ناونیشانی بابەت: میدیای ڕووزەرد و وروژێنەر
ناوی نووسەر: #کارزان محەمەد#

“تایبەتمەندی، مەترسی، ڕێکاری بەگژداچوونەوە”
گەشەسەندنی میدیا لە ماوەی دوو سەدەی ڕابردوودا، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای چاپ و گەیاندنەوە هەبوو، سوودوەرگرتنی دەوڵەتان و حیزب و لایەنە جۆراوجۆرەکانیش لە میدیا وەک ئامرازێکی ئاڵوگۆڕی پەیام و پڕوپاگەندە، لە زۆر وڵات و شوێندا میدیای گەیاندە پێگەی دەسەڵاتی چوارەم کە دەسەڵاتەکانیتریشی دەخستەژێر هەژموونی خۆیەوە. لەم ڕوانگەیەوە سیاسەتڕێژی بۆ میدیا بەئامانجی جێبەجێکردنی ئەرکەکانی، پۆڵێنی جۆراوجۆری بۆ کراوە، بە بڕوای (دەنیس مەککوێل) پسپۆڕی ناسراوی میدیا، ئەم سیاسەتڕێژییە بەسێ قۆناغدا تێپەڕی:-
قۆناغی یەکەم: سیاسەتڕێژی پیشەسازی پەیوەندی کە بەرلە جەنگی دووەمی جیهان (1945ز) دەستی پێکرد.
قۆناغی دووەم: سیاسەتڕێژی خزمەتگوزاریی گشتی (1945ز-1980ز).
قۆناغی سێیەم: سیاسەتڕێژی مۆدێرن (1980ز) تا سەردەمی ئەمڕۆ.

بە بڕوای ناوبراو؛ لە قۆناغی یەکەمدا سیاسەتی میدیایی گەیاندنی پەیامەکانی بوو لە رێگەی تەلەگرام و تەلەفۆنی بێسیم، هەوڵی دەدا تا بەرژەوەندی دەوڵەتان و کۆمپانیا تایبەتی و بازرگانییەکان بپارێزێت. لەهەمانکاتدا ڕەنگدانەوەی جەنگ و سیاسەت لە میدیادا، ڕۆڵێکی باڵای لە ماوەی جەنگی دووەمی جیهاندا بینی. لە قۆناغی دووەمدا کە دوای تەواوبوونی جەنگ دەستی پێکرد، سیاسەتگوزاریی میدیاکان هەڵگری کۆمەڵێک پەیامی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و ململانێیەکی توندی سیاسی لەخۆدەگرت و تا کۆتایهاتنی جەنگی ساردی خایاند. قۆناغی سێیەم کە سەرەتاکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (1980ز) و لە ساڵی (1990ز)ەوە بەگەرمی هاتەئارا، سیاسەتی میدیایی لە هەناوی پرۆسە کۆمەڵایەتی و ئابوری و تەکنەلۆژییەکانەوە گەشەی کرد، پەیامەکەی هەڵگری پەیامی دیموکراسی و مۆدێرنە و لەهەمانکاتدا ململانێی توندی بەرژەوەندی دەوڵەتان و کەرتی تایبەت بوو. وێڕای لایەنە ئەرێنییەکانی گەشەی میدیا کە تائێستا توێژینەوەی زۆر دەربارەی ئەنجام دراوە، رێژەیەکی کەمی پسپۆڕان و شارەزایان، شەنوکەوی ئه و شێواز و سیاسەتڕێژییانەیان بۆ میدیا کردووە کە کاریگەری نەرێنی لەسەر ڕەوشی مرۆڤایەتی لەسەرئاستی جیهاندا هەبووە.

لەکاتێکدا ئەرکێکیتری گرنگی پسپۆڕان، دەستنیشانکردنی دیاردە نەرێنییەکانی میدیایە، تا هاوسەنگی لە پرۆسەی هەڵسەنگاندنی میدیادا هەبێت، هەم له و ڕێگەیەوە هەوڵی ناسین و هۆکارەکانی هاتنەئارای دیاردە نەرێنییەکان بدرێت، ڕێکارەکانی چارەسەر و بنەبڕکردنیشی بخرێتەڕوو. لەم ڕوانگەیەوە، باس لە دیاردەیەکی زۆر مەترسیداری میدیا دەکەین کە ئەگەرچی مێژوویەکی کۆنی هەیە، بەڵام ماوەی نزیکەی سێ دەیەیە لە هەرێمی کوردستاندا دەبینرێت، بەتایبەت له دوای داهێنانی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانەوە، بەشێوەیەکی خێرا پەرەیسەندووە کە ئەویش میدیای ڕووزەردە. ‌

“چەمک و پێناس”
میدیای ڕووزەرد وەک دەستەواژەیەکی شکێنەر بۆ هەر جۆرە ڕۆژنامەگەرییەک بەکاردەهێنرێت کە هەواڵەکان بەشێوەیەکی ناپیشەیی و ناڕەوشتییانه دەخاتەڕوو. (Biagi, 2011, P56)‌. بەبروای پسپۆڕێکیتریش ئاماژەیە بۆ ئه و ڕۆژنامانەی کە ‌چەندین مانشێتی لاپەڕەی یەکەمیان بۆ بابەتی جۆراوجۆری وەک وەرزش و بابەتی ئابڕووبەر تەرخان دەکەن. بە وێنەی گەورە و دروشمی ڕەنگاوڕەنگەوە، بەپشتبەستن بە سەرچاوەی نادیار بۆ هەواڵ و پڕوپاگەندەچییەکان، بەشێوەیەکی ئابڕووبەرانە، بابەت بڵاودەکەنەوە. ئەم دەستەواژەیەش بەشێوەیەکی سەرەکی بۆ ڕۆژنامەی (نیویۆرک سیتی) بەکاردەهێنرێت کە شەڕیان لەپێناو تیراژدا دەکرد. (Campbell, 2011, P8). بەپێی بۆچوونێکیتر به و میدیایانە دەوترێت کە بەسودوەرگرتنی لە شێوازی عەوامگەرایی، هەوڵ دەدات تا زۆرترین وەرگر بۆ خۆی ڕابکێشێت (سلطانی فر، 1385، ص 108).

“مێژووی پەیدابوونی”
ڕۆژنامەی رووزەرد (Yallow Joumallsm) لەمێژووی رۆژنامەوانی جیهانیدا، تەمەنەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساتی دەرچوونی رۆژنامەی (The Sun) لەساڵی (1883)دا، ئەم رۆژنامەیە کە لەژێرناوی (جەماوەریی و سەربەخۆ)دا کاری دەکرد، ئامادەی بڵاوکردنەوەی هەر هەواڵ و بابەتێکی وروژێنەر بەتایبەت دەربارەی تاوان بوو، بۆ هێنانەدی کۆمەڵێک ئامانج:-
–ناوبانگ لەسەر ئاستی وڵاتەکە پەیدا بکات.
–بەرزکردنەوەی تیراژەکەی ئەگەرچی لەسەر حسابی بەهەڵەدابردنی خوێنەرو شێواندنی هەقیقەتەکانیش بێت.
–خۆژیاندنی کارمەندان و رۆژنامەنووسانی رۆژنامەکە لەڕێ‌ی ئەو داهاتەی بەدەستی دەهێنێت.

لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، هەردو رۆژنامەنووس (ویلیام راندۆڵف هێرست) رۆژنامەی (ew York Morning Journal) و (جۆزیف پۆلیتزەر) رۆژنامەی (New York World)ی بڵاوکردەوە، کە لەڕووی بڵاوکردنەوەی بابەتی وروژێنەرەوە کێبرکێی یەکتریان دەکرد، ئەمەش دەچووە خانەی میدیا ڕووزەرد و هەواڵیان لەسەر (باندی مافیا و دزی، توندوتیژی، سێکس) بڵاودەکردەوە تا تیراژی رۆژنامەکەیان بەرزبکەنەوە.

لەدوای دەرچوونی ئەم دوو رۆژنامەیە، لەزۆرینەی ئەو وڵاتانەی ئازادی رۆژنامەگەرییان تیادابوو، دەرکردنی رۆژنامەی ڕووزەرد لەژێرناوی جەماوەریی و ئەهلیدا بووە دیاردەیەکی باو، هەمیشەش خاوەنی تیراژێکی بەرز بوون، هەربۆیەشە تیراژەکانیان چەندین هێندەی رۆژنامە بەناوبانگەکانی (لۆس ئەنجلس تایمز) و (گاردیان) و (لیمۆند) بوو. بەرلە جەنگی دووەمی جیهان، رۆژنامەگەریی رووزەرد لەڕێگەی چەندین ڕۆژنامە و گۆڤارەوە لە پەرەسەندندا بوو، بەبڕوای (فرانک لۆتەر مات) بەپێنج تایبەتمەندی دەتوانرا بناسرێتەوە:-

ا-مانشێتی گەورەی تۆقێنەر.
2-بەکارهێنانی زۆری وێنە و دیمەنی خەیاڵی.
3-سودوەرگرتن لە چاوپێکەوتنی تەزویر، مانشێتی بەهەڵەدابەر، نیمچە زانستی و زانیاری نادروست.
4-جەخت کردنەوە لە بڵاوکردنەوەی پاشکۆی رەنگاورەنگ.
5-هاوسۆزی دراماتیک لەگەڵ ئەوانەی شکستیان لەبەرامبەر سیستەمی فەرمانرەوادا خواردووە. (Mott,1941: p.539).

لەئێستاشدا، ناسینەوەی میدیا ڕووزەردەکان لەناو دنیای رۆژنامە سەربەخۆکاندا بەپێ‌ی سەرجەم پێوەری ڕێکخراو و سەندیکا رۆژنامەوانییەکانی جیهان وەک: (ڕێکخراوی نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان-IOJ) و (فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان –IFJ) و (یەکێتی کاسۆلیکانی چاپەمەنی نێودەوڵەتی- VCIP) بریتین لەو میدیایانەی لەسەر (بڵاوکردنەوەی بابەت و هەواڵی وروژێنەر) دەژین‌، تەنانەت ئەگەر رۆژنامەیەک لاپەڕە (یەک)ی لێبکەیتەوە یان میدیایەک گوێ لە هەواڵەکانی نەگریت، ڕەنگە کەس رۆژنامەکە نەکڕێت یان سەیری میدیاکە نەکات. بە پێچەوانەی میدیا سەربەخۆو جدییەکانەوە کە جگە هەواڵ، بابەتەکانیتری سەرنجڕاکێش و زانستین و زیاتر باس لە (بۆچی)ی ڕووداوەکان دەکەن نەک (چۆنییەتی)ی ڕووداوەکان. خەسڵەتێکیتری میدیای ڕووزەرد، بڵاوکردنەوەی هەواڵە بەمانشێتی گەورە یان زەقکردنەوەی له کاتە گرنگەکانی شەودا بەتایبەت کاتژمێر (8).

ئەگەر ڕوونکردنەوەو ڕاستکردنەوەیەکیش لەبارەی بابەتێکی وروژێنراوەوە هەبێت، بەپێ‌ی یاسای رۆژنامەگەری دەبێ‌ لەهەمان شوێن و قەوارەی هەواڵە بڵاوکراوەکە بڵاوبکرێتەوە، بەڵام رۆژنامە ڕووزەردەکان خۆیان لەم یاسایە دەبوێرن و لەلاپەڕەیەکی کەم بایەخدا و بە بچوکی بڵاوی دەکەنەوە، یاخود پشتگوێی دەخەن. زۆربەی ئەم میدیایانە دەبنە چەک‌ و ئامرازێک بەدەست لایەن و گروپە ناکۆکەکانەوە بۆ شکاندنی یەکتر، بەهیچ شێوەیەکیش ئامادەنین ڕەخنە لەو کۆمپانیاو بازاڕانە بگرن کە ڕیکلام دەدەنە رۆژنامەکە. ئێستا ئەم جۆرە میدیایە بەتایبەت لە چەندین سەردێڕی هەواڵ و بەرنامەی کەناڵەکان، یاخود ‌سۆشیالمیدیای کوردیدا دەبینرێت و بەشێوەیەکی مەترسیدار لە پەرەسەندندایە. دیارترین خەسڵەتەکانی ناسینەوەیان لە بریتین لە بایەخدان بەئەم تەوەرانەی خوارەوە:-

1- سێکس و دەستدرێژی: پێشکەشکاری هەواڵ و بەرنامەکە، هەمیشە هەوڵ دەدات بەتامەزرۆیی و دنەدانەوە باس لە گێچەڵی سێکسی بکات، زۆرجاریش هەوڵی ناشرینکردنی ناوچەیەک یاخود شار و شارۆچکەیەکیش دەدات.

2- تیرۆر و تووندوتیژی: هەمیشە هەوڵ دەدات ئەم دوو دیاردەیە وەک پاڵەوان بۆ خەڵک نمایش بکات، پەردەپۆشی تاوانەکانیان بەپاساوی مەزوڵومبوونیان دەدات. هەندێکجار مەترسی وروژاندنی بۆ ئه و ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە خستنەڕووی وردەکارییەکانی ئەم تاوانانە، دەبێتەمایەی هەوڵدان بۆ دووبارەکردنەوەیان لەنێو چینی گەنجان و مێردمناڵان.

3- گەندەڵی و دزی: پەردەهەڵماڵین لەسەر دۆسییەکانی گەندەڵی، ئەرکێکی گرنگی میدیایە بەمەبەستی دروستکردنی ڕایگشتی دژ به و تاوانە و فشارهێنان بۆ داواکاری گشتی و دامەزراوە فەرمییەکانیتر، بەمەبەستی بەگژداچوونەوەی گەندەڵی.

لەهەمانکاتدا میدیای ڕووزەرد، ئەم دۆسییە گرنگانە دەقۆزنەوە بۆ ئەوەی کەسانێک یاخود لایەنێک بەگەندەڵی تۆمەتبار بکەن کە هیچ پەیوەندییەکیان به و دۆسییانەوە نییە. بۆنمونە ‌تۆمەتبارکردنی لایەنێک یاخود بەرپرسێک بە دزی و گەندەڵی لەپێناو شکاندندا بێ ئەوەی هیچ تاوانێکی کردبێ. زۆرجاریش ئامانجەکەیان ئەوەیه کە دیدی جەماوەر بۆ نسینەوەی کەس و لایەنی گەندەڵکار ناڕۆشن بێت. هەروەها لە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانیشدا، وێڕای ئەم خاڵە گرنگانەی سەرەوە، دیارترین خەسڵەتەکانی ناسینەوەیان بریتین لە:

–خۆحەشاردانی خاوەنی پەیج و ئەکاونتەکان کە هیچ جۆرە ناو و ژمارە تلفونێکیان دیار نییە، هەندێکیان حیزب و کەس و لایەنی گەورەیان لە پشتە، بەڵام هەر ئامادەی خۆدەرخستن نین.

–بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست (Fake news) و واتەوات و دەنگۆ.

–بایەخدان بە سێ تەوەرەی ورورژێنەر (تیرۆر، گەندەڵی، سێکس و دەستدرێژی)، هەڵبەستنی بەسەرهات و چیرۆک بۆ شکاندنی کەس و لایەنی جێمەبەست و تاوانبارکردنیان بەوەی تیرۆریان کردووە، گەندەڵن یا سێکس و دەستدرێژیان ئەنجامداوە، ئەگەر بەڵگە و دیکۆمێنتیان لەبەردەستدا بێ جێی دەستخۆشییە، بەڵام زۆربەیان لەسەر بنەمای گومان و دەنگۆیە.

–بڵاوکردنەوەی بەدگومانی لەناو کۆمەڵگا بەتایبەت چینی گەنجان، بۆ نمونە گەنج باوەڕی بەهاوسەرگیری و کار و خزمەتی وڵات و جێبەجێکردنی یاسا نەمێنێ، تا هاوڵاتییەکی بێ بەرنامە و بێ دەربەست بەرهەم بهێنێ. بەپێی دۆسییەکانی دادگا لە هەرێمی کوردستان، زۆربەی ئەو کەسانەی سەرەڕۆیی لە شۆفێری و تەقەکردن و دزی و خیانەت و قۆڵبڕینی خەڵکدا دەکەن و دووچاری دادگایی دەبن، لەژێر کاریگەریی ئەم پەیجانەدان، بەمانایەکیتر دەشێ بەهۆشبەریی ئەلیکترۆنی ناوزەدیان بکەین.

“فاکتەرەکانی پەرەسەندنی”
سێ فاکتەری گرنگ هەن بۆ سەرهەڵدان و پەرەسەندنی ئەم دیاردە دزێوەی میدیا:-
یەکەم: بەشێک لەو کەسانەی پیشەی رۆژنامەنووسی هەڵدەبژێرن، خولی زانستی و یاسایی تایبەت بە میدیایان نەبینیوە، دەشێ نەزانن یان لەبەرخاتری لایک و ڤیوی زیاتری بابەت و گرتەکانیان، چاوپۆشی بکەن لە کاریگەرییە خراپ و لێکەوتەکانی بۆسەر کۆمەڵگا، لەکاتێکدا بەپێی یاسا نەزانین پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان و سەرپێچی و هەر سزای لەسەرە.

دووەم: بەئانقەست پشتگوێ‌ خستنی ماددە و بڕگە یاساییەکان لەلایەن ئەو رۆژنامەنووس و پەیج و ئەکاونتانەوە، زۆربەشیان خاوەنەکانیان دەمامکدارن و هیچ ژمارە تەلەفۆن و ناونیشانێکیان لەسەر نییە، لەهەمانکاتدا بودجەیەکی زۆریشیان بۆ سپۆنسەری پەیجەکانیان تەرخان دەکەن، ئایا خۆحەشاردانی خاوەن و تەرخانکردنی پارەی زۆر بۆ سپۆنسەر و گوێنەدان بە لێکەوتە خراپەکانی هەندێ لە بابەتەکانیان، جێی گومان نین کە ئەمانە میدیای ڕووزەردن؟.

سێیەم: کەمتەرخەمی داواکاری گشتی لە لێپرسینەوە لەو خاوەن پەیج و ئەکاونتانەی لەسەر وروژاندن و گەورەکردنی دیاردە دزێوەکان دەژین. بۆ نمونە پەیج هەیە هەموو بابەتەکانی لەم چەشنەن: بزانە برایەک چۆن پەیوەندی سێکسی لەگەڵ براژنیدا دروست کرد؟. کچێک چۆن بەدزی هاوسەرەکەیەوە، پەیوەندی لەگەڵ پیاواندا دروست دەکات؟. لە داواکاری گشتی و لایەنە بەرپرسەکان دەپرسم، ئەم بابەتانە نابنەمایەی نەمانی متمانە لەناو چینوتوێژەکانی کۆمەڵگا؟ ئایا بێدەنگی ئێوە، هێندەیتر ئەم دیاردە دزێوانە زیاتر ناکات؟.


“ڕێکارەکانی چارەسەر”
گرنگترین ڕێوشوێنەکانی چارەسەری میدیا ڕووزەردیش بریتیە لە:-
–ئامۆژگاری و رێنوێنی رۆژنامەنووسان بۆ خۆپارێزی لە بڵاوکردنەوەی بابەتی ناراست و وروژاندنی ئەو بابەتانەی ئەخلاقی کۆمەڵگا لەکەدار دەکەن، پێویستە میدیا بۆ بنەبڕکردنی دیاردە دزێوەکان و پتەوکردنی پرەنسیپە ئەخلاقی و یاساییەکان بەکاربهێنرێ و ڕۆڵی دەسەڵاتی چوارەم بگێرێت.

–ئەکتیڤکردنی داواکاریی گشتی بۆ سکاڵاتۆمارکردن و لێپرسینەوە لەو پەیج و ئەکاونتە دەمامکدارانەی کە سەدان هەزار لایکیان بەبابەتی رووزەرد کۆکردۆتەوە، ئامانج و دەرەنجامی بابەتەکانیان بوونەتە هۆی لێکترازانی پێکهاتەکانی کۆمەڵگا کە بەپێی یاسای رۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007ز) بەتاوان دادەنرێت.

–هۆشیارکردنەوەی جەماوەر بەتایبەت گەنجان بۆ خۆپارێزی لە بینینی ڤیدیۆ و بابەتی نادروست تا لەو تەمەنەوە جۆرەها بەدگومانی لە ژیان نەکات، بەڵکو گوێبیستی ئەو بابەتانە بێت کە چۆنییەتی مامەڵەکردنی دروست و هەوڵدان و کۆششی راستەقینەیان لەپێناو ژیاندا فێر دەکات.

دواجار ڕاستییەکی تاڵ دەبێ داواکاریی گشتی و خاوەن پەیجە ڕووزەردەکان و تەنانەت بینەر و وەرگرەکانیشیان بهەژێنێ، لاوازکردنی بونیادی ئەخلاقی هاووڵاتیان و زیاترکردنی ململانێ و ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمەڵگای کوردی، راستەوخۆ دەبێتەمایەی هەڵکشانی جۆرەها دیاردەی تاوان کە ئەمڕۆ و سبەی مەترسی ئەوە هەیە کەسانی نزیک و شوێنی کارو نیشتەجێبوونیشمان ئاڵودە بکات. لەو ڕوانگەیەوە ئەرکی ئەخلاقی و یاساییە بۆ بەرهەمهێنانی کۆمەڵگایەکی ئارام و دروست، دامودەزگا یاساییەکان و ڕێکخراوە مەدەنییەکان، بەرنامەڕێژییەک بۆ بەگژداچوونەوەی ئەم دیارد مەترسیدارەی سۆشیالمیدیا بکەن تا ئازادیی رادەربڕین و کەرامەتی مرۆڤ پارێزراو بێ.

*پسپۆڕی تاوانەکانی بڵاوکردنەوە


سەرچاوەکان:
-بەزمانی فارسی:
1-سلطانی فر، محمد: زردنویسی در رسانەها، تهران، 1383، فصلنامه رسانه، شماره 60. [1]

-بەزمانی ئینگلیزی:
-1Biagi Shirley, Media Impact: An Introduction to Mass Media, Wadsworth Pub Co, 1995
-2Campbell W. Joseph, Yellow Journalism: Puncturing the Myths, Defining the Legacies, Westport, Conn,
Praeger, 2001
-3Mott Frank Luther, American journalism: A history, 1690-1960, Macmillan, 1941
– Cuilenburg , J Van van and McQuail ,Denis, (2005) ,Media Policy Paradigm Shifts, SAGE Publications, P 180.
W. Joseph Campbell :A timeline of yellow journalism
=KTML_Link_External_Begin=http://fs2.american.edu/wjc/www/yellowjo/timeline.html#95=KTML_Link_External_Between=http://fs2.american.edu/wjc/www/yellowjo/timeline.html#95=KTML_Link_External_End=

=KTML_Bold=تێبینی: ئەم بابەتە بە ڕێنووسی سەرچاوەی ئاماژە پێکراو نووسراوە، کوردیپێدیا هیچ دەستکارییەکی نەکردووە!=KTML_End=