=KTML_Bold=Belgeyên Hewramanê: Îsbatkerê dîroka kevnar a niştecihbûnê li Kurdistanê=KTML_End=

Hewram Ehmedî
Dîroka nîştecihbûnê li Kurdistanê vedigere bo serdema beriya dîrokê. Pêwendiya kevntirîn şûnwara nîştecihbûna mirov di pîvandina erdê û kolandina li devera #Hewraman# ê, vedigere bo serdema kevirî ya kevn ku li gor gotina #şûnwar# nasan temenê wê zêdetir ji 40 hezar sal heta nêzî 12 hezar sal e. Di vê pêwendiyê de, “belgeyên Hewramanê” hin belgeyên giranbuha ne ku di destpêka sedsala bîstem de li navçeya Hewramanê hatine vedîtin û beşdariyeke berçav di lêkolînên zimannasî û herwisa dîroka kevnar a Hewramanê de hebûye.
Li gora lêkolîna şûnwarnasan, bi tementirîn xelkê nîştecih di wê navçeyê de, vedigere bo derdora hezareya heştem a beriya zayînê. Jiyana van xelkan li ser bingeha ajeldarî û jiyaneke koçberî bûye û piştî nîştecihbûn di vê navçeyê de bajarek li Hewramanê ava kirine.
Belgeyên Hewramanê di sala 1905an de li şikefteke çiyayê Şaho li nêzîkî gundên “Palingan” ku tê de yekemîn keleha hikûmeta Erdelan bûye û “Tengîwerê” ku nivîseke serdema Sûriyan tê de ye, ji aliyê peyrewê “Şêx Eladîn Neqşbendî” ve li nav kûzikekê di şikeftekê de hatiye dîtin.
Destpêka sedsala bîstem ku “Dr. Seîdxanê Kurdistanî” ji bo niştergeriya çavê “Ebas Qulî Xan” diçe Merîwanê, wan belgenameyan bi dest dixe û li sala 1913an dibe Lendenê û radestê muzexaneya Brîtanyayê dike. Ev belge pêk hatibûn ji sê belgeyên ku li ser pîsta xezalê hatibû nivîsîn. Du lib ji wan bi zimanê yûnanî û ya sêyem jî bi zimanê aramî hatibûn nivîsîn û her sêyê wan bi xetê bizmarî û di serdema desthilata eşkaniyan de hatibûne nivîsîn.
Du belgenameyên yekem ji aliyê şûnwarnas û ferhengnivîsê brîtanî ê bi navê “Ellis Means” ve ji zimanên kevnar hatine wergerandin û di kovara lêkolînî ya “Hellenic” a yûnanî de hatine weşandin. Dîroka van her du belgeyan li ser bingeha dîroka “Slûkiyan” e ku yek ji wan hevdem e bi 88/87 b.z. û ya din jî vedigere bo 21/22 b.z. Li ser pişta yek ji wan çend peyv bi zimanê partî hatiye nivîsandin ku kurtenivîsa deqa yûnanî ye û reng e dîroka nivîsa wê ji deqa yûnanî nûtir be.
Du nivîsên yekem li serdema eşka nehem û dawî desthilata eşka sêzdehem hatine nivîsîn. Ev du belge pêwendiya wan bi firotina nîve\sê dang baxê tirî bi navê (GK. Dadbakabag, Dadbakanra) li gundê Kopanîs (Kop(h)anis) ku reng e heman gundê niha yê “Kopî” li Qeredax, hilkeftî li rojavayê deşta “Şarezûr”ê hebe.
Belgenameya sêyem ku bi rênivîs û zimanê partî ye û dîrokeke partiyî heye û vedigere bo serdema yekem a zayînê (vêdiçe 12- 11 b.z. be), ji aliyê E. Kavilî ve hatiye wergerandin. Belgenameya sêyem li ser firotina nîveya rezeke tirî bi alavên çandiniyê re ye, ku ji aliyê “Pataspak” ê kurê “Tîrên” ve bi “Ewîl” ê kurê “Baynîn” bi 65 dirheman hatiye firotin. Ji bilî firoşyar û kiriyar, navê çend şahidan jî di vê belgeyê de hatiye. Li gorî Profesor Kavilî, belgeya sêyem a Hewramanê bi zimanê Pehlewî yê Partî ye, lê eva jî di demekê de ye ku Profesor Mînis wê yekê nêzîkî zimanê kurdî dizane.
Di rastî de hûrbûn li belgenameyên Hewramanê ji dîtingeha zimanzanî, dîrokî, pêwendiyên civakî û aborî û lêkolînkirin li ol û baweriyên kevnar li navçeya cografiyaya Rojhilata Navîn û bi taybetî navçeya Hewramanê li Kurdistanê, ronahiyê dixe ser tem û mijî û nediyarên Kurdistanê.
Di sê belgeyên Herwamanê de komek peyv û navê hin kesan tê dîtin ku ji rêûresm û bîr û bawerên kevnar ên wan kesên li çiyayên Zagrosê dijîn çavkanî girtiye. Peyvên wek “Aramist”, “Erdîn”, “Eriştêt” û “Dadbaga Bag” îşareyek in bi rojên perestina Mezda û rêûresama Mezdayîsan (perestina Ehûra Mezda) di vê navçeyê de.
Herwiha ji dîtingeha zimannasî ve jî, belge weke belgenameyeke dîrokî û kevnar û berhemek kultûrî ya giranbiha tê dîtin. Li gorî belgenameya sêyem a Hewramanê, du hezar û bîst sal berî niha, cureke taybet a rênivîsê di nav bav û kalên kurdên îroyîn de adet bûye, ku bi alfabeya aramî hatiye nivîsandin û di wê serdemê de ji bo nivîsandina belgeyên fermî hatiye sûdwergirtin.
Ev belge vê rastiyê nîşan dide ku di wê demê de pêwendiyeke yasayî ya yekgirtî di navbera rûniştiyên Hewramanê de hebûye û bi mebesta bi kirêgirtina baxeke tirî di wê navçeyê de, lihevhatin li cem şahidan hatiye kirin û nûnerê hikûmetê pejirandiye û mohr kiriye.
Herwisa ev belgename wê yekê derdixin ku pêwendiya çandinî û geşepêdana zeviyan di wan rojan de girîngiyek taybet hebûye. Di yek hevokê de em dikarin wê yekê bêjin ku belgeyên Hewramanê îşareyek in bo dîroka dûr û dirêj a nîştecihbûn û şaristaniyet di wê beşa Kurdistanê de.
[1]

Gundê Dizlî, dergeha Hewramanê
Çiro Hewramî

Dizlî yek ji gundên #Hewraman# ê ye û ev gunde rû li çiyayên Dalanî, Qelabirûsk û Milexure dike. Ev gunde ser bi bajarê Sewlavaya parêzgeha Sinê ye û li 25 kîlometreya Sewlava û 130 kîlometreya Sinê hilkeftî ye. Bilindahiya Dzilî ji asta deryayê 1400 metre ye. Erdnîgariya gund wisa hilkeftî ye ku bi çend kelehekê ve hatiye dorpêçkirin ku pêk hatine ji kelehên “Mîtra, Pirsing, Baneberze û Gewranê.
Dizlî keşûhewayek çiyayî heye û Havînên vî gundî hênik in û li Zivistanê jî sar e. Dizlî yek ji wan gundan e ku geştyarek zêde serdan dike, bi taybetî di demsala Havîn û Zivistanê de ku ew navçeye bi befrê tê veşartin. Dizlî sirûştek bedew heye û xwediyê çendin kanî û çem e, herwisa li çiyayên bilind ên derdora vî gundî çendîn cureyên giyayan hene: “Hezbê, rizyanik, bereza û pûnge û hwd”.
Dizlî li Hewraman û Merîwanê xwedan seyrangehek bi navûbang e, ew jî Kanî Xiyaran e. Ev seyrangehe dîmenek bedew heye û keşûhewayek xweş heye, lewma rojane gelek xelk bo seyrankirin û geştkirinê diçine wir.
Li gor amarên dawî, hejmara rûniştiyên gundê Dizlî 2,700 kes bûye, lê niha ew amare zêde bûye û xelkê vî gundî ji bo debara jiyana xwe bi çandinî, ajeldarî, baxçevanî û hunera destî ve mijûl in.
Ev gunde xwediyê dîrokeke dûr û dirêj e û wek dergeha Hewramanê tê naskirin. Berê navê vî gundî “Dijle” bûye ku tê wateya “Keleha piçûk”, lê paşê navê wî hate guherîn û bûye bi Dizlî. Herwiha çendîn caran rû bi rûyê jinavçûn û şewitandinê bûye, lewra şûna wî gundî hatiye veguhastin û heta di dema êrîşa Îslamê de ji aliyê Ereban ve hatiye şewitandin.
Li gundê Dizlî çend zana û kesayetî hilkeftî ne, yek ji wan “Mela Hesenê Dizlî” ye. Mela Hesen zanayekî olî û helbestvan bû û bi du zaraveyên Hewramî û Soranî û herwisa bi Farsî jî helbest vehûnandiye. Mela Hesen di warê olî de wekî melayek nûxwaz tê hesibandin û her lewma jî waliyê Bexdayê pêşniyara çend pile û postekê wekî “muftiyê Bexdayê” jê dike, lê Mela Hesen wê pişniyarê red dike û dazwazê ji waliyê Bexdayê dike ku wî bişîne bo zanîngeha “Ezer”ê, ew jî pêşniyara wî qebûl dike û dişîne bo welatê Mîsrê û bo heyama du salan li wê zanîngehê dixwîne. Mela Hesen gelek zîrek bûye û ji ber jêriya xwe di wê zanîngehê de dibe wanebêj û bo heyama neh mehan li wir dimîne.
Yek din ji wan kesayetiyên gundê Dizliyê, “Mehmûd Xanê Dizlî” bû. Ew kesayetiyê mezin di serdema xwe de roleke girîng hebûye û xwedan helwêsta netewî bûye û eslê xwe Hewramî bûye, lê hevkariya Soraniyan kiriye. Herwisa Neqişbendî bûye û hevkariya Qadiriyan jî daye. Mehmûd Xanê Dizlî li dijî rejîma Paşayetiya Riza Şah û dagîrkariya Birîtaniyayê şer kiriye û her lewma jî çendîn caran xistine girtîgehê. Herwisa piştevanê şoreşa Başûrê Kurdistanê jî bûye û eva jî di şoreşa Şêx Mehmûdê Hefîd de ji bo me derdikeve. Navbirî hevkariya Melik Mehmûd kiriye bo şerê li dijî Îngilîzan û piştî binçavkirina Melik Mehmûd hevkariya malbta Hefîd kiriye bo wê ku biçine Merîwanê û ji destê Îngilîzan rizgar bin.
Dizlî dergeha Hewramanê ye û gundekî navdar û dîrokî û geştiyarî ye ku gelek geştyar serdana vî gundî dikin.
Dizlî ji ber hilkefta xwe ya erdnîgarî ve, di dema şerên “Îskenderê Meqdûnî, êrîşa Mexulan û fethên Îslamî” de keleha polayî ya Hewramanê bûye.
Yek ji taybetiyên vî gundî “Duwanzdeh Eshabe” ye; Li gorî nerîn û baweriya xelkê Dizliyê, di dema fethên Îslamî de, ev kes hatine sînorê Kurdistanê û li wir hatine kuştin û goristaneke taybet ji wan re hatiye çêkirin, lê piştre xelkê wê deverê bûne Misilman û ew çend kesayetiyane li cem wan pîroz in.
[1]

[1]

Nav: Hewranan
Navê bav: Mehmud Hemîd Mihemed
Navê Dayikê: #Sergûl Hesen Emîn#
Sala Jidayikbûnê: 1986
Dîroka girtin û enfalê: #14-04-1988#
Dîroka girtin û enfalê: Gundê Tûkin, bajarokê Serqela, bajarokê #Kifrî#
Cihê enfalê: Gundê tûkin, bajarokê Serqela, bajarokê Kifrî
Cihê mirinê: Başûrê iraqê
Sala mirinê: 1988
$jiyanname$
Welatiyeke kurd ê ji gund ê tûkin, bajarokê Serqela, bajarokê Kifrî bûyê di roja 14-04-1988 de di qonaxa (3) a enfala germiyanê de ji aliyê hêzên artêşa iraqê ve hat enfalkirn.[1][2]

Hewraman; Welatê Keviran
Di 14, 11, 2022
Wênegir Husamettîn Bahçe piştî projeyên xwe yên “Koçer”, “Êzîdî”, “Sûryaniyên Turabdînê” û “Mazxana” vê carê bi projeya xwe ya “Hewraman” daye pey civakeke îzolekirî û di çarçoveya vê projeyê de gelek fotografên belgeyî girtine kitêba “Hewraman” jî encama wê ye.
Husamettîn Bahçe weke wênegirekî Kurd ji gotina “Tu yê li gencîneya xwe li wî cihî bigerî yê ku te ew lê winda kiriye…” feyz digire û projeyeke bi navê “Hewraman” ku ji gelek fotografên belgeyî pêk tê, biriye serî. Husamettîn Bahçe motivasyona xwe ya ji bo vê projeyê, wiha tîne ziman: “Min jî hêz ji van gotinan girt û min dît ku ez li ser jiyana sosyo-kulturî ya Hewramana ku pişta xwe spartiye Zagrosan, hevpeyvînê dikim. Kurt û kurmancî, ew çiya û mirovên li wan çiyayan dijîn, sedema çêkirina min ya vê projeyê ne.”
Husammettîn Bahçe wênegirekî ji Diyarbekirê ye. Weke endamekî “Kolektîfa NarPhotos a Fotografan” bêhtir bala wî li ser fotografên belgeyî ye û ew nexasim di vî warî de dixebite. Pêşangeha wî ya yekem bi navê “Koçer” derbarê koçeran de bû. Wî wêneyên gelek koçeran li zozanan girtibû û ev wêneyên xwe sala 2003’yan di pêşangehê de nîşanî xelkê dabûn. Piştî vê pêşangeha xwe, ew çû Başûrê Kurdistanê û vê carê da pey şopa Êzîdiyan û sala 2006’an jî pêşangeha bi navê “Êzîdî” vekir. Piştî vê xebata xwe wî dixwest behsa Sûryaniyên Turabdînê bike. Ji lewma, sala 2008’an jî pêşangeha bi navê “Sûryaniyên Turabdînê” vekir. Her wiha wî sala 2011’an jî jiyanên rojane yên li Amedê kire mijara kadraja xwe û bi navê “Mazxana” pêşangeheke din jî vekir. Ev xebata wî di heman demê de weke pirtûk jî hat çapkirin.
Xebata wî ya bi navê “Li welatê keviran; Hewraman” ya dawî ye. Piştî ku ew çend car çû serdana Hewramanê, pê re arşîveke baş çebûye û wî ev arşîva fotografan di pirtûka “Hewraman” de kom kir û ev pirtûk ji Weşanên Wêjegeh derçû.
$Civakên îzolebûyî dike belge û nîşan dide$
Husamettîn Bahçe projeya xwe ya dawî ya bi navê “Hewraman” jî weke dewama projeyên xwe yên din dibîne û taybetmendiyeke hevpar nîşan dike di nava van xebatên xwe de. Bahçe ji bo coğrafya Hewramanê dibêje, ew li derveyî dinyayê hatiye hiştin û wekî encama vê yekê jî wan nirxên xwe yên çandî parastine û ev yek bûye hîm û sedem ku ew derbarê Hewramanê de projeyeke dûr û dirêj çêke. Ew projeya xwe wiha dinirxîne: “Taybetiya hevpar a ku ev serpêhatî bi hev ve gire dan jî ev bû; civakên navbirî bi awayekî, beşekî wan hatibûn îzolekirin û ji ber îzalasyonê, her sê civakan jî xwe û kakila xwe parastibûn û li ser reh û bingehê xwe mabûn; û her sê projeyan jî, li ser çarçoveya têgehên parastina kakilê xwe û xwegirêdana bi rehên xwe ve, ev civak li xwe kiribûn mijar.”
$Oromon yan jî Welatê Medan$
Bahçe di pirtûka xwe ya “Hewraman” de li gel fotografên xwe, gotarek jî belav kiriye û ew di vê gotarê de behsa dîroka Hewramanê û serpêhatiya xwe ya vê projeyê dike. Li gorî agahiyên Bahçe, navê Hewramanê di dîrokê de bi gelek awayên cihê hatiye hildan û navên ji bo Hewramanê tên hilanîn jî bêhtir îşaret bi erdnîgariya Hewramanê ya asê dikin. Weke, Welatê Rojê, Welatê Keviran, Warê Pak û Pîroz, Welatê Medan… Jixwe, peyva “Oromon” bi zimanê Asûriyan e jî tê maneya “Welatê Medan” û navê Hewramana niha ji vê peyvê peyda bûye. Lê Bahçe navê “Welatê Keviran” kiriye sernavê gotara xwe û bi vî awayî behsa Welatê Keviran, Hewramanê kiriye. Belê, ew Hewramana ku Skender gotibû, “Min li wan çiyayan nîvê artêşa xwe winda kir!”
$Ji bo projeyê hînî Hewramî dibe$
Bahçe di gotara xwe de dibêje, Hewraman di navbera Rojhilat û Başûrê Kurdistanê de di hembêza çiyayên Zagrosan de ye û Hewramanê weke sê beşan dabeş dike; Hewramana Text, Hewramana Lihon û Hewramana Jawero. Geştûgera Bahçe ya demkurt û ya yekem di rojên dawî yên sala 2018’an de pêk tê. Ew destpêkê diçe serdana Hewramana Text lê serdana wî ya ewilî bi reşbînî bi dawî dibe. Bahçe vê rewşê wiha rave dike, “Yek ji gelemşeyên herî giring ew bû ku min li ser vê şêwezarê bi peyvekê jî nizanîbû. Lê kanalên televiziyonê yên ku weşana xwe bi Kurdî dikirin, bûbûn sedem ku gelek kesên li Hewramanê dijiyan hindik be jî, hinî şêwezarên Kurmancî û Soranî bibin. Vê yekê, hindik be jî, hêsanî bo me çêkir da ku em karibin bi hev re bidin û bistînin. Min jî dest pê kir, peyvên ku bi Hewramî hîn dibûm, di deftera xwe de binivîsîm.” Bahçe piştî vê serdana xwe ya ewilî, berê xwe dide Hewramana Jawero ku gundên bi navê Palangan, Tengîser û Avheng jî lê bûne. Lê ew diyar dike ji bo projeya xwe, herî zêde çûye Hewramana Text û gelek demsal li wir fotograf girtine.-Ozgurpolitika
[1]

Hewraman, mîrata Kurdistanê ya ji bo mirovahiyê
Hanî

Cografiya Hewramanê
Hewraman herêmeke çiyayî û geştiyarî ya Kurdistanê ye û dikeve navbera parêzgehên #Kirmaşan# û Sinê yên Rojhilatê Kurdistana Îranê û parêzgeha Helebce ya Başûrê Kurdistanê û xwediyê taybetmendiyên dîrokî û çandî û zimanî ye.
Herêma Hewramanê ji çend beşan pêk tê: Jawaro, Gawero, Rezaw û Kemere, Lihon, Dizlî û Hewramana Text.
Hewraman ji aliyê folklorê ve gelek dewlemend e û muzîk û kincên taybet bi xwe hene. Piraniya xelkê Hewramanê bi kurdî û devoka hewramî diaxivin. Pawe, Nodşe (Nodşa), Hewramana Text li Rojhilatê Kurdistanê û Tewêle û Biyare li Başûrê Kurdistanê navendên bajarî yên Hewramanê ne.
Hewraman herêmeke Kurdistanî ye û di nav dilê Kurdistanê de ye, tejî çiya û gelî û zozanan, deşt e û panahiyên vê pir hindik in, Hewraman beşek ji cembera çiyayên Zagrosê ye. Bilindahiya çiyayan di navbera 1270-3390 metra de ne. Xwezaya herêmê wisa kiriye ku li van çiyayan bi dijwarî erd ji bo çandiniyê û baxçeyan birêxistin bikin, ji ber wê jî baxên wan cem wan hezkirî ne û xelk jî bi keda wê naskirî ne.
Hewraman li herdu eniyên Rojhilat û Başûrê Kurdistanê nêzîkî 700-3000 m ji asta deryayê bilind e. Ew rûbera bi qasî 3.000-3.500 kîlometran çargoşe ye.
Hewraman navçeyeke di çarçoveya Kurdistana mezin de mîna herêmeke biçûk e ku ji aliyê cografiyayî li warê rewşenbîrî, aborî û hunerî ve xwediyê mohra xwe ye. Ev herêm ji ber ku di nav çiya û deverên dijwar de cih digire, teşe girtiye û di şiyanê de nine ku zêde berfireh û mezin bibe, zêdetir ya ku heye berfireh bibe, ji ber wê jî taybetiyên xwe yên cografiyayî afirandiye.
Lê, hejmareke zêde ji xelkê Hewramanê koçberî navçeyên derveyî Hewramê bûne, bi taybet bajarên Merîwan û Sine yên Rojhilatê Kurdistanê û li Başûrê Kurdistanê jî zêdetir berê xwe dane Helebce, Xurmal û Silêmaniyê.
Av û hewayê Hewramanê
1 .Di demsala Biharê de baraneke xweş û gur dibare û xwezaya xemilî û bedev heye. Di demsala Biharê de xelkê Hewramanê zêdetir mijûlî karê baxçeyên xwe ne, bi taybetî baxçevanên wan mijûlî nûjenkirina têlan in û tov û daran diçînin.
2. Hewraman di demsala Havînê de av û hewaya wê navîn û hênik e.
3 . Di demsala Payîzê de, Payîzek dirêj ji ber verîna belgên baxçan, hewayeke xweş û xemgîn dide herêmê, ji destpêkê ve xelkê deverê berhemên xwe berhev dikin û vedigerînin malên xwe.
4. Demsala Zivistanê de baran pir dibare û di mehên Befranbar û Rêbendanê de jî perçeyek herêmê bi berfê spî dibe û germahî carna dadikeve nêzî 10 pileyan di bin sifirê de. Xelkê gundên Hewramanê ji ber sir û serma û berfa zivistanê nikarin kar bikin, belkî hin caran hatinûçûn di navbera wan de jî qut dibe. Her wiha ji ber ku di vê demsalê de ji ber berfê nikarin heywanên xwe derxin derve, di demsala havînê de bi qasî debarê berhev dikin da ku ew demeke dirêj bijîn, ku têra heyama wê demsalê ya heywanên wan bike. Helbet ev ji bo xwedîkirina heywanan karekî pir dijwar e.
Xelkê Hewramanê di dirêjahiya dîrokê de li vê herêmê bi cih bûne û xwe li gel jiyana herêma xwe rêk xistine û ti demî wek eşîrên din bo navçên germ û daristan koç nakin.
Hewraman di destpêka avabûn û temenê vejîna xwe de, ji warê cil û bergên xwe ve, xwediyê cil û bergên kurdî yên resen yên kurdevarî yên taybet bi xwe ye ku heta bi cil û bergên kurdî karên rojane jî encam didin û curek pêlavên destçêkirî jî hene, ku pêlavên destçêkirî û taybet ên herêmê ne û li gel cil û bergên Kurdî guncaw in.
Aliyên hunerî yên Hewramanê
Ger em li aliyê hunerî yê Hewramanê ya Kurdî binerin, em dibînin ku muzîka wan a taybet heye, ya herî taybet Siyaçemane ye. Rêvebirên wê di wê baweriyê de ne ku mûzîk û stranên Hewramanê ji dengê ba, baran, xweşîna kanî û harîna çem û rûbar û lorîna canliberan çavkanî wergirtiye û dibe ku mîna dîroka gelê Kurd gelek guhertin bi ser de hatibin. Paşê mirovê Kurd bi teqlîdkirina wan dengan, guncanek di navbera dahênana xwe û diyardeyên xwazayî de çê kiribin û ev rewşa jî hêdî hêdî di xweşî û nexweşiyan de derketiye holê.
Kurteyek ji dîroka Hewramanê
Her kesê ku biçe Hewramanê, dizane ku dîrokeke wê ya pir kevin heye û cihê şer û pevçûn û rikberiyan bûye, bi taybetî di serdema desthilatdarên herêmê û desthilatdariya êrîşên Baban, Erdelan, êrîşa Qizilbaş, Osmanî û Sefewî de bûye meydana hevrikiyê. Tê gotin ku ji ber tengezarî û dijwariya herêmê di dema êrîşa Îskenderê Meqdûnî de, Hewraman girtîgeheke êxsîrên şer û sûcdarên li ser destê padîşah bûye.
Yek ji wan navçeyên ku bi awayên curbicur beşdarî di ragihandina Komara Kurdistanê de kir û amadeyiya xwe û piştevaniya xwe ji bo Komara Kurdistanê nîşan da, Hewraman bû.
Devera Hewramanê ti serdemî bi hêsanî xwe çemandin û himbêz vekirî nebûye an ti hegemonyayeke siyasî û baweriyeke olî nebûye û dîrokê jî ev helwesta xelkê Hewramanê nas kiriye.
Sê Hezar salan berê, li serdema Eşkaniyan û Erdevanê çarem heta hatina Îslamê bo herêmê, her çar salan carekê li her du aliyên Hewramana text û dijwar hilbijartinên parlamentoyê dihatin kirin. Ji parlementoya Hewramanê re digotin Jîhirlê û Merê, ango Encûmena aqilmendan.
Navê Hewraman
Hin lêkolîner dibêjin ku peyva Hewraman ji Uraman, ku tê wateya Ura, tê wateya dîwar an kelehek xurt û giran, ku tê wateya cih, avahî û rûniştinê. Ji ber vê yekê Hewraman tê wateya niştecihbûna dijwar û navçeya niştecihbûnê ya dijwar.
Ramaneke din jî heye ku Hewraman ji “Ahûra Mazda” tê, yanî cihê Ahûra Mazda xwedavendanê ola Zerdeştî ye.
Hin kes jî li ser wê baweriyê ne ku Hewraman ji du peyvên hewar + eman an aman pêkhatiye, ku tê wateya: Penageha ewleh û aramiyê.
Tomara Cîhanî ya Hewramanê
Civîna 44emîn a Komîteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê, herêma Hewramanê ya Kurdistanê wek Mîrata Cîhanî tomar kir. Ji bo ku Hewraman ji aliyê UNESCOyê ve bê tomarkirin, xelkê herêmê ji bo civîna Komîta Mîrata Çandî ya UNESCOyê belgeyên pêwîst kom kiribûn. Civîn li bajarê Focyo yê Çînê li ser hêl hat lidarxistin û Hewraman ji bo mirovahiyê weke mîrateke bi qîmet hat naskirin.
[1]

Wênegir Husamettîn Bahçe piştî projeyên xwe yên “#Koçer#”, “#Êzîdî#”, “Sûryaniyên Turabdînê” û “Mazxana” vê carê bi projeya xwe ya “#Hewraman#” daye pey civakeke îzolekirî û di çarçoveya vê projeyê de gelek fotografên belgeyî girtine kitêba “Hewraman” jî encama wê ye.
Husamettîn Bahçe weke wênegirekî Kurd ji gotina “Tu yê li gencîneya xwe li wî cihî bigerî yê ku te ew lê winda kiriye…” feyz digire û projeyeke bi navê “Hewraman” ku ji gelek fotografên belgeyî pêk tê, biriye serî. Husamettîn Bahçe motivasyona xwe ya ji bo vê projeyê, wiha tîne ziman: “Min jî hêz ji van gotinan girt û min dît ku ez li ser jiyana sosyo-kulturî ya Hewramana ku pişta xwe spartiye Zagrosan, hevpeyvînê dikim. Kurt û kurmancî, ew çiya û mirovên li wan çiyayan dijîn, sedema çêkirina min ya vê projeyê ne.”
Husammettîn Bahçe wênegirekî ji Diyarbekirê ye. Weke endamekî “Kolektîfa NarPhotos a Fotografan” bêhtir bala wî li ser fotografên belgeyî ye û ew nexasim di vî warî de dixebite. Pêşangeha wî ya yekem bi navê “Koçer” derbarê koçeran de bû. Wî wêneyên gelek koçeran li zozanan girtibû û ev wêneyên xwe sala 2003’yan di pêşangehê de nîşanî xelkê dabûn. Piştî vê pêşangeha xwe, ew çû Başûrê Kurdistanê û vê carê da pey şopa Êzîdiyan û sala 2006’an jî pêşangeha bi navê “Êzîdî” vekir. Piştî vê xebata xwe wî dixwest behsa Sûryaniyên Turabdînê bike. Ji lewma, sala 2008’an jî pêşangeha bi navê “Sûryaniyên Turabdînê” vekir. Her wiha wî sala 2011’an jî jiyanên rojane yên li Amedê kire mijara kadraja xwe û bi navê “Mazxana” pêşangeheke din jî vekir. Ev xebata wî di heman demê de weke pirtûk jî hat çapkirin.
Xebata wî ya bi navê “Li welatê keviran; Hewraman” ya dawî ye. Piştî ku ew çend car çû serdana Hewramanê, pê re arşîveke baş çebûye û wî ev arşîva fotografan di pirtûka “Hewraman” de kom kir û ev pirtûk ji Weşanên Wêjegeh derçû.
Civakên îzolebûyî dike belge û nîşan dide
Husamettîn Bahçe projeya xwe ya dawî ya bi navê “Hewraman” jî weke dewama projeyên xwe yên din dibîne û taybetmendiyeke hevpar nîşan dike di nava van xebatên xwe de. Bahçe ji bo coğrafya Hewramanê dibêje, ew li derveyî dinyayê hatiye hiştin û wekî encama vê yekê jî wan nirxên xwe yên çandî parastine û ev yek bûye hîm û sedem ku ew derbarê Hewramanê de projeyeke dûr û dirêj çêke. Ew projeya xwe wiha dinirxîne: “Taybetiya hevpar a ku ev serpêhatî bi hev ve gire dan jî ev bû; civakên navbirî bi awayekî, beşekî wan hatibûn îzolekirin û ji ber îzalasyonê, her sê civakan jî xwe û kakila xwe parastibûn û li ser reh û bingehê xwe mabûn; û her sê projeyan jî, li ser çarçoveya têgehên parastina kakilê xwe û xwegirêdana bi rehên xwe ve, ev civak li xwe kiribûn mijar.”
Oromon yan jî Welatê Medan
Bahçe di pirtûka xwe ya “Hewraman” de li gel fotografên xwe, gotarek jî belav kiriye û ew di vê gotarê de behsa dîroka Hewramanê û serpêhatiya xwe ya vê projeyê dike. Li gorî agahiyên Bahçe, navê Hewramanê di dîrokê de bi gelek awayên cihê hatiye hildan û navên ji bo Hewramanê tên hilanîn jî bêhtir îşaret bi erdnîgariya Hewramanê ya asê dikin. Weke, Welatê Rojê, Welatê Keviran, Warê Pak û Pîroz, Welatê Medan… Jixwe, peyva “Oromon” bi zimanê Asûriyan e jî tê maneya “Welatê Medan” û navê Hewramana niha ji vê peyvê peyda bûye. Lê Bahçe navê “Welatê Keviran” kiriye sernavê gotara xwe û bi vî awayî behsa Welatê Keviran, Hewramanê kiriye. Belê, ew Hewramana ku Skender gotibû, “Min li wan çiyayan nîvê artêşa xwe winda kir!”
Ji bo projeyê hînî Hewramî dibe
Bahçe di gotara xwe de dibêje, Hewraman di navbera Rojhilat û Başûrê Kurdistanê de di hembêza çiyayên Zagrosan de ye û Hewramanê weke sê beşan dabeş dike; Hewramana Text, Hewramana Lihon û Hewramana Jawero. Geştûgera Bahçe ya demkurt û ya yekem di rojên dawî yên sala 2018’an de pêk tê. Ew destpêkê diçe serdana Hewramana Text lê serdana wî ya ewilî bi reşbînî bi dawî dibe. Bahçe vê rewşê wiha rave dike, “Yek ji gelemşeyên herî giring ew bû ku min li ser vê şêwezarê bi peyvekê jî nizanîbû. Lê kanalên televiziyonê yên ku weşana xwe bi Kurdî dikirin, bûbûn sedem ku gelek kesên li Hewramanê dijiyan hindik be jî, hinî şêwezarên Kurmancî û Soranî bibin. Vê yekê, hindik be jî, hêsanî bo me çêkir da ku em karibin bi hev re bidin û bistînin. Min jî dest pê kir, peyvên ku bi Hewramî hîn dibûm, di deftera xwe de binivîsîm.” Bahçe piştî vê serdana xwe ya ewilî, berê xwe dide Hewramana Jawero ku gundên bi navê Palangan, Tengîser û Avheng jî lê bûne. Lê ew diyar dike ji bo projeya xwe, herî zêde çûye Hewramana Text û gelek demsal li wir fotograf girtine.-Ozgurpolitika[1]

Hewramana Text: Belgeya şaristaniyetê li Kurdistan û mîrata çandî bo cîhanê
Hewram Ehmedî

Hewraman tenê navê bajarekî yan herêmeke Rojhilatê Kurdistanê nîne. Di rastî de #Hewraman# navendeke çandî ye ku di navbera Rojhilat û Başûrê Kurdistanê de hatiye dabeşkirin. Hewramana Herêma Kurdistanê girêdayî parêzgeha Helebceyê ye û Hewramana Rojhilatê jî bi ser çar navçeyan de hatiye dabeşkirin: Hewramana Text, Lehon, Jawero û Şamiyan.
Ev her çar navçe li du parêzgehên Sine û Kirmaşanê hilkeftî ne. Navçeya Hewramana Text berevajiyê navê xwe, navçeyeke çiyayî ye û li gor gotina xelkê navçeyê, serdemekê bajarekî mezin û navendeke taybet bûye, her lewma jê re dibêjin Text yan jî navenda desthilata navçeya Hewramê. Ev beşa Hewramanê ji rojava ve bi Hewramana Herêma Kurdistanê, ji bakur ve bi bajarê Sewlava, ji başûr bi parêzgeha Kirmaşan û bajarê Paweyê ve hevsînor e. Ev navçe xwedana bajarekî bi navê Hewramana Text e û çend gund hene ku ev in: Kemala, Serpîr, Bilber, Jîwar, Naw û Nuwên.
Piraniya çavkaniyên zimanzanî, zaraveyê Hewramanê bi Goranî didine zanîn ku bixwe ser bi tayek ji zimanê kurdî wate Zaza-Goranî ye. Navê Hewramana Text di belgenameyên dewleta Îranê de wek “Uraman” hatiye tomarkirin. Lê xelkê xwecihî û bi giştî Kurdistan bi Hewremanê nas dikin. Navê sexte ê “Uramanê” ku di zimanê kurdî de ti wateyekê nade, divê wek beşek ji projeya kultûriyên dewlet-netewa Îranî bo bi îrankirina kultûra kurdî û beşek ji proseya kolonyalîzma zimanî-çandiya wê dewletê bê hesibandin. Derbarê navê rastîn ê Hewramanê de, yek ji texmînên herî zêde ew e ku peyva Hewraman ji du beşên Hewra bi wateya Ehûra û Man bi wateya mal, cih û zevî pêk hatiye û Hewraman bi wateya “axa Ehûra” û “cihê Ehûramezda” tê. Hin çavkanî dibêjin zarave yan zimanê Hewramî gelek ji zimanê nivîskiya pirtûka Avêstayê diçe. Ev rastî vê texmînê li ser wateya rastîn a navê wê xurt dike, ji ber ku Hor di Avêstayê de bi wataya roj û Hewraman jî bi wateya cihê rojê hatiye.
Li gorî lêkolînên dîrokî û şûnwarnasan, niştecihbûna li vê navçeyê vedigere serdema beriya dîrokê. Kevntirîn şûnwarên nîştecihbûna mirovan di pîvanên erdî û kolandinên derdora gundên Hecîj, Naw û Esperêz de hatine dîtin û hin ji wan pêwendiya wan bi çaxa kevn ve heye û pêka gotina şûnwarnasan, temenê wan zêdetirî 40 hezar sal heta nêzî 12 hezar salan e. Keresteyên hatinî peydakirin pêk hatine ji keresteyên kevirî yên mirovên şikeftnişîn ên destpêkî, hestiyên ajelên hatinî nêçîrkirin û bermayiyên hilkirina agir. Herwisa vedîtina dokumenta Hewramanê, hebûna desthilata Asûrî, Med, Hexamenişînî û Yûnanî piştrast kiriye.
Ji aliyê çêkirina xaniyan ve Hewramana Text û bi taybetî bajarê Hewramanê xwedî gelek taybetmendiyan e. Avahîsaziya Hewramanê bi temamî digel rewşa çiyayîbûna vê têkel bûye û bikaranîna kevir, pencereyên darîn ên tiraşî û şêweya pîlekanîbûna xaniyan, taybetiyeke sêhrayî ji bo vê navendê afirandiye. Yek ji mînakên herî balkêş ên vê şêwaza çêkirina xaniyan li bajarê Hewramanê, “mizgefta Hewramanê” ye ku yek ji mizgeftên degmen ên Kurdistanê tê dîtin. Ev mizgeft bi alîkariya rûniştiyên navçeyê hatiye nûjenkirin û ji bo avedankirina wê, ji kevir bo çêkirinê, ji dara gûzê bo derî û pencereyan wate (keresteyên xwecihî yên navçeyê) hatine bikaranîn.
Yek ji sereketirîn û binavûbangtirîn hilkeftên li Hewramanê, cejna “Pîrşaliyar” e ku salane du caran di naverasta biharê û naverasta zivistanê de li Hewramana Text bi rê ve diçe. Ev rêûresm pêk hatiye ji qurbanîkirina ajelan, lêxistina defê, curek ji dîlana derwêşane, xwarina taybetî ya Heloşîne û xwendina helbest û duayan. Salane hejmareke zêde ji derwêşan û şopînerên Pîrşaliyarê ji bo bilindragirtina nav û terîqeta wî, serdana gora wî li Hewramanê dikin. Di van salên dawîn de, rêûresmên Pîrşaliyarê navûbangê cîhanî jî der kiriye û tevî rehenda wê ya olî, niha beşek ji geştiyariyên ferhengî yên vê navçeyê pêk tîne.
Hebûna mîratên wiha kevnar ên çandî û olî, wisa kiriye ku Hewraman bi giştî bibe beşek ji dîmena çandî ya (cultural landscape) cîhanê û di sala 2020an de wekî mîrata cîhanî ya UNESCOyê hate tomarkirin. Pêka pênaseya komîteya mîratî ya cîhanî, dîmena çandî wan cihan li xwe digire ku nûneratiya karê hevbeş ê mirov û sirûştê dikin û nîşan didin ku çawa şêwazên çandî yên niştecihên navçeyekê, bandorê li erdnîgariya taybetî ya wê navçeyê dike. Pêka wê yekê, dibe bê gotin ku Hewraman bi giştî û navçeya Hewramana Text bi taybetî, belgeyek bihêz a hebûna şaristaniyeteke dîrokî li Kurdistanê û mîratek çandî ya pir bi nirx û buha bo cîhanê ye.
[1]

Karesata bendava Dariyan li Hewramana Rojhilatê Kurdistanê
Hewram Ehmedî

Di gotara dinê de behsa wê yekê hate kirin ku çawa siyaseta ava Îranê, bi taybet pîşesaziya bendav û guhertina rêya sirûştî ya çemên sînorî bi mebesta veguhestina avê ji Rojhilatê Kurdistanê bo navçeyên navenda Îranê, beşek ji kolonyalîzma jîngehî ya dewleta Îranê pêk tîne. Li vir em ê behsa bandora bendava Dariyan li ser jiyana civakî û rewşa aborî ya devera #Hewraman# a Rojhilatê Kurdistanê bikin, çimkî bi çêkirina vê bendavê çendîn gundên kevn, şûnwarên dîrokî yên qiraxa çemê Sîrwan, daristan, bax, çêrîngeh û beşeke zêde ji kaniyên Bilê ketine bin avê.
Bendava Dariyan li ser çemê Sîrwanê
Di çarçoveya siyaset û projeyên avî yên dewleta Îranê de heta niha zêdetir ji deh bendav li ser çemê Sîrwan û şaxeyên vî hatine çêkirin ku ya herî girîng bendava Dariyan e. Ev bendav dikeve parêzgeha Kirmaşana Rojhilatê Kurdistanê û 28.5 kîlometre ji sînorê başûrê Kurdistanê dûr e û li nêzî bajarê Pawe û tenişt gundên Dariyan û Hecîc di sala 2009an de hatiye çêkirin û di sala 2018an de hate vekirin. Panatiya binê bendavê 316 metre ye, panatiya aliyê serê jî 15 metre ye û bilindahiya wê digihîje 155 metre. Herwisa şiyana ragirtina ava bendave digihêje 316 milyon metreya sêcî. Bîrokeya vê projeyê nû nîne û vedigere bo nêzî 70 sal beriya niha ku şerê cîhanî yê duyem û piştre jî di serdema desthilata Komara Îslamî ya Îranê û şerê Iraq û Îranê pêşiya birêveçûna vê bîrokê girtin.
Nexşeya bendava Dariyan
Hikûmeta Îranê dibêje, bendav li ser çemê Sîrwan û şaxên wî bi mebesta vegerîna ava vî çemî bo tûnela Newsûdê (ku dirêjahiya wê 48 kîlometre ye) tê veguhastin û ji wir jî bo dabînkirina ava vexwarina rûniştiyan û dabînkirina ava deştên kêmav ên rojhilatê parêzgeha Sine û rojavayê parêzgehên Kirmaşan û Îlamê tê veguhastin. Herwisa beşeke wê projê ji bo berhemanîna wizeya elektrîka avê hatiye terxankirin. Lê di rastî de, armanca sereke ya veguhastina beşeke zêde ji ava vî çemî bo navçeyên navendî yên Îranê ye.
Beşek ji dîmenên hundirê tûnela veguhastina ava Newsûdê
Tevî xisarên li ser çemê Sîrwanê û têkdana jîngehê û ekosîstema navçeyê, çêkirina bendavê bandora nerênî ya zêde li ser malên gundnîşîn heye ku di vê navçeyê de dijîn. Ji ber ku çavkaniya aborî û dahata xelkê gundên Hewramanê heta astekê girêdayî çandinî, baxevanî, ajeldarî û hwd e. Her lewma tevî çêbûna bendavê, gelek ji xelkê gundên Hewramanê, ji wan nemaze gundên Hecîc, Riwar, Silên û Bilber bijîva jiyana wan hatiye kêmkirin.
Sedema sereke ew e ku beşeke berçav ji zevî û çêrîngehên wê deverê li bin ava bendavê û rêya wê bûne, yan rêya destpêregihîştina xelkê bi wan re asteng kiriye û heta gelek rê jî hatine daxistin. Bo mînak bendav tevî wê ku bû sedema cîbicîbûna beşek zêde ya gundê Hecîc û herwisa bi tevahî jinavçûna gundê Riwar, rêya çiya û çêrîngehan jî bo hertimî qorix kiriye. Eva bûye sedema daketina şêweya jiyanê ya koçerî, aborî, ajeldarî û baxevaniya wan gundan ku li qirax çemê Sîrwan û çiyayên Şaho û Kosalanê hilkeftî ne. Herwisa ew bendav bûye sedema guherîna keşûhewaya navçeyê û ev jî tevî çêbûna metirsî li ser ekosîstema navçeyê, ziyanek zêde bi baxên gûz û hinarên gundên qiraxa bendavê xistiye.
Eva di halekê de ye ku medyayên dewleta Îranê û herwisa ajansên geştiyarî bi berdewamî bangewazî û propagandaya geşestandina nevçeya Hewremanê ji ber çêkirina bendava Dariyanê dikin û ji dîtingeheke nezanî ve, bendavê bi bingeha geşeya wê deverê didine nasîn. Lê rastiya wê ew e ku gelemera van bandorên nerênî li ser beşa aborî û bijîva jiyana xelkê navçeyê, bûye sedema diyardeya koçkirina xelkê wan gundan ji bo bajarê Merîwan, Pawe û Kirmaşanê. Helbet tevî çêkirina bendavê û ji ber veguhastina bi zorê, aliyê kêm sedan malbat bi taybet ji gundên Hecîc, Riwar û Dariyanê eware bûn. Herwisa ev bendav metirsî ye bo ser sîstema kevneşopî, kultûrî û civakiyê ku dibe sedema tirsa jidestdana nasnameya dîrokî- çandî, hevdengî, adeta navxweyî û di encamê de kêmbûna nerasterast a sermayeya civakî di navçeya Hewramanê de.
Jîngehparêzên Kurdistan û dilsozên nîştimanê ti carî kêmtirxem nebûne li derheq vê diyardeya pir metirsî di Hewramanê de. Li sala 2015an ji bo rizgarkirina Kanî Bil, kampanyayeke medyayaya civakî bi navê Kampanyaya Rizgarkirina Kanî Bil li seranserê Rojhilatê Kurdistanê dest bi çalakiyan kir. Xelkê navçeya Hewaramanê bi berdewamî daxwaz ji dewletê dikirin ku Kanî Bilê rizgar bike û herwisa beşek ji çalakvanan greva birçîbûnê bi rê ve birin û daxwaza parastina çavkaniyên ava xwe kirin. Gelempera van hewlan karîn zextê bixine ser dezgehên pêwendîdar ji bo parastina kaniyên herikîner, lê mixabin bendavê beşeke zêde ji kanî û herwisa çemê Sîrwanê hişk kiriye.
Ji bilî bandora bendavan li ser geşenekirina Rojhilatê Kurdistanê, metirsiyeke mezin li ser pirrengiya biyolojîk û yekparçeyiya aborî-civakî li Başûrê Kurdistanê jî çê dike ku di gotareke dinê de dê behsa wê bê kirin.
[1]

$Kürt Tarihi - HEWRAMAN KÜRTLERİ$
YAYIN TÜRÜ Yerel Süreli Yayın SAYI 51 TARİH Ocak Şubat-Mart 2023
İstanbul [1]
=KTML_Link_External_Begin=https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?id=535519&document=0001.PDF=KTML_Link_External_Between=Okumak için tıklayın Kürt Tarihi -51=KTML_Link_External_End=