک فۆرمینە نمەرمانیۊن و پەی ئەرمانای بییەی وېش پەنەوازیش بە فرەتەرین ڕەنگا و فرەتەرین فۆرما هەن و یۊبییەیەکەیش دلې ئا فرەیی و فرە ڕەنگینە بەرمەگنۊن.
فرەڕەنگی کەسانو دلې مەملەکەتو خوڎای پەی جیاکەرڎەیۆ و نیشانەکەرڎەی نییەن و پەنەوازیێ پراگماتیکی ناردېنې پېڎا، فرەڕەنگی دلې ئی مەملەکەتەینە چېوێ ڕاگوزەر و ڕواڵەتی نییەن، بەڵکوم زەرورەتێوە ئەنتۆلۆجین و ئانې کە ئینێ دلې ئا مەملەکەتەینە مەبۊ بییەیێ جیاوازشان بۊن و ئا جیاوازیەیچ نمەبۊ جیاوازی بەرگێ بۊ کە پەی وېجیاکەرڎەیۆ چەویشا تەری پۊشابۊشاو هەر ئا وېجیاکەرڎەیۆچ پاسەبکەرۊ ئارۊ بەرگێ بپۊشان و سەوای بتاوان ئا بەرگەیە بفاڕان بە بەرگێ تەری. جیاوازی دلې مەملەکەتو خوڎاینە بییەیێ سرووشتیش هەن و پېسە پۊشاکو گەمەی قابیلو ناستەی و فاڕای نییەن، بەڵام قابیلو گەشەکەرڎەی و تەقەیۊریش هەن بە پاو ئا هارمۆنیایەی کە سیستەم میانو ڕەنگێ و ڕەنگەکانو تەرینە سازش مەکەرۊن.
جە لاو (لایبێنتزی) هیچ چېوێ دلې گەردونینە بییەیش نییەن گەر جیاوازیێ دلېگەریش چەنی گرڎو ئا چېوا نەبۊن کە دلې گەردونینە هەنې، بە مانێوە تەرە هیچ دوە چېوێ دلې گەردوونینە نییەنې کە بە تەمامی یۊی بشان و جیاوازیێ دلېگەری میانشانە بییەیش نەبۊن. ئاڎ ئی حاڵەتە ئەنتۆلۆجییەش نامې نییان (ئەشناسو ناجیاکا).
بەپاو بنەماو ئەشناسو ناجیاکا تاکەکانو دلې مەملەکەتو خوڎای وېشان بە ڕەنگێ جیاوازە ڕەنگ نەکەرڎەن تاکو وېشان جە کەسانو تەرو دلې مەملەکەتەکەی جیابکەراوە، ئاڎې بە سرووشت وېشان جە یۊترینی جیاوازېنې. ئینەیچ ئانەی مەیاونۊن سیستەم دلې مەملەکەتو خوڎاینە مامەڵە چەنی ئا توخما نمەکەرۊن کە وېشان بنچینەنە جیاوازې نیەنې و وېشان وېشان بە ڕەنگێ جیاوازە ڕەنگ مەکەران و وېشان جیامەکەراوە چەویشا تەری. ئینەیچ ئانەیە مەیاونۊن کە سیستەمو ئی مەملەکەتەیە پەی یۊۋستەی ئا جیاوازییە سروشتیانەن کە میانو مروڤەکانە هەن و دلې عاسە کۊییەکەیچەنە میانو کەلتوورەکانە هەن. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید. [1]