بەشێ جە کتېبو ئاوەڎانییەکۍ هۆرامانی
ئاماڎەکەرڎەی و هۊرئەوەگېڵنای: #ئەسعەد ڕەشید#
بەشۍ سەڎ و یەکەمە
چەردێوە جە تاریخو هۆرامانی
نویستەی: د. کەیوان ئازاد ئەنوەر
وەڵینە:
(هۆرامان) یۊن جە ناوچە تارېخی و ڕەسەنەکا کوردەسانی، سەربارو ئانەی خاوەنو ڕەسەنیی و شېوەزارێ وېشو کەلتووری جیاوازو ڕا و ڕەسمو خاوەنو سرووتی ئایینی وېشانەی بېیەن، عەینو کاتینە خاوەنو چڼیین خەسڵەتە شارەسانیە دیار و گۆرا بېیەن، گەر کوردەسانی پانەیە نەشناسمێ، زەحمەتەن بتاومۍ جە کوردەسانۆ ئاڎی بشناسمێ، ئانەیچ گۊترەو پۊرەهۊردای نییەن پەی ناوچێوە کوردەسانی، بەڵکوم تۊمارۍ و بەڵگەنامە تاریخیەکۍ شاهېڎۍ چڼین دەساوەرۍ گۆرۍ تاریخیۍ ئا ناوچێنۍ، کە ڕەسەنی بییەیش سەلەمنان، چېگۆ پەی ڕۊشنایی ۋستەی سەرو سەرپۆرتێ تارېخی ئا ناوچەیە، ئی چەنەکۊڵیە کۊڵە ئاماڎە کریا، کە دلېشەنە چن نیشانێ بە جوگرافیاو ناوچەکەی و ئەشناسایش و پاگەی جوگرافیی و کوڵێوە تارېخی جە هەر (یەرە) قوناغە تارېخیەکا (کۊن و میان و تازە)ی کریان، بە ئومېڎو ئانەی سەرەتاو چەنەکۊڵیایێ زانستی تارېخی دماڕوێ نزیکی بۊن سەرش، ئومېڎەوار هەنا کوڵی چەنەکۊڵیاکەی هۊکارو لاوازی نەبۊن، چوونکوم هەر بڕگێ جە بڕگەکا ئی کوڵە چەنەکۊڵیایە باس و خواسێ سەربەوۍ هۊرگېرۊن، تاکو ئا کاتەیچە ئی بەرهەمە دیاریێ گولانەو دلۍ کتېبیانەی کورڎین بە ئومېڎۊ قبووڵ کەرڎەیش.
ئەشناسای ناوچەکەی:
هۆرامان مەگنۊ بەشو مېیانو هەر دوە بەشو (پانیشت) و (وەرکۆت)و کوردەسانی، ڕووبەرو خاکەکەیش (3000-3500)مەتر دوەجان، مەگنۊ سەرو هېڵەو درېژی (45، 5-46، 5)و وەرکۆتی و بازنەکانو پانی (35-35، 5)سەرنیشتی، نزیکەو (700-3000م) جە ئاسو ڕوەو دەریایۆ بەرزەن.
دابەشبییەی هۆرامانی پەی دوۍ ناوچا:
دمای ڕېککۆتەنامەو (ئەرزە ڕوومی دوەم)ی، کە مېیانو هەر دوە دۆڵەتو (قاجاری و عوسمانی) جە تاریخو (1 نیسانو 1847ز.) جە شارو (ئەرزە ڕووم)ی کوردەسانو سەرنیشتی واژو کریا، ناوچەو هۆرامانی کریا (دوۍ) بەشۍ، بە شو وەرکۆتیش ۋزیا چېرو دەسەڵاتو دۆڵەتی قاجاری شېعە مەزهەبی کە بە (هۆرامانی سەخت) ئەشناسیان، ناوچەو وەرنیشتیش ۋزیا چېرو دەسەڵاتو عوسمانی سوڼە مەزهەبی کە بە (هۆرامانی تەخت) ئەشناسیان، دماتەر جە ساڵەو (1905ز.) بە سەرپەرەشتی و ڕانمایی دەسێوە ڕامیار و جوگرافی هەر دوە دۆڵەتەکا سنوورەکە بە تەمامی پەسینیاو جاگیر کریا.
چەمک و واچۍ (هۆرامان)ی:
سەبارەت بە چەمک و واچۍ (هۆرامان)ی پەیلوێ جېیاوازېش جە لاو تاریخ نویسا و توکارا وەشکەردېنۍ، بەڵام ئانەی فرە جە ڕاسیۆ نزیکەن و پەیلواو فرەو ئا کەسانە، ئانەن کە واچۍ (هۆرامان)ی جە دوۍ بڕگا (ئاهورا) یانی خوڎا، (مازدا) یانی گۆرە، وەرگیریێنە، پینەیچ ماناو واچەکۍ (خوڎای گۆرە)ن، چوونکوم ناوچەکە بەپاو بەرزی ڕوەو خاکەکەیش بە ناوچێ پیروزو مەڵبەڼو پەرەسای (خوڎای ئاهورا)، یانی (خوڎای گۆرە)ی ئەشناسیان. بەشێ جە کتېبو ئاوەڎانییەکۍ هۆرامانی، نویستەی: هیدایەت گوڵپی، فاڕای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]