=KTML_Bold=​​​​​​​#Efrîn# ji bajarê pirrengî û aştiyane ber bi navenda mêtîngehên nijadperestiyê ve=KTML_End=
XNAVENDA NÛÇEYAN-MIHEMED EBDO

Dewleta Tirk hem Îsrail hem jî li Efrînê avahiyên mêtîngeriyê avadike. Dîmenên guhertina demografîk li ber çavan in. armanca dewleta Tirk ji vê yekê ewe ku kokên gelên resen ên van herêman ji holê rake.
Zulm û neheqiya li ser gelan tiştên herî ber biçav e ku Osmanî tê de li pêş bûn û piştre jî neviyên wan dewleta Tirk a dagirker şopa wan domand. Bûyerên li Efrînê rû didin û guhertina demografîk ku benda sûcên şer derbas dikin, vê yekê eşkere dike. Bi vê yekê mohreke şermê li rûpelên dîroka mirovahiyê ya nûjen xistine.
Di vê raporê de em ê fikirê avakirina avahiyên mêtîngeriyê, kengî dest pê bûye, mînakên li ser û xuyakirina rola dewleta Tirk di van avahiyan de çi li Îsraîlê yan jî li Efrîna dagirkirî û armanc jê çi ye şîrove bikin.
=KTML_Bold=MÊTÎNGEH DESTPÊK Û PÊNASE=KTML_End=
Mêtîngeh; bicihkirina şêniyan di xakeke dagirkirî de ye, bi hinceta ji nû ve avakirinê û sepandina kontrola dewleta hegemonîk e ku ew xak tev li axa xwe kiriye û êdî beşekê ji xwe dibîne. Dibe ku armancên wê îdeolojîk, olî û nijadperestî bin.
Mêtîngeh wekî şaxekî ji hemleyên dagirkirin û mêtîngeriyê derketiye ku di vedîtinên pêşîn ên mêtîngeriyê yên spanî, portugalî û holandayî de hatine keşifkirin. Li gorî qanûnên navneteweyî mêtîngerî; siyaseteke berfireh ya hinek dewletan li dijî nepêşketî ye ku divê wek cureyek koletiyê yan jî girêdana bi wan dewletan ve qebûl bike.
=KTML_Bold=HİN MÎNAKÊN DÎROKÎ YÊN MÊTÎNGEHÎ Û QETLÎAMAN=KTML_End=
Wek mînakek li ser wê, hebûna Îsraîlê li Filistînê ye ku ji berê ve bi awayekî plankirî bi tevlêbûna Brîtanyayê pêk hat. Dewleta osmanî jî pêkanîna wê hêsan kir û hişt ku cuhî erdên li Filistînê weke ku bûr in bikire. Yanî ev komplo ji destpêka salên 1800`î ve dest pê kir. Piştre sala 1948`an bi ragihandina bidawîbûna mêtîgeriya Brîtanya ya li ser Filistînê re dewleta Îsraîlê hate ragihandin.
Ewrupiyan jî bi heman rengî bi emerîka bi destxistin. Bi sedhezaran Çermsor ên ku niştehcihên resen ên emerîka bû bi destên wan hatin qetilkirin. Ewrûpiyan cihê lê qetlîam pêkanîn welatiyên ewrûpî birin û li wir bi cihkirin.
Dîsa osmaniyan bir sedhezaran ermen û suryan di qetlîaman re derbaskirin, bi hezaran ji cih û warên wan kirin û li şûna wan welatiyên xwe bi cihkirin. Romên pontûs jî bi destên osmaniyan bi heman çarenûsê re rû bi rû man.
Di dîrokê de bi hezaran mînakên wiha hene ku mirov dikare bibêje bi destê deshilatdar û dagirkeran li ser gelan hatiye ferzkirin.
=KTML_Bold=DEWLETA TIRK Û ROLA WÊ DI AVAKIRINA MÊTÎGEHÊN ÎSRAÎLÊ DE=KTML_End=
Dewleta Tirk nakokiya Îsraîl-Filistînê bi kar anî da ku qezencên xwe zêde bike. Hemû qanûnên navneteweyî paşguh kirin û piştî şerê sala 1967'an destekdayîna bi avakirina mêtîgehan li Filistînê xurtir kir.
Di salên 90`î de li gorî lihevkirina milkiyekê ya di navbera her du aliyan de, di sala 1996`an de yekemîn şirketên Tirkiye gihaştin Îsraîlê, ji ber ku pêwîstiya Îsraîlê bi zêdekirina avahiya hebû da ku karibe cuhiyên ji dewletên Yekîtiya Soviyeta berê tên, pêşwazî bike.
Ji wan şirketan; şirketa Yilmaz a tirkî ye ku rojnameya Haaretz a îsraîlê wê wek şirketa herî serkeftî di warê avakirina mêtîngehan de bi nav kir.
Xebata ku wek tevgereke biçûk di navîna salên 90`ê de dest pê kiribû, bi desteka hikumeta Îsraîlê û lihevkirinên ewlehiyê yên sala 2002`yan pêşket. Jê lihevkirina Offset e ku li gorî navaroka wê, li beramberî pêşxistina tankên Tirkiye ji aliyê Îsraîlê ve, dewleta Tirk dê 800 karker peyda bike da ku di şaxê avakirina Îsraîlê de kar bikin.
Di dauxyaniyeke fermî ya nûnerê şirketekê bi navê Jayyus de, hat destnîşankirin ku aloziyên dîplomatîk ên di navbera Tirkiye û Îsraîlê de tu bandorê nakin tenê manşêtên rojnameyan in û daxuyaniyên siyasî ne. Lê asta bazirganiya di navbera her du welatan de ruxmî wan pirsgirêkan digihêje milyaran.
Di vî warî de endamê Meclisa Serokatiya Meclisa Sûriya Demokratîk (MSD) Mirî El-Şelebî got: “Dîroka osmaniyan bi xiyanetkirina Rojhilata Navîn û belavkirina nezanbûnê dagirtî ye. Şer, komkujiyê û wêraniya li herêmê rû didin berhema dagirkeriya osmanî ye.”
El-Şelebî destnîşan kir ku bikaranîna dronên Tirkiye di şerên dawîn ên li dijî Xezayê de nîşan dike ku dewleta Tirk heta asteke nediyar li ser asta leşkerî li gorî lihevkirinên jeosiyasî desteka Îsraîlê dike.
=KTML_Bold=EFRÎN Û RÊZAFÎLMA MÊTÎNGEHIYÊ=KTML_End=
Ajansa me di 17`ê Gulanê de raporek bi navnîşan `Efrîn… bajarê di bin zulma dagirkerî û qirkirinê de berxwedanê didomîne` belav kiribû. Di raporê de projeyên mêtîngehiyê yên ku hatine belgekirin eşkere dike ku dewleta Tirk bi rêya wê hewl dide demografiya herêmê bi giştî biguhere.
Ji mijarên herî girîng ku bûne rojeva dezgehên çapemeniyê bi giştî, tengavkirina civaka êzidî ye. Dewleta Tirk mêtîngehekê li lûtkeya çiyayê gundê Baflûnê yê êzidî ava dike, nahêle şêniyên wê yên resen vegerin. Berê jî me raporek der barê wê de belav kiribû.
Têkildarî heman mijarê rojnamevanê misirî yê pirsporê kar û barên derve Seyid Mistefa demek berê ji ANHA`yê re axivî bû û got, guhertina demografiya Efrînê bi rêya talankirinê dest pê kir. Dîmenên talankirina û şikandina camên dikanan hatine belavkirin.
Mistefa wiha domand: “Dewleta Tirk ji bo ku pêla koçberiyê ya Kurdan bi taybet êzidiyan zêde bike rê da ku sûc li dijî wan bên kirin, mîna revandin, kuştina bizanabûn, ferzkirina ola islamê li ser êzidiyan, wêrankirina cihên olî yên êzidiyan û avakirina mizgeftan li şûna wan mîna li gundê Basûfanê kirine. Heman sûc li dijî xiristiyanên li bajêr jî hatin kirin.”
Li gorî madeya 49`an a lihevkirina çaran a Cinevê nabe dewleta dagirker şêniyan li şûna şêniyên resen ên herêmên ku dagir kirine bi cih bike.
Mirî El-Şelebî li ser vê yekê got: “Erdogan bi serkêşiya AKP'ê hewl dide mîrasa osmaniyan a belavkirina nezanbûn û parçebûnê li herêmê pêk bîne. Erdogan dibîne ku şerê li dijî Rêveberiya Xweser ê di bin navê ewlehiya neteweyî de di çarçoveya plana osmanî de tên kirin ku her fikirekî azad li herêmê ji holê rake. Ev yek ji demên şoreşê rizgariyê ve û heta roja me ya îro didome.
=KTML_Bold=QETER Û KIWÊT ALÎGIRÊN SEREKE YÊN PLANÊN MÊTÎNGEHAN ÊN LI EFRÎNÊ NE=KTML_End=
El-Şelebî di vî warî de dibêje ku mêtîngehên ku bi desteka Qeter û Kiwêtê li Efrînê têne avakirin gelek xeter e ku guhertina demografiyê ji ya ku texmîn dikin zêdetir pêk were û wiha domand: “Bicihkirina erebên 48`an ên ku nasnameya Îsraîlê pê re hene li Efrînê, ne tenê guhertina demografîk e lê belê guhertina binesaziya niştecihbûna Efrînê bi giştî ye. Ev li ser dîroka pêkhateyên herêmê xeter e.”
Navenda belgekirina sivîl a penaberên filistînî ya li bakurê Sûriyê di 15`ê Sibata 2020`an de got, hejmara filistîniyên ku li bakurê Sûriyê hatine bicihkirina gihatşiye 7 hezar û 500 ku hemû jî ji kampên Deraa, Hums, Heleb û El-Yermûkê hatine.
Li gorî El-Şelebî, ne dûr e ku lihevkirinên îsraîlê-tirkî bi tevlêbûna hevalbendên wan têkildarî projeyên mêtîngehiyê yên li Efrînê li ser hesabê niştecihên wê yên resen hebin.
Kiwêt bi awayekî eşkere desteka avakirina gundê Kiwêt El-Rehme kiribû ku rolek di guhertina demografiya herêma Efrînê de dilîze. Ev proje li taxa El-Mehmûdiye ya Efrînê tê kirin armanc jî bicihkirina koçberên ji herêmên cuda yên Sûriyê û malbatên çeteyan ên alîgirên Tirkiyê ye.
Seyd Mistefa got, armanca sereke ya avakirina mêtîngehan, pêkanîna siyaseta tirkkirinê bi rêya perwerdeyê ye da ku nasnameya kurdî û kokên gelê kurd ji vê herêmê ji holê rakin.
Li gorî pêşbiniyên Seyd Mistefa, hejmara mêtîngehan li Efrînê di dema bê de wê zêde bibin. Dewleta Tirk dixwaze Efrînê bi kar bîne da ku koçberan tê de bi cih bike. Nexasim piştî binkeftina AKP`ê di hilbijartinên dawîn de û pêşketina şepelekê li dijî penaberên li Tirkiyê û rojava bi giştî.
Tevî hemû daxuaynî, rapor û belgeyan jî, lê tişta di civaka navdewletî de niha serdest bû wê demê, ew bû ku Koma Netewan tenê rêxistineke şeklî bû, tişta jê dihat xwestin pêk neaniye, lewma jî di sala 1945`an bi hilweşiya.
Girêdayî çeteyên Sûriyê yên girêdayî Tirkiyê, tenê ajnîdeyên wê li herêmê pêk tînin. Heger pêşeyên wan ji osmaniyan rizgar bûn, lê neviyên wan bûne aşiqê celadên xwe.
[1]