بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشې چل و دوەمە
کەلتوری پیشەیی، باخچەیی بۊن یام کۊیی، کەلکتورو بەخولیای و بەکاربەردەی ئا ئامېرانە کە پەنەوازییە مادیەکانو مروڤەکانو دلې کۊمەڵگێوە بەرهەم ماران. مروڤ کاتێ مەگنۊ دلې پېوەڼی چەنی ئامېرەکانی مەشۊم بەپاو ئا مەرامەیە ژڵېویۊن کە ئامېرەکەش پەی وەشکریان، واتا مروڤ مەشۊم بەپاو ئا یاسایا بجمۊن کە پەی هەرمانکەرڎەی ئامېرەکەی نریێنېرە، چېگەنە مروڤ مەبۊن بە توخمێ جە توخمە پېکنەرەکا ئامېرەکەی.
سەردەمو کۊیلەیینە مروڤی بەردە (کۊیلە) وېش ئامېر بییەن و بەپاو ئا یاسا ئامېریا هەرمانەش کەردېنە کە دلې جەسەو وېشەنە بیېنې، دلې کۊمەڵگای دەرەبەگینە ئامېر دوې توخمې پېکنەرېش بیېنې: مروڤ وېش و ئا هۊکارە کە ئا مروڤە پەی هەرمەنکەرڎەی بەکارش ئارې، بەڵام سەردەمو پیشەسازینە مروڤ مەبۊن بە توخمێ جە توخمە پېکنەرەکانو دروسەو هەرمانکەرڎەی ئامېری.
واتا سەرەتا مروڤ وېش ئامېر بییەن و نەکریې مروڤی بەردە جە ئامېری جیابکریۊوە، دمای ئانەی مروڤ ئامېرە سەرەتاییەکانی وەشمەکەرۊن، مروڤ پېسە ئامېرێ دابەش مەبۊن پەی دوې توخما: جەسەو ئامېری و یاساکانو بەکارئاردەی ئامېری. ئەچی قۊناغېچەنە یاساکانو بەکارئاوەردەی ئامېری دلې مروڤینە مەناوەو تەنیا جەسەو ئامېری مەگنۊ بەرو مروڤی. دمای ئانەیچ کە ئامېرە وېجمنەکې بە یاردی تەکنولوجیای پېڎێ مەبان، ئامېر بییەیێ سەربەوې جە مروڤی وەرمەگېرۊن و پەی هەرمانکەرڎەیش پەشتی پا یاسایا نمەبەسۊن کە دلې مروڤینە هەنې. دمای ئانەی یاساکانو هەرمانکەرڎەی ئامېرەکانی بە یاردی زانستی دلې جەسەو مروڤینە بەرمەیان و بە یاردی تەکنولوژیای مەوزیانە دلې ئامېرەکان، مروڤ مەبۊن بە بەشێ جە جەسەو ئامېری و مەگنۊ چېرو حوکمو ئا یاسایا کە دلې ئامېرەکەینە بییەیشان هەن.
ئامېر چېوێن و پېوەڼی ئەنتولوژی مروڤی چەنی ئامېری چېوێ تەرەن، مروڤ پانەی مەبۊن بە ئامېر کە ببۊن بە بەردەو مروڤێ تەری، کە بی بە کۊیلەو مروڤێ تەری وېش دلې دۊخو ئەنتولوجی ئامېرینە مەوینۊوە. سەردار چېگەنە پانەی سەردار نییەن کە ئازاڎەن، بەڵکوم پانەی سەردارەن کە بە هۊ بە بەردەکەرڎەی مروڤێ تەریۊ وېش چانەی دەربازکەرڎەن ببۊن بە بەردە، واتا سەردار چېگەنە کۊیلێوەن کە وېش جە بەردەییکەرڎەی دزیەنۆو مروڤێ تەرش یاگې وېشەنە کەرڎەن بە بەردە.
چەنی ئانەیچ ئی بەردە پانەی بییەن بە بەردە کە جیاتی کەسێ تەری بەردەیی مەکەرۊن، جە پېوەڼی وېشەنە چەنی بییەیە ئامېریەکەیش ئازاڎەن، واتا چەنی بییەیە ئامېریەکەو وېشەنە ئینا پېوەڼیێ ئازادانەنە. مەڵامەتو ئینەیچ مەگېڵۊوە پەی ئانەی کە ئاڎ بییەیە مروڤانەکەش دلې هەرۋېش و شوناسینە چەنی بییەیە ئامېریەکەیش، واتا بییەیە مروڤانەکەش عەینو بییەیە ئامېرییەکەیشەن. ئا کاتە کە ئامېرەن و هەرمانەمەکەرۊن پېسەو ئانەی کە هەن هەن و پینەیچ جە بییەیشەنە دلې هەرمانکەرڎەینە پېسە ئامېرێ ئازاڎەن و بەردە نییەن. بەردەیی ئاڎی دلې پېوەڼی چەنی سەردارەکەیش بییەی پېڎا مەکەرۊن نەک دلې پېوەڼینە چەنی بییەیە ئامېرییەکەو وېشەنە. پاسەبۊ مروڤ ئەچی سەردەمەنە پېوەڼیینە چەنی ئامېری ئۆپەڕو ئازاڎینە بییەن، چوونکوم ئامېر دلې ئی پېوەڼیێنە بییەیێ جیاش نییەن جە بییەی مروڤەکەی و پېوەڼی مروڤ و ئامېری پېسە پېوەڼی مروڤی چامنەن بە وېشۆ.
دمای ئانەی مروڤ پەی ئاسان کەرڎەی هەرمانەکاش، ئامېرە سادەکا وەشمەکەرۊن، نۊعێ جە جیاشوناسی و ناهەرۋېیی میانو مروڤ و ئامېرینە پېڎا مەبۊن. پېوەڼی مروڤی و ئی ئامېرا، پېوەڼی وەردەسەبییەیەن. واتا ئامېر چېگەنە وەردەسو مروڤیەن و بەپاو ئا یاسایا مەجمۊوە کە ئینێ دلې جەسەو ئامېریی مروڤینە و مروڤ کاتو هەرمانکەرڎەینە پاڕەویشان مەکەرۊن. چی پېوەڼیەنە ئامېر شۊنکۆتەو بییەیە ئامېرییەکەو مروڤییەن. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرئەوەگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]