ناونیشان: =KTML_Bold=ڕۆمانی ڕۆژانی بورمای جۆرج ئۆروێل، تۆماری ڕەشی ساڵانی کۆڵۆنیالیستی لە ئاسیای دوور=KTML_End=
ناوەرۆک: ڕانانی پەرتووک
نووسین: #بەکر شوانی#
ڕێکەوت: #08-02-2025#
بە بۆچوونی زۆرێک لە ڕەخنەگرانی ڕۆژاوایی، ئۆروێل لەبەر ئەوەی خۆی ئینگلیزە و لە هندستان لە دایک بووە و چارەکی یەکەمی سەدەی ڕابردوو لە بورما ژیاوە و لەوێ وەک فەرمانبەر کاری کردووە، زۆر بوێرانە و بەشێوەیەکی سەرکەوتوو ڕەفتارەکانی هێزی داگیرکەری ئینگلیزی لە ڕۆمانی ڕۆژانی بورمادا بەرجەستە کردووە. ڕۆمانەکە بەوە دەست پێ دەکات لە کاتێکدا یەکینەکانی سوپای ئینگلیز بەگرتنەبەری ڕێوڕەسمی سەربازی دەچنە بورماوە، منداڵێک بەدەم تەماشاکردنیانەوە لە خەیاڵی خۆیدا دەگاتە ئەو باوەڕەی کە مەحاڵە خەڵکی وڵاتی ئەو بەهیچ جۆرێک بتوانن بەرەنگاری ئەو ڕەگەزە زل و زەبەلاحە ببنەوە. ئەو منداڵە دەتوانێت بە تاکە وشەیەک ئەو باوەڕەی خۆی لە مێشکی خەڵکی هەژار و نەداری بورمادا بچێنێت، چونکە ئەوان خۆیان لە بنەڕەتەوە باوەڕیان بە باڵادەستیی مرۆڤی سپی هێناوە و تەنانەت بەر لە گەیشتنی ئینگلیزەکانیش، ئەمان بیرۆکەی ڕزگاربوونیان لە هزری خۆیان دەرهاویشتووە.
ڕێبازە ئایینییەکانی هندستان و ئایینی بودایی (بودیزم)یش کاریگەریی و ڕۆڵێکی گەورەیان هەبووە لە چەسپاندنی ئەو هزرە لە مێشکی نەوەکانی گەلی بورمادا بە هەموو نەتەوە و ڕەگەزەکانییەوە. زۆرینەی گەلی بورما پەیڕەوی لە ئایینی بودایی دەکەن و ئەو ئایینەیش مرۆڤەکان بەسەر چەندین چین و دەستەی جیاوازدا دابەش دەکات کە بەپێی گەورەیی و پیرۆزی لەسەرەوە بۆ خوارەوە شۆڕ دەبێتەوە. ئەم تایبەتمەندییەش هاوکارە بۆ ئەوەی مرۆڤی بورمایی زۆر بەئاسانی بڕوا بکات کە پێگەی پیاوی سپی باڵادەستییەکی ئەوتۆیە کە مرۆڤ هەرگیز پێی ناگات.
لەم ڕۆمانەدا کە من بە زمانی ئەڵمانی خوێندوومەتەوە، نووسەر نموونەی چەندین کەسانی خۆفرۆش و هەلپەرستی ناو ڕیزەکانی گەلی بورما دەخاتە پێش چاوی خوێنەران. هەندێک لەوانە لە پێناوی بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیاندا لە هیچ ناپاکی و خۆفرۆشتنێک سڵ ناکەنەوە، بەئاسانی دەبن بە چاو و گوێ و بەکرێگیراوی داگیرکەر و لە ڕووی سادەیی و ساویلکەیی خۆیانەوە باوەڕیان وایە ئیدی بوونە بە مرۆڤی ئەوروپایی. بۆ نموونە، داواکاری گشتی لە دادگای شارێکی بچووک تا تەوقی سەر نوقمی ناڕەوایی و دزی و گەندەڵی بووە و ئەمەش دەریدەخات کە داگیرکاری و هێزی کۆلۆنیالیست تاکە کێشەی دانیشتووان نییە. ئەو جۆرە مرۆڤانە سەرباری ڕەفتارە ناشیرین و نامرۆیییەکانیان، سەرقاڵی بنیاتنانی پەرستگای گەورە و ورشەدارن بۆ ئەوەی لە ژیانی داهاتوویاندا ڕوحیان بچێتە جەستەی مرۆڤی باڵاتر و دەوڵەمەندترەوە. ئاخر پەیڕەوانی ئایینی بودایی لەبری پاداشت و سزای بەهەشت و دۆزەخ باوەڕیان بە دۆنادۆنی ڕوح هەیە و پێیان وایە ئەگەر کەسێک چاکە و مرۆدۆستیی زۆر بکات، ئەوا لە دوای مردن ڕوحی دەچێتە جەستەی مرۆڤێکی بەختەوەرتر و بەتواناترەوە. خۆ ئەگەر مرۆڤی بودایی کەسێکی خراپەکار بێت، ئەوا دوای مردن ڕوحی دەچێتە گیانی ئاژەڵێک یان مرۆڤێکی سەرنەکەوتوو و ناشاد و پەرێشانەوە.
جۆرج ئۆروێل لە ڕۆژانی بورمادا بۆمان ڕوون دەکاتەوە کە کەشی گەندەڵی و پاشاگەردانیی ئەو سەردەمەی بورما نموونەیەکی ڕوون و ئاشکرایە بۆ دەسەڵات و باڵادەستیی بێدەسەڵاتی. بۆ نموونە، بەخراپ تەماشاکردنی پیاوانی ئینگلیز و ڕەخنەگرتن لێیان تاوانێکە لە تاوانی بەرتیل وەرگرتن گەورەترە، چونکە فەرمانبەرانی بورمایی لە بنەڕەتەوە فێری بەرتیلخۆری بوون و لێیان بووە بەخوو، بەڵام دوژمنایەتیکردنی پیاوی سپی کە خۆی لە ئینگلیزەکاندا دەبینێتەوە، دەبێت بەهۆی ئەوەی فەرمانبەری بورمایی سزا بدرێت و لە کار دەربکرێت. لەم ڕۆمانەدا دەخوێنینەوە کە خەڵکی بورما بەدەستی خۆیان و لە ڕێی ڕەفتارەکانیانەوە پڕۆسەی بە کۆڵۆنیبوون خێراتر دەکەن و بۆمان دەردەکەوێت مرۆگەلی بورمایی وەک مرۆڤی زیرەکتر، بەڕێزتر، مرۆتر و باڵاتر بۆ مرۆڤی سپی دەڕوانن. وەک لە پەردەی تەلەڤزیۆنەکانەوە دەیبینین، بورما لە دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیییەوە تا ئەمڕۆیش لە سایەی سیستەمێکی دیکتاتۆریدا دەژی. لە زۆربەی نموونەکانیشدا هەروا بووە و کاتێک هێزی داگیرکار و کۆلۆنیالیست لە وڵاتێک کشاوەتەوە، سیستەمێکی دیکتاتۆری لە دوای خۆی بە میرات بۆ گەلانی وڵاتەکە بەجێهێشتووە.
جۆرج ئۆروێل لەم ڕۆمانەدا باس لەو سیستەمە کۆڵۆنیالیستییە دەکات کە ئینگلیزەکان لە هندستانەوە دەستیان بە دامەزراندن و چەسپاندنی کرد و دواتر لە بورمایش درێژەیان پێ دا. بەدرێژایی ئەم ڕۆمانە دەبینین چۆن ئینگلیزەکان بەچاوی سووک بۆ خەڵکی بورما دەڕوانن و بە توخمێکی لە خۆیان لە خوارتر و بە مرۆگەلێکی شایەن بە چەوساندنەوە و لەناوبردنیان دەزانن. مرۆڤە سپییەکان کە ئیدی ناوی ئانگلۆ-هیندییان لە خۆیان ناوە، لە بورما و وڵاتانی دەوروبەر سەرقاڵی دامەزراندنی کۆمپانیان بۆ دزینی کانزا و بەروبوومی کشتوکاڵی و داری دارستانی وڵاتەکان و دیوارێکی ئەستوور لەنێوان خۆیان و گەلانی ناوچەکەدا بنیات دەنێن. ئەوانە ساڵانێکی درێژ لە بورما دەمێننەوە، لەنێوان خۆیان و خەڵکی وڵاتەکەدا دیوارێکی ئەستوور و نەبینراو بنیات دەنێن و نەک هەوڵ نادەن لە خەڵکی ئەو وڵاتە تێبگەن، بگرە سەباری ئەوەی وڵاتەکەیان داگیر کردوون، دەکەونە وێزەیان و وەک ئاو خواردنەوە مرۆڤیان لێ دەکوژن.
دەمەتەقێی نێوان فلۆری و دکتۆر ڤێراسوامی یەکێکە لە گفتوگۆ سەرنجڕاکێشەکانی نێوان ئەو دوو کارەکتەرەی ڕۆمانی ڕۆژانی بورما. فلۆری پیاوێکی ئینگلیزە و ساڵانێکی درێژە لە بورما بازرگانی بە تەختەوە دەکات. دکتۆر ڤێراسوامیش خەڵکی بورمایە و دۆستی ئەمە. فلۆری متمانەی پێیەتی، دەردی دڵی خۆی بۆ دەڕێژێت و دەڵێت: ئەمە چ سەرزەمینێکە و ئەوەی ئێمەیش چ شارستانییەکە! پەروەردگار بەزەیی بە هەمووماندا بێتەوە، چونکە گشتمان بەشێکین لەم دۆخە. بەناوی باشکردنی ژیانی ئەم برا ڕەشپێستانەمانەوە هاتووین، کەچی تاڵانیان دەکەین. بەڵام دکتۆر ڤێراسوام تا سەر ئێسک ئەڤینداری پیاوی سپییە، سووکایەتی بە خەڵکی وڵاتی خۆی دەکات و وەک سادە و بێ نەزاکەت وەسفیان دەکات. ئەو پێی وایە ئەوروپایییەکان هاتوون بۆ ئەوەی مۆدێرنە و نوێخوازی لە وڵاتی ئەمدا بچێنن و لە پای ئەوەیش خۆی بە منەتباری سەرجەم ڕەگەزی سپی دەزانێت، بەرگری لە شارستانیی ڕۆژاوا دەکات و ستایشی ئەو سیستەم و یاسایانە دەکات کە لە سایەی ئینگلیزەکاندا لە وڵاتی ئەو هاتوونەتە ئاراوە. فلۆری لە وەڵامدا بۆی ڕوون دەکاتەوە کە سەرجەم سیستەم و یاساکانی ڕۆژاوا لە وڵاتانی داگیرکراودا خۆیان لە بنیاتنانی بانک و گرتووخانەدا دەبیننەوە و کۆڵۆنیالیستەکان خۆیان ئەوە بە پێشکەوتن ناودەبەن. بەڵام دکتۆر لە بۆچوونی خۆی پەشیمان نابێتەوە و ڕای وایە بێ ئەوروپایییەکان بازرگانی و گواستنەوە ڕوویان لە بورما نەدەکرد و تەنانەت دارستانەکانیش دەسووتان. ئەو باوەڕی وایە خەڵکی بورما نەزان و دواکەوتوون و پێویستە فێری شارستانی بکرێن. فلۆری لە وەڵامدا دەڵێت: خۆدەرخستنمان وەک هێزێکی شارستانی بۆ ئەوەیە تیکەی ئەستوورتر و چەورترمان دەست بکەوێت. خۆ ئەگەر ئەم ئامانجەمان بۆ مەیسەر نەبێت، ئەوا لەپڕ هەموو شتەکانی تر فڕێ دەدەینە تەنەکەی زبڵەوە.
ڕەخنەگرتنی فلۆری پاڵەوانی ئۆروێل لە هێزی کۆڵۆنیالسیت و پەردەلادان لەسەر سیاسەتەکانی و داڕشتنی ئەو ڕەخنانە لە قاڵبی ڕۆمانێکی ئەدەبیدا بە دیوێکدا ئاوێنەی باڵانمای مێژووی ئەو سەردەمەی بورمایە و بە دیوێکی تریشدا تۆمارکردنی بەشێک لە مێژووی پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکانە لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا. بە خوێندنەوەی ڕۆمانی ڕۆژانی بورما ڕەهەندێکی گرنگی ئەو دەربەدەرکردن و لەناوبردنەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە پەیڕەوانی ئایینی بودایی لە بورما لە دژی کەمینەی ڕۆهینگای موسڵمان ئەنجامی دەدەن. ئەوەی ئینگلیزەکان لەو سەردەمەدا بە گەلی بورمایان کرد، دواتر زۆرینەی بوداییی بورما بەهەمان شێوە و بگرە خراپتریش لە دژی کەمینەی ڕۆهینگای موسڵمان ئەنجامیان دا و دەدەن.
جۆرج ئۆروێل:
ناوی ڕاستەقینەی (ئێریک ئارتەر بلێر)ە، ساڵی 1903 لە هندستان لە دایک بووە و ساڵی 1950 لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە. ڕۆژنامەنووس و ڕۆماننووسێکی ژیر و ئێسکسووک بووە، لە دژی ناڕەوایی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتی سەرتاپاگیر و دیکتاتۆری بووە و باوەڕی بە سۆسیالیزمی دیموکراسی هەبووە. بە بڕوای ڕەخنەگران، ئەگەر سەدەی بیستەم سەدەیەکی زێڕین بێت بۆ ئەدەبی ئینگلیزی، ئەوا ئۆرویل بە یەکێک لە پایە پتەو و گرنگەکانی ئەو ئەدەبە دادەنرێت. ڕۆمانی ڕۆژانی بورما کە یەکەم بەرهەمی بووە و ساڵی 1934 بڵاوی کردووەتەوە، تا ئێستایش یەکێکە لە شاکارە نایابەکانی ئەدەبی ئینگلیزی و بۆ سەرووی 45 زمان وەرگێڕراوە. بەڵام ئەوەی زیاتر ئۆروێلی پێ دەناسرێتەوە، هەردوو ڕۆمانی کێڵگەی ئاژەڵان و هەزار و نۆ سەد و هەشتا و چوارە کە یەکەمیانی لە ساڵی 1945و دووەمیانی لە ساڵی 1949دا بڵاو کردووەتەوە. پەرتووکی سڵاوێک بۆ کاتەلۆنیا کە ساڵی 1938 چاپ و بڵاوکراوەتەوە، گردە و کۆشەی ئەزموونەکانی ئۆروێلە لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا و وەک وتارێکی درێژی نووسەر لە بوارەکانی سیاسەت و ئەدەب و زماندا پەنجەی بۆ ڕادەکێشرێت. ڕۆژنامەی تایمز ساڵی 2008 ناوی ئۆروێلی خستە لیستی باشترین 50 نووسەری بەریتانییەوە لەوانەی کە لە دوای شەڕی دووەمی جیهانەوە بەرهەمی ئەدەبییان هەبووە. ڕۆمان و نووسینەکانی ئۆرویل، بەتایبەتیی ڕۆمانی ڕۆژانی بورما کاریگەرییەکی زۆریان بەسەر ڕۆشنبیریی سیاسییەوە هەیە. بۆ نموونە، زاراوەی ئۆروێلین کە لەم سەردەمەدا بۆ وەسفکردنی ڕەفتارەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بەکاردەهێندرێت، لە ناوی ئەوەوە وەرگیراوە.
[1]