زاراوەی کوردستان لە ڕێڕەوى مێژوو دا
د. #عەبدوڵڵا غەفور#: پەرتووکی #جوگرافیای کوردستان#
ئامادەکردنى: د. #ژيلوان هەڵەدنى#

بە زاراوەی کوردستان زۆربەی شارەزایان هاوڕان و جیاوازییان نییە، کوردستان لە کۆنترین پێناسەدا واتە (وڵاتی کوردان) و ئەو خاکەی، کە نەتەوەی کوردی لەسەر دەژی. لە سەردەمە کۆنەکاندا، وەکوو هەر یەک لە ناوچەکانی تری ئەم خاکە بە کوردستان ناو نەبراوە، بەڵکوو بە گەلێک ناوی جۆراوجۆر ناو نراوە وەک (کوردۆچیخ، کاردۆنیا، کوردۆنیس، کوردیا، کاردۆ، کاردگا، گوتی، جودی، کاردۆک، کاردۆخی، کوردۆخی، کارداک، کورد… هتد.) بەڵام دوابەدوای دەرکەوتنی زاراوەی کوردستان و بڵاوبوونەوەی بە شێوەیەکی فراوان (کوردستان) تەنها مانای خاک و وڵاتی کوردانی گەیاندوە، هەر وەک (ڤاسلی نیکیتین) دەڵێت: کوردستان خاکی کورد دەگرێتەوە، کە وڵاتێکی سەربەخۆ و خاوەن سنووری دیاریکراو نییە، نیشتمانی خەڵکێکە زۆربەیان خوێن و ڕەگەز و بنەچە و ڕەنگیان یەکە.
لە نووسينە مسمارييەکانى سەردەمى سۆمەرييەکان (3000-2500 پ.ز) هاتووە، بەناوى (کورداکا) هاتووە، هەروەها ناوى گەلى کورتى لە نووسينەکانى ناوەڕاستى سەردەمى ئاشوورييەکان (1115-912 پ.ز) هاتووە، پاشان ناوى کوردەکان لە کتێبى سەرکردە و مێژوونووسى يۆنانى (زەينەفۆن يان ئێگزنەفۆن) بەشێوەيەکى ڕوون و ئاشکرا هاتووه بە ناوچەى ( کاردۆخ) ناوى بردووە‌، لە کاتێکدا لە ساڵى (401 پ.ز) لە خاکى کوردستانەوە گەڕانەوە بۆ ناوچەکانى بابلى سەربە دەسەڵاتى ئەخمينييەکان، ئەم فەرماندە سەربازييە لە کتێبەکەى خۆيدا بەناوى ( ئاناباسيس)دا بەشێوەيەکى دوورودرێژ ڕوونى کردۆتەوە، کاتێک هەزار سوارى يۆنانى بە وڵاتى کاردۆخى دا تێپەڕ بوون، کەلەسەرووى شارى موسڵى ئێستاوە بوون تا ناوچەکانى بەدليسى خۆراواى دەرياچەى وان، بە وڵاتى کاردۆخى داناوە، ئەوسا گريکەکان ( يۆنانييەکان) وڵاتى کوردستانيان لە ڕووى جوگرافييەوە دابەش کرد بوو بۆ دوو هەرێمى گەورە، کە ئەوانيش:-
=KTML_Bold=وڵاتى ميديا=KTML_End=:- کە هەموو ناوچەکانى نێوان ڕووبارى زێى گەورە لە باکوور و دەشتاييەکانى ميزۆپۆتاميا لە خوارەوە و ڕووبارى ديجلە لە خۆراواوە دەگرێتەوە.
=KTML_Bold=وڵاتى کاردۆخى=KTML_End=:- کە کەوتبووە نێوان دەرياچەى وان و ناوچەکانى خۆراواى لە باکوور تا شارى موسڵى ئێستا لە باشوور، بەڵام هەخامەنشييەکان و پارسەکان و ساسانييەکان، ناوى باشوورى کوردستانى ئێستايان بە وڵاتى (مادا يان ميديا) و باکووريشى بە وڵاتى (کوردۆنين) و هەندێک جاريش بە گۆرديا، دەناساند.

عەرەبە موسوڵمانەکانيش ناوى (اقليم الجبال) هەرێمى چياکانيان بۆ خۆرهەڵاتى کوردستان و ئێراقى عەجەميان بۆ خوارووى کوردستان، وڵاتى جەزيرە بۆ باشوورى خۆرهەڵات و وڵاتى زۆزان بۆ کوردستان ناوەند و ئەرمينيا بۆ ئەوپەڕى باکوورى کوردستانيان بەکار دەهێنا. کوردستان بۆ یەکەمین جار کە وەک زاراوە بۆ یەکەیەکی ئیداری بە کار هێنرابێت، بۆ ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی کۆچی (سەدەی دوانزەیەمی زایینی) دەگەڕێتەوە، کاتێک کە (سوڵتان سەنجەری سەلجوقی1117-1157ز) دوا سوڵتانی سەلجوقییەکان، بەشی خۆراوای هەرێمی چیا (اقلیم الجبال)ی لە بەشەکانی تری فەرمانڕەوایەتییەکەی دابڕی و لە یەکەیەکی ئیداریی نوێدا کۆی کردنەوە و ناوی نان (ویلایەتی کوردستان)، کە پایتەختەکەی قەڵای شاری (بەهار) بوو لە باکووری خۆراوای شاری هەمەدان، بەڵام گەڕیدەی ئیتاڵی (مارکۆپۆلۆ) (1254-1323ز) یەکەم کەس بووە کە ناوی کوردستانی تۆمار کردووە و بە (کاردستان) ناوی بردووە.
هەر سەبارەت بەمە، زۆربەی سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن، کە یەکەمین کەس زاراوەی کوردستانی لە نووسینەکانی خۆیدا بە کارهێنابێت “حەمدوڵڵا مستەوفیی قەزوینی” بووە و لە کتێبی (نزهە القلوب) دا ئەم نووسەرە باسی ویلایەتی کوردستان دەکات و دەڵێ: لە 17 ویلایەت پێکهاتووە و پایتەختەکەی شاری بەهارە. ئەمانە و چەندین نووسەری تری وەک، ڕەشیدەدین هەمەدانی و شیرازی… هتد. لە سەردەمێکی زوەوە ناوی (کوردستان) یان لە نووسینەکانیاندا هێناوە و هەر لە سەردەمی دەسەڵاتی (جەلائیرییەکان)ەوە لە ساڵی (1337-1411) زایینییەوە زاراوەکە بە شێوەیەکی ڕەسمی چەسپا و شوێنی گشت زاراوە کۆنەکانی گرتەوە و لە سەدەی حەڤدەیەم بە دواوە بۆ ماوەیەک بەشێکی کوردستانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بە شێوەیەکی ڕەسمی بە ویلایەتی (کوردستان) ناوبراوە. سەبارەت بە بنەڕەتی ناوەکە (کوردستان) بیروڕای توێژەران بۆ دوو دەستە دابەش دەبن، دەستەیەکیان پێیان وایە دەربڕینێکی کوردییە لە دوو بڕگە پێک دێت (کورد) و (ستان) کە مانای وڵاتی ئازاکان یان سوارچاکان دەگەیەنێت، چونکە دەستەواژەی (کورد) لە فارسیدا مانای (ئازا) دەگەیەنێ.
سنووری جوگرافیای ئەم ناوچەيەش کە پێى دەوترا کوردستان، ڕۆڵی زۆر گرینگی بینیوە لە ڕەوتی مێژووی کورد و دیاریکردنی داهاتووی کورددا، بەڵام لەسەر ئەم سنوورە بۆچوونێکی یەکگرتوو نییە لەنێوان نووسەران و توێژەراندا، بەڵکوو هەر یەکێک لەمانە بە جۆرێک باسی ئەم سنوورەی کردووە، کوردستان وەک ناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراو، ئەگەر چی خاوەن کیان و سەربەخۆ نەبووە، بەڵام جوگرافیای تایبەتی خۆی هەیە، ئەم سنوورە بەدرێژاییی سەردەمە مێژوویییەکان گۆڕانکاریی بە سەر داهاتووە و زیادوکەم کراوە، ئەمەش بەهۆی چەند فاکتەرێکەوە بووە لەوانە: کورد لەبەر ئەوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی خۆی نەبووە تا بتوانێت سنووری فەرمی جوگرافیای سیاسیی خۆی دیاری بکات و لەسەر نەخشەی سیاسیی جیهان و واقیعی جوگرافیای خۆی وەک دەوڵەتێک دیاری بکات، هەروەها ئەو دەوڵەتانەی کە کوردستانیان بە سەردا دابەش کراوە بەدرێژاییی مێژوو هەوڵی کۆچپێکردن و ڕاگواستنی دانیشتووانە ڕەسەنە کوردەکەیان داوە و لە ئێراق و سووریا عەرەبیان لە جێگەی نیشتەجێ کردووە و لە تورکیا تورک و لە ئێراندا فارس، هەر بۆیە ئەمە بوەتە هۆی شێواندنی سیمای دیمۆگرافیای کوردستان. داگیرکەران ڕێگەیان نەداوە توێژینەوەی زانستی لەسەر سنووری کوردستان و دانیشتووانەکەی بڵاو بکرێتەوە بە پێچەوانەوە بە هەموو شێوەیەک هەوڵیان داوە سنوورەکەی بچووک بکەنەوە، ئەمەش لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی توێژینەوەی نازانستی لەسەر بنەمای شۆڤێنی دوور لە زانستی لەسەر مێژووی کورد و سنووری کوردستان.
ئەمە جگە لەوەی خاکی کوردستان گۆڕەپانی ململانێی نێوان زلهێزە داگیرکەرەکانی دەوروبەری بووە، لەبەر ئەوە سنووری کوردستان بەردەوام گۆڕانی بە سەردا هاتووە. ئەم هۆکارانەیش بوونەتە هۆی درووستبوونی بیروڕای جیاواز لەنێوان نووسەران لەسەر دیاریکردنی سنووری کوردستان.

$جوگرافیای کوردستان و خستنەڕووی بەشێک لە بۆچوونەکان لەسەر سنووری جوگرافی کوردستان$
یەکەمین نەخشەی جوگرافی کە کورد وەک نەتەوەیەک تێیدا هاتبێت، بریتییە لە نەخشەیەکی جوگرافیناسی موسوڵمان (ئیبن حوقل) کە لە ساڵی 977زدا لە کتێبەکەیدا بە ناونیشانی (صورە الارض) ناوچەیەکی بەرفراوانی هەرێمی چیا –اقلیم الجبال-ی ناو ناوە (حشاتی الاکراد و مصایفهم)، پاشان نەخشەیەکی تری جوگرافی کە تێیدا کوردستان وەک وڵاتێک پیشان درابێت، بریتییە لە:- نەخشەیەکی جوگرافیناسی عوسمانلی بە ناوی (مەحموود ئەلغەشقەری-کاشغەری) کە لە ساڵی 1076زدا لە کتێبێکدا بە زمانی عوسمانی بە ناونیشانی (دیوان لغات الترک) بڵاوی کردووەتەوە، لەو نەخشەیەدا کە لە بارەی وڵاتانی خۆرهەڵاتدا درووستی کردووە ناوی کوردستانی بە (ارض الاکراد) هێناوە.
دواتر لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیشدا لە تۆمارێکی دەوڵەتی عوسمانیدا کە بۆ ناوچەکانی خۆرهەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی کێشراوە، نەخشەی کوردستانی لەسەر دیاری کراوە، لە کوردەکانیش یەکەمین کەس شەریف پاشای خەندان (1864-1946) بوو، کە لە ساڵی 1919نەخشەیەکەی کوردستانی گەورەی پێشکەش بە کۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس کردووە، بۆ داخوازیی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ. سەبارەت بە نەخشەی جوگرافی کوردستان و دیاریکردنی سنوورەکەی چەندین بۆچوون و لێکدانەوەی جیاواز هەن، کە ئەمانە هەندێک لەو بۆچوونانەن:-

=KTML_Bold=گرووپی یەکەم؛ بۆچوونی نووسەرە بیانییەکان=KTML_End=
“ئەدمۆندز” دەربارەی کوردستان دەڵێت: کوردستان لەنێوان تورکیا و ئێراق و ئێراندا دابەشکراوە و چەند ناوچەیەکی یەکێتیی سۆڤیەتی (پێشوو) لەگەڵ سووریایش دەگرێتەوە لەبەر ئەوەی سنووری لەگەڵ هیچ سنوورێکی نێودەوڵەتی یان لەگەڵ سنووری بەشە ئیدارییە ناوخۆییەکانی ئەو دەوڵەتانەی کە کوردستانیان بە سەردا دابەش کراوە، ڕێک نابێت. (تۆما بوا) دەڵێت:- کوردستان بەتەواوی لەنێو دڵی ئاسیای بچووک هەڵکەوتووە، بڕبڕەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پێک دەهێنێت و، زۆربەی زۆری ئەو ناوچە شاخاوییانە دەگرێتەوە کە کەوتوونەتە نێوان دەریای ڕەش و دەشتەکانی میسۆپۆتامیا لە لایەک و ئەنتی تۆرۆس و بانی ئێران لە لایەکی ترەوە، ئەگەر چی ئەم ناوچەیە کە ڕووبەرەکەی لەگەڵ تورک و فارس و عەرەب جیاوازە. (ڕادۆڤان باڤیچ) دەڵێت:- باشووری خۆرهەڵاتی تورکیا نزیک بە ئەرمەنستانی سۆڤیەت و باکووری خۆراوای ئێران و باکووری ئێراق و ئەوپەڕی باکووری سووریا بە مەڵبەندی سەرەکیی کوردستان دادەنرێت، بێ جگە لەم شوێنانە، کورد لە ناوچەی ئەنادۆڵی تورکیا و کەنداوی ئەسکەندەرۆنە و باکووری سووریا و ئازربایجانی فارس (ئیران) و خوراسان و بلوجستانی باکووریش دەژی.
خالفین دەڵێت:- کوردستان وڵاتێکی شاخاوییە لە ناوەڕاستیدا شاخەکانی کوردستان بەرز بوونەتەوە سنووری بەم جۆرەیە:- لە خۆرهەڵاتەوە شاخەکانی ئەرمەنستان و ئێران لە خۆراوا و زنجیرە شاخەکانی کوردستان و ورمێ وان و لە خوارووی خۆرهەڵاتەوە جەزیرە (میسۆپۆتامیای سەروو) و شاخەکانی ماردین لە خۆراوایشەوە بەشێک لە چیای زاگرۆس دەوریان داوە.

=KTML_Bold=گرووپی دووەم؛ بۆچوونی نووسەرانی ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان بە سەردا دابەش کراوە=KTML_End=
ئەوانەیش نووسەرانی عەرەب و تورک و فارس دەگرێتەوە، کە لە خوارەوە ئاماژەمان بە هەندێکیان داوە. (فائق السامرائی) دەربارەی سنووری کوردستان دەڵێت:- کوردستان بە سەر تورکیا و ئێران و ئێراق دابەش کراوە و بەشێکیشی کەوتووەتە ناو سنووری یەکێتیی سۆڤیەت (پێشوو) و سووریا. (د. شاکر خصباک) دەڵێت: ئەگەر لوڕەکان بە کورد دابنێین هەر وەکوو زۆر لە بەڵگە مێژووی و زمانەوانییەکان کوردبوونیان دەسەلمێنن، ئەوا سنووری کوردستان بە درێژاییی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس تا سەر کەنداوی فارس درێژ دەبێتەوە، شاکر خصباک درێژە بە باسەکەی دەدات و دەڵێت: کوردستان وڵاتێکە، سنوورێکی سرووشتیی هەیە و دانیشتووانەکەی ڕەگەزێکی تایبەتیان هەیە، هەر چەند سنوورێکە دەوڵەتیان نییە. گەڕیدەی تورک (ئەولیا چەلەبی) بەم شێوەیە سنووری کوردستانی دیاری کردووە: لای سەرەوە ئەرزەڕۆم لەوێوە بەرەو وان، هەکاری، جەزیرە، ئامێدی، موسڵ، شارەزوور، ئەردەڵان، دەماوەند. تا بەسرە دەڕوات. لە ئینسکلۆپیدیای تورکیایشدا کە دێتە سەر باسی ئەو شوێنانەی کە کوردی تێیاندا نیشتەجێیە بەم شێوەیە سنووری کوردستان دیاری دەکات: خاکی کورد (کوردستان) بەشێکی لەناو چوارچێوەی حوکوومەتی تورکیایە، بەشێکی تریشی لەژێر بەیداخی ئێراندایە، بڕەکەی تریان لە بەر دەستی حوکوومەتی عێراقە، بەشێکی تریشیان لەژێر فرمانی سووریادایە.

=KTML_Bold=گرووپی سێیەم؛ بۆچوونی نووسەرە کوردەکان=KTML_End=
مێژوونووسی کورد (شەرەفخانی بەدلیسی) لە شەرەفنامەدا باسی سنووری کوردستانی کردووە کە بە کۆنترین دەستنیشانکردن دادەنرێت لەلایەن نووسەرانی کوردەوە، بەم شێوەیە دەستنیشانی دەکات، وڵاتی کوردان کە ناوی کوردستانە لەسەر لێواری دەریای هورمزەوە لەسەر کەناری دەریای هیند هەڵکەوتووە، دەست پێ دەکات، لەوێوە بە خەتێکی ڕاست دەکشێ و دێت هەتا لە مەڵبەندی مەلاتیە و مەرعەش دەبڕێتەوە، وڵاتی فارس و عێراقی عەجەم و ئازربایجان و ئەرمەنستانی بچکۆلە و ئەرمەنستانی گەورە دەکەونە لای باکووری ئەم خەتە، عێراقی عەرەب دەکەوێتە باشووری ئەم سنوورەوە. “محەمەد ئەمین زەکی بەگ” بە تووندی ڕەخنە لە دەستنیشانکردنەکەی ئینسکلۆپیدیای ئیسلام دەگرێت و بە دەستنیشانکردنێکی ناتەواوی لە قەڵەم دەدات چونکە کوردستان ئەلەزگرد و ئەرزڕۆم ناگرێتە خۆی و سنووری کوردستان بە شێوەیەکی بچووک نیشان دەدات. ئەمین عالی بەدرخان دەڵێت: کوردستان لە باکووری خۆرهەڵاتی ئەرزڕۆمەوە دەست پێ دەکات، بەڵام شاری ئەرزڕۆم ناگرێتەوە، تا باشووری شاری مەندەلی درێژ دەبێتەوە، لە خۆرهەڵاتی سنەوە تا کەنداوی ئەسکەندەرۆنە.
هەر لەم بارەیەوە، بۆچوونێکی تر هەیە باس لەوە دەکات سنووری کوردستان لە باکووری خۆرهەڵاتی لوتکەی ئاراراتەوە بە خەتێکی ڕاست دەست پێ دەکات بەرەو باشوور بۆ بەشی باشووری زاگرۆس و پشتکوە دێتە خوارێ، لەوێوە خەتێکی ڕاست بۆ لای خۆراوا درێژ دەبێتەوە هەتا دەگاتە شاری موسڵ لە ئێراق لەوێوە خەتێکی ڕاست بۆ لای خۆراوا کە لە موسڵەوە دەگاتە بەشی تورکنشینی ویلایەتی ئەسکەندەرۆنە و لەو خاڵەوە خەتێک بۆ لای باکووری خۆرهەڵات درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە ئەرزڕۆم، بەرەو خۆرهەڵات دێ تا دەگاتە لوتکەی ئارارات. جیا لەم نووسەرانە، چەند نووسەرێکی ترمان هەن کە بە شێوەیەکی زانستی سنووری کوردستانیان دیاری کردووە، یەکێک لەوانە: (فواد حەمەخورشید)ە کە باس لە سنوور دەکات دەنووسێت:- کوردستان دەکەوێتە نێوان هێڵی (29-40) پلەی باکوورەوە، هێڵی درێژی (37-50) پلەی لە خۆرهەڵاتەوە، سێ گۆشەیەکی پێک دەهێنێت کە سەرەکانی بەندە بە یەکێتتی سۆڤیەت لە باکوورەوە، کەنداوی عەرەب لە باشوورەوە و دەریای ناوەڕاست لە خۆراواوە. ڕووبەری کوردستان 500هەزار کم2.

یەکێکی تر لەو نووسەرانەی کە پسپۆڕی ئەم بوارەیە (عەبدوڵڵا غەفوور)ە دەربارەی سنووری کوردستان نووسیویەتی: کوردستان دەکەوێتە باشووری خۆراوای کیشوەری ئاسیاوە، سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ ئازربایجان و ئەرمینیا و تورکیا، لە باشوورەوە ئێران و کەنداوی (فارسی-عەرەب)یە، لە خۆرهەڵاتەوە ئازربایجان و ئێرانە، لە خۆراواوە عێراق و سووریایە. بەڵام دەکرێت بڵێین (د. ئازاد نەقشبەندی) لە هەموو نووسەرانی تر زیاتر بە شێوەیەکی زانستی سنووری کوردستانی دیاری کردووە، کاتێک نووسیویەتی: کوردستان لە شێوە سێگۆشەیەکی وەستاوی ناڕێکدایە، کەنداوی ئەسکەندەرۆنە و شاری لێنیکان و کەنداوی فارس هەر سێ سوچی ئەم سێگۆشەیە پێک دەهێنن، کوردستان دەکەوێتە خۆراوایی کیشوەری ئاسیاوە لەنێوان هێڵەکانی (30-41) پلەی باکوور و هێڵی درێژی (36-51) پلەی خۆرهەڵات و بە سەر تورکیا و عیراق و ئیران و سووریا و ئەرمەنستاندا دابەش کراوە و ئەم شوێن و ناوچانە دەگرێتەوە:-
1. خۆرهەڵات و باشووری خۆرهەڵاتی تورکیا.
2. هەموو خۆراوای ئێران جگە لە خوزستان.
3. باکوور و باکووری خۆرهەڵاتی ئێراق.
4. سوچەکانی باکووری خۆرهەڵات و باکووری خۆراوای سووریا.
5. خۆرهەڵاتی ڕووباری ئاچوریان لە ئەرمەنستان. [1]

=KTML_Bold=تێبینی: ئەم بابەتە بە ڕێنووسی سەرچاوەی ئاماژە پێکراو نووسراوە، کوردیپێدیا هیچ دەستکارییەکی نەکردووە!=KTML_End=