Bajarê #Rihayê# sala 1890 de
[1]

Baroya #Riha#yê ragihand ku wan ji bo doza eşkerekirina gora zana û kesayetê olî yê Bakurê Kurdistanê Seîdê Kurdî serî li Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê (DMME) dane. Serokê Baroya Rihayê Welat Îzol derbarê mijarê de ji Rûdawê re axivî û got: “Em bi hêvî ne ku eger belge û zanyariyên derbarê gora Seîdê Kurdî yên di arşîvên Tirkiyê de bên eşkerekirin, gora wî bê dîtin.”
Baroya Parêzgeha Rihayê ya Bakurê Kurdistanê doza ku bi armanca dîtin û eşkerekirina gora zana û kesayetê olî yê Bakurê Kurdistanê Seîdê Kurdî serî li dadgehê dabû û derbarê mijarê de doz tomarkiribû.
Lê baroya navborî îro 3ê Cotemeha 2022ê li ser hesabê xwe yê medya civakî ragihand ku wan derbarê mijarê de ti encamek ji dadgehên Tirkiyê bidesnexistine û proseya dozê di ware hiquqî de li Tirkiyê bi dawî bûye û ji ber vê yekê jî wan 26ê Îlona 2022ê derbarê dozê de serî li Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê daye.
Baroya Rihayê di daxuyaniya xwe de dibêje: “Me doza eşkerekirina cihê gora Seîdê Kurdî (Seîdê Nursî) ku gora wî hatibû perçekirin û cenezayê wî hatibû revandin, ji ber nemana rêyên hiquqa li navxwe biriye Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê.”
Serokê Baroya Rihayê Welat Îzol derbarê mijarê de ji Tora Medyayî ya Rûdawê re axivî.
Îzol ameje bi wê yekê da ku wan weke baro di sala 2019ê de wate piştî 57 sal ji koça dawî ya Seîdê Kurdî, ji bo eşkerekirina cihê gora wî gilî tomar kiribûn û daxwaza cezakirina wan kes û berpirsan kiribûn ku cenezayê Seîdê Kurdî ji gora wî derxistibûn.
Welat Îzol diyar kir ku wan destpêkê ji parêzgariyê daxwaza belge û zanyariyên derbarê gora Seîdê Kurdî kirine, lê parêzgariyê ev daxwaza wan red kiriye û got: “Piştre me derbarê parêzgariyê li Dadgeha Îdareyê gilî tomar kir. Lê doz hat redkirin. Ji ber ku rêya hiquqî ya derbarê vê dozê de li navxweyê Tirkiyê bi dawî bû û doz ji aliyê dadgehên Tirkiyê ve hate redkirin, me jî serî li Dadgeha Mafên Mirov a Ewropayê da.”
Serokê Baroya Rihayê da zanîn ku di arşîvên dewleta Tirkiyê de zanyarî û belgeyên derbarê gora Seîdê Kurdî de hene, ev arşîv û belgê jî tenê dikarin bi biryara dadgehê bên bidestxistin û got: “Lê dadgehên Tirkiyê ev daxwaz red kirin. Eger Dadgeha Mafên Ewropayê biryarek erênî derbarê dozê de bide û ew zanyarî û belegeyên di arşîvan de bên derxistin, eger heye ku gora Seîdê Kurdî bê dîtin.”
Di berdewamiya axaftina xwe de welat Îzol tekez kir ku ew dê bi pêdagirî vê dozê bişopînin û di ware hiquqî de her cor piştevaniyekê bidin daku gora Seîdê Kurdî bê eşkere kirin.
Kesayet û Zanayê Olî yê Kurd Bedîuzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1878an de (navbera 5 kanûna paşîn - 12 adar) li parêzgeha Bedlîsê, navçeya Xîzanê, li gundê Nûrsê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya destpêkê û navîn li Bakurê Kurdistanê temam kiriye. Di xortaniya xwe de xebatên welatperweriyê dike. Beşdarî Şerê cîhanî yê yekem dibe. Li Rûsyayê, dû salan dîl dimîne û paşê vedigere welat. Piştî vegerê , dest ji xebatên welatperweriyê berdide û bi temamî dest bi karûbarên olî dike. Gelek caran tê girtin sirgûn kirin. Seîdê Kurdî di 23ê Adara 1960ê de koça dawî kir. Di demekê de ku wê demê li seranserî Tirkiye û Bakurê Kurdistanê derbeya leşkerî ya 1960ê çêbibû, di 12ê Temûza 1960ê de fermandarên leşkerî yên Tirkiyê bi biryarekê cenazeyê Seîdê Kurdî ji gora wî derxistin û bi balafireke leşkerî bo cihek nediyar birin ku heta niha jî nayê zanîn.[1]

Bazara Rihayê di sala 1910 de[1]

=KTML_Bold=Derwêşên bajarê Rihayê - sala 1800=KTML_End=
[1]

=KTML_Bold=Li bajarê Rihayê dikaneke hirî - sala 1800=KTML_End=
[1]

Koma Herayê ya #Kurdên Xorasanê#, li Rihayê konserek li dar xist. Konser li hêwaneke dawetê ya li navçeya Karakopruyê hat lidarxistin.
Koma Herayê ya Kurdên Xorasanê, li Rihayê konserek li dar xist. Konser li hêwaneke dawetê ya li navçeya Karakopruyê hat lidarxistin. Gelek kes tevlî konserê bûn.
Konser piştî axaftina destpêkê dest pê kir û rastî elaqeyeke mezin a muzîkhezan hat. Di konserê de li gel klasîkên Kurdî, stranên Farisî jî hatin gotin.
Piştî konserê beşdaran govend gerand û stran gotin.[1]

=KTML_Bold=Li Rihayê nexşêya mirov a di kevir de ket dîroka arkeolojiyê=KTML_End=
Şadî

Di wê nexşeya dîwar ango li ser kevir de 5 wêne hatine çêkirin ku pêktên ji: Du mirov, gamêşek û du leopar cîh digrin û di destê mirovekî de mar û mirovê din endamê zilamtiya xwe
girtiye.
Kurdshop – Nêzîkî Girê Mirazan, di kevir de nexşeya resmê mirov li ser hatî çêkirin a 11 hezar salî di tomarên arkeolojîk de wek hunera pênaseyê ya herî kevin cîh girt.
Di wê nexşeya dîwar ango li ser kevir de 5 wêne hatine çêkirin ku pêktên ji: Du mirov, gamêşek û du leopar cîh digrin û di destê mirovekî de mar û mirovê din endamê zilamtiya xwe girtiye.
Li gor nivîsa di kovara zanistî ya Antiquity’s Project Gallery de cîh girtiye nîvîskarê lêkolînê Eylem Ozdogan ragehand: ‘’Ev wêneyên li ser wî kevirî ji aliyê kîjan civatê ve hatiye çêkirin, di vê derbarê de pir kêm agahiyên me hene.’’
Eylem Ozdogan ku di zanîngeha Stenbolê de jî arkeolog e ragehand: Li vê herêmê ew civakên ku lê jiyan dikin xwedî çandekî hevbeş in. Li gel hevdu xwedî pêwendiyekî baş in û nûbûnên civakî û çanda wan a civakî heye û li gel yek parve kirine.’’
Li gor nimûneyên ji herêmê hatine wergirtin û li gor radyokarbonê destnîşan kirina dîroka wan berdewam dikin, lê lêkolînvan dibêjin ew nexşeyane xwedî dîrokî 9 hezar sal berî zayînê ne û bi wan lêkolînan ve hîn kevnartiya wan a zêdetir jî bê destnîşan kirin. Ji ber ku ew nexşeyên li ser kevir li bajarê kevnar ê Sayburçê hatine dîtin û tê pêşbînî kirin ku, kom û civakên nêçîrvan û komker dema derbasî jiyana niştecîh dibin, 9 hezar sal berî zayînê ew dever ava kirine.
Sala borî li taxa Sayburç a ser bi navçeya Karakopru ya Rihayê ku bajarekî kevnar ê dîrokî ye, kolan destpê kirin û gelek avahiyên ji serdema neolitik hatin dîtin.
Ji ber nirxê arkeolojik ê bajarê Sayburç tê zanîn gelek avahiyên hemdemî tê plankirin ku bên hilweşandin û heta naha tenê avahiyên dîrokî nîvê wan hatine derxistin.
Ew wêneyên di kevir de hatine nexşandin, di tomarên arkeolojik de wek awayê pênaseya kevin tê nirxandin.
Dîmenê beraz ya 44 hezar salî ku di sala 2021ê lî Endonezyayê hate keşif kirin, weke parçeyekî dîrokî ya hunera herî kevin a tê zanîn hatibû tomar kirin. Lê bele di vê parçeya dîrokî de tesfîreke sehneyî tinebû.
#Arkeolog# an di sala 2011’an de jî zinarekî ku li ser tesfîr ango wêneya çûk û mirov ya 12 hezar salî hatibû keşif kirin. Ev nivîsa parçeya dîrokî ya ku di sala 2019’an de hatî amade kirin, weke pênaseya hunerê hatibû naskirin. Lê li gor hinek arkeologan ew pênase ji nîqaşê re vekiriye.
Li gor Eylem Ozdogan ew wêneyên li Sayburçê du sehneyan teswîr dikin. Ya yekem de mirov û gamêş, di ya duyem de jî du leopar li dora mirovekî ne û çîroka wan tê vegotin. Li herdu mirovên wek zilam hatine neqşandin de zilamekî endamê xwe yê zilamtiyê girtiye, lê yê din de ew tine.
Di qadekî 3.7 metreyî de ew fîgur û pênaseyê ku hatine kirin taybetmendiya metirsiyan pênase dike.
Di wêneyan de diranên leoparan û şaxên gamêş derketine pêş, lê di herdu nexşeyan de jî bi temamî çi dixwaze bê gotin bi hemû aliyan ve hîn nehatiye zanîn.
Eylem Ozdogan dibêje: ‘’Li herêmên wek Girê Mirazan û Sayburçê dikare bê gotin cîhanekî nêr û zilamî li pêş e. ajalên nêr ên dirinde û teswîrên zilam ve hewldana pênaseya hin tiştan hatine gel yek.’’
Ji Enstutiya Arkeolojiya Almanyayê arkeoloj Jens Notroff ku li ser serdema neolitik kar dike ragehand: Ew hunera pênase û vegotinê cureyekî nêr e. Nêçîrvanên dema neolitik peyama wê neqşê bi rihetî famkirine, lê me hîn bi temamî çi pênase û vegoteyek dixwaze bê gotin me fam nekiriye.
[1]

[1]

Xan û malên kerpîç ên Rihayê
Bêrîvan Karatorak
Riha… Bajarê pêxemberan. Warê şaristaniyên qedîm, destpêka xebatên zanistî… Wexta mijar dibe bajarê Rihayê mirov dikare behsa gelek taybetiyên wê yên xweser bike. Gelek cihên wê yên kevnare hene. Yek ji
wan taybetiyên wê yên herî bi nav û deng malên wê yên kevnar in ku ji kerpîçan hatine avakirin.
Xweza ne tenê ji çend daran an jî ji çend dilop baranê pêk tê. Xweza bi tena serê xwe hebûnek e. Di hundirê xwe de dihewîne gelek tiştên zanistî. Cihên ku birîn lê vedibin dîsa bi xwezayê bi derman dibin. Ax li xwe vedigere. Nû dibe, nûjen dibe û carinan jî dikeve dirûvekî din. Lê tim ji mirovahiyê re cihê jiyanê û berdewamkirinê ye.
Ku welatek bi çand û kevneşopiyên xwe dewlemend bûbe, bi saya xwezayê ye. Di xwezaya dewlemend de hilberîn hene, pêşketin hene. Ku jêderk tune be tiştekî ku were afirandin jî tune ye. Ji ber vê yekê ye ku di çand û kevneşopiyên kurdan de her tim şopên xwezayê rû didin.Welatê Kurdistanê jî yek ji wan welatan e ku ji xwezaya xwe ya dewlemend sûd wergirtiye û xwezayê di nav çand û kevneşopiyên wê de bûye xwedî cihekî girîng.
Li Kurdistanê yek ji bajarên ku bi çand, kevneşopî û mîmariyên xwe yên dîrokî bi nav û deng bûye jî bajarê Rihayê ye. Mirov dikare bi rojan behsa her taybetiyeke bajêr bike. Lê taybetiyeke xweser heye ku divê bi girîngiyekê li ser were rawestandin. Ew taybetiya ku berê gelek serdêran dide xwe malên wê yên ji kerpîçan hatine çêkirin e.
Malên kerpîç ên Rihayê ne tenê ji aliyê çandî ve xwedî girîngiyekê ne. Her wiha ji ber ku li herêmê di dîrokê de gelek ji van malan hatine çêkirin di heman demê de mirov dikare wekî bermahiyên dîrokê jî pênase bike. Ev yek dike ku wateya li van malên kerpîç hatine barkirin berfirehtir bibe.
$Mîmariya hevpariyê ne ev mal$
Malên kerpîç ên ku bêhtir li herêma Heranê hatine avakirin wekî odeyên ku bi hev ve hatine girêdan hatine avakirin. Her malek bi du, sê, çar, pênc an jî bi zêdetir odeyan bi hev ve hatine girêdan. Her odeyek bi deriyekî fireh û nîvgiloverî derdikeve odeyeke din. Bi vî awayî hemû ode bi hev ve ne.
Di serdemên berê de, di her odeyekê de malbatek jiyaye. An jî her ferdekî ku zewiciye ji dêvla ji malê cuda bibe odeyek jê re hatiye veqetandin. Bi saya vê yekê malbat û xizm ji hev dûr neketine. Pêdivî bi tu malên din an jî bi dûrketinê nemaye.
Dengê kenê zarokên ku bi hev re dilîzin bilind dibe. Kî dizane zarokan çend lîstik afirandine di van malên balkêş de. Çend jinan derd û kulên xwe bi hev re parve kirine. Çend jin gihîştine hewara hev. Çend dengbêjan bi dengê xwe yê qedîfe dilê welatiyan geş kirine di van malan de.
Ji ber ku di serdemên berê de elektrîk tune bûye malên ku hatine avakirin jî li gor wan şert û mercan hatine avakirin. Di banê malên ku serê wan wekî qubbeyekê hatiye avakirin de qulek hatiye hiştin. Bi saya vê qulê hem tîrêjên rojê dikevin hundir û ode ronî dibin hem jî hewa an jî dûye di hundir de derdikeve derve.
Malên kerpîçî bi dirêjiya xwe digihin heta pênc metreyan. Malên ku di avakirina wan de bêhtir kerpîç tê bikaranîn ji ber ku li herêma Rihayê dar hindik in, banê wan bi tuglayan hatine avakirin. Di serê her malekê de bi qasî hezar û pênc sed tugla tên bikaranîn. Banê wan jî ber bi jor ve teng dibin û wekî qubbeyekê xuya dibin.
$Dewsa vê çandê xalî maye$
Dîroka van malên kevnare her çiqas nehatibe zelalkirin jî tê zanîn ku li herêmê bi sedsalan di van malan de hatiye jiyîn. Ji ber tiştên ku di xerca malan de hatine bikaranîn havînan hundirê malan hênik e û zivistanan jî germ e.
Ji dîrokê heta roja me mirovahî di pey lêgerîna stargehekê de bûye. Ji ber vê yekê bi derfetên heyî hewl dane ji xwe re malên baş ava bikin. Di wan serdeman de tenê ax, av û ka hebûye û li gor van tiştan xerca malan hatiye çêkirin. Her çiqas ji bo qayîmkirina xercê li hin deveran rûnê gulan û sipîka hêkê hatibe bikaranîn jî li hemû herêman ev derfet tune bûye. Lê belê li her herêmekê ka, av û ax hebûye. Ji ber vê yekê tiştên herî girîng ên ji bo xercê ka, ax û av e.
Da ku malên kerpîçî demeke dirêj li ser piyan bimînin ya girîng ew e ku guhdanek ji wan re divê. Pêwîst e ku serê du-sê salan carekê xerca wê ya aliyê derve were nûkirin ku mal zû bi zû hilneweşe.
Her çiqas xerca kerpîçê wekî bêderfetiyekê were pênasekirin jî gelek feydeyên vê xercê hebûne. Li gel parastina mirovan a ji avhewaya dijwar, wekî xwedîlêderketin û parastina xwezayê jî mirov dikare pênase bike. Xerca kerpîçê ji xwezayê tê û bi tu awayî zerarê nade xwezayê. Li gel vê yekê xerc piştî hilweşandina malan dîsa tê bikaranîn. Xweza li xwezayê vedigere. Dirûv diguhere xweza lê dîsa jî vediguhere eslê xwe.
Di roja me de malên kerpîçî nayên bikaranîn êdî. Lê hem wekî nîşaneyeke dîrokê hem jî wekî parastina çanda kurdan malên kevnare yên kerpîçî tên parastin û wekî çand û kevneşopiyeke kurdan tên nîşandan. Tenê ji ber dîtina van malan jî be salê bi hezaran serdêr berê xwe didin herêma Rihayê.
Bi serbilindiya dîrokê, bi dilrehmiya xwezayê û bi hewldanên kurdistaniyan malên kerpîçî dibin rengekî welat û hem di bîra welatiyan de hem jî di rûpelên dîrokê de wekî çand û kevneşopiyeke xweser a kurdan cihê xwe digire.[1]