لە باخەکانی مەندەلی 65 جۆر خورما بەرهەم دێ و نرخی کیلۆیەک خورمای قەرەنفلی گەیشتووەتە 30 هەزار دینار
ئامادەکردنی: #فاتمە قاسم#
#مەندەلی#، یەکێکە لە ناوچە #کوردستان#یە داگیرکراوەکانە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری #خانەقین# و زۆربەی دانیشتووانی کوردن، لەم شارەدا لە 584 هەزار دۆنم کۆی گشتیی ڕووبەری مەندەلی، 360 هەزار دۆنمی تایبەتە بە زەوییە گونجاوەکان بۆ کشتوکاڵ و تەنیا چوار هەزار دۆنم لە زەوییەکەی باخە و جگە لە هەبوونی داری میوە، داری خورماش لەخۆ دەگرێت.
لەنێو شاری مەندەلیدا زیاتر لە 65 جۆری جیاوازی خورما هەیە، لەنێوانیاندا چەند جۆرێکی خورما، کە تەنیا نیشتمانی سەرەکییان شاری مەندەلییە، لەنێوان ئەو چەند جۆرە خورمایەی هەیە، کە ناوبانگی لەناوخۆ و دەرەوەی وڵات بەدەست هێناوە و لەسەرەوەی خشتەی خورما بەنرخەکان هەژمار دەکرێت و بەناوی خورمای قەرەنفلی ناسراوە.
قەیس سادق، بەڕێوەبەری بەشی کشتوکاڵی مەندەلی، سەر بە پارێزگای دیالە، بە (باسنیوز) ی ڕاگەیاند: خورمای قەرەنفلی یەکێکە لە دەگمەنترین جۆرەکانی خورما، کە بە تامەکەی جیا دەکرێتەوە و خاوەن ڕەنگی ڕەشی تۆخە و پێ دەگوترێت قەرەنفلی، چونکە تامی مێخەک دەدات و شیرینی مامناوەندە، هەروەها بەهۆی دەگمەنی و گرانیی نرخەکەیەوە بەناوی زێڕی ڕەشیش ناو دەبرێت، ئەمەش وای کردووە، کە له گرانترین جۆرەکانی خورما بێت بەبێ گوێدان لە زۆریی بەرهەمی جۆرەکانی دیکەی خورما، کە زیاتر لە 65 جۆر دەبن، هەروەها سەرەڕای هەبوونی قەرەنفلی لە شارەکانی دیکە، بەڵام مەندەلی ماڵی ڕەسەنی ئەم جۆرە خورمایەیە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ جۆری خاک و کەشوهەواکەیەوە.
بەڕێوەبەرەکە لە درێژایی قسەکانیدا وتی: لە شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، دارخورماکان و بەرهەمی خورمای قەرەنفلی زۆر بوو، چونکە لەو سەردەمدا خەڵکی شارەکە لە ڕێگەی کشتوکاڵەوە بژێویی خۆیان دابین دەکرد، بۆیە ساڵانە نزیکەی 25 تەن بەرهەمی قەرەنفیلمان هەبوو، بەڵام بەراورد بە ئێستا نرخەکەی زۆر کەم بوو. لە ساڵی 1980 لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی ئێراق ئێران، زۆربەی خەڵکی شارەکە ئاوارە کران بۆ شارەکانی دیکە، بۆیە ئاوارەبوونی خەڵک، بێئاوی، سووتاندنی باخەکان، پشتگوێخستنی دارەکان، هەموو ئەمانە بووە هۆی کەمبوونەوەی ژمارەی دارخورماکان بەگشتی و قەرەنفلی بەتایبەت، بۆیە بۆ ماوەی 35 ساڵ بەرهەمهێنان وەستا، بەڵام دوای گەڕانەوەی خەڵک لە ساڵی 2000 بۆ مەندەلی و دووبارە نۆژەنکردنەوەی باخەکانیان، ماوەی 10 ساڵی خایاند و لە ساڵی 2010 لە سەرەتاوە بەرهەمهێنان دەستی پێ کرد و بەرەو ئاستێکی بەرز چوو، ئێستا بە ڕێژەی 70% بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو باخەکانی خورما و بەرهەمی خورما زۆرترە، بۆیە لە ساڵی 2022 چوار تەن بەرهەمی قەرەنفیلمان هەبوو، بۆ ئەمساڵیش نزیکەی شەش تەن بەرهەممان هەیە.
قەیس سادق، ئاماژەی بەوەش کرد: نەمامەکانی قەرەنفلی، کە پێیان دەگوترێت (فەسیل) لە (15-10 هەتا 01- 12) لە تەمەنی چوار بۆ پێنج ساڵان لە دایکەکانیان جیا دەکرێنەوە، بەو مەرجەی قە‌‌‌با‌رەکەی بە لایەنی کەم 10 کیلۆ بێت و بەرزییەکەی 100- 150سم بێت، ئەوکات لەناو خاکدا دەچێنرێت، نرخی هەر نەمامێک بەپێی قەبارەکەی دەبێت، بۆیه ئەگەر قەبارەکەی 10- 12 کیلۆ بێت، بەنرخی لەنێوان 750 هەزار تا یەک ملیۆن دینار دەفرۆشرێت، بەڵام ئەگەر قەبارەکەی کەمتر بێت، نرخی لەنێوان 500 تا 600 هەزار دینار دەبێت. دوای چاندنی نەمامەکان لە تەمەنی پێنج ساڵی، بۆ ماوەی 100 ساڵ بەرهەم دەدات و بەرزیی دارەکانی قەرەنفلی لەنێوان 20- 30 مەتر دەبێت، هەر دارێک توانای هەڵگرتنی خورمای بەپێی گرنگیپێدانی باخەوان بە دارەکە دەبێت، ڕێژەی بەرهەمهێنانی دارخورمای قەرەنفلی، کە تەمەنی لە 5- 20 ساڵدا بێ، لەنێوان 100 بۆ 175 کیلۆ دەبێت، هەرچەندە دارەکە تەمەن و درێژیی زۆرتر بێت، ئەوەندە بەرهەمی کەمتر دەبێت، لە 15ی 3 پرۆسەی کوتانی خورما، کە پێی دەگوترێت (تەلقیح) دەست پێدەکات و لە مانگی 9 خورماکە دەست بە پێگەیشتن دەکات هەتا 15ی 10. خورمای قەرەنفلی لە سەرەتاوە هەتا پێگەیشتن بەم ڕەنگانەدا تێدەپەڕێت، لە مانگی 5- 6 ڕەنگی سەوزە، لە مانگی 7- 8 وەنەوشەیی تۆخە، لە مانگی 9- 10 دەبێتە ڕەشی تۆخ ...، هەروەها لە مانگی 7 دەست دەکەینە پێچانی خورماکان هەتا وەرزی ڕنینی لە 15-10، بۆ ئەوەی مێروو و خۆڵ نەگاتە خورماکان.
قەیس سادق ئەوەیشی بۆ قسەکانی زیاد کرد: ئەم جۆرە خورمایە لە مانگی 9 بە ڕێژەی 2% بە شێوەی تەڕ بەنرخی سێ هەزار دینار بۆ هەر کیلۆیەک دەفرۆشرێت و لە دوای 15ی 10 بە ڕێژەی 98% بە وشکی دەفرۆشرێت، کە نرخی هەر کیلۆیەک پێنج ساڵ پێش ئێستا تەنیا پێنج هەزار دینار بوو، بەڵام بەهۆی سەرهەڵدانی خواستێکی زۆر لەسەری لەناوخۆ و دەرەوەی وڵات، نرخەکەی هەڵکشاوە و ئێستا نرخی یەک کیلۆی لەنێوان 20- 30 هەزار دینارە، بەڵام بەهۆی گرانبوونی، تەنیا بە ڕێژەی 5% لەنێو بازاڕی شارەکەدا دەفرۆشرێت و بە ڕێژەی 95%ی بۆ هەرێمی کوردستان و شارەکانی ئێراق و دەرەوەی وڵات ڕەوانە دەکرێت.
بەڕێوەبەری بەشی کشتوکاڵی مەندەلی لە کۆتاییدا وتی: ئێستا زۆر هەوڵ دەدەین، بۆ ئەوەی زیاتر گرنگی بە باخەکانی مەندەلی بدرێت، هەروەها گرنگیی بە چاندنی نەمامی خورما بە ڕێژەیەکی زۆر، بەتایبەت لە جۆرەکانی قەرەنفلی و میرحاج بدرێ، چونکە خواستێکی زۆریان لەسەرە و پێشبینی دەکەین لە ساڵی 2030 زیاتر لە 15 تەن بەرهەمی خورمای قەرەنفیلمان هەبێت.[1]