سد بوکان که با نامهای سد شهید کاظمی و سد لگزی نیز شناخته میشود، یکی از سدهای بزرگ کردستان با هسته رسی است و در 25 کیلومتری جنوب شرقی شهر #بوکان# قرار دارد. در منابع رسمی ایران، سد در حوزه استحفاظی بوکان واقع شده است. دریاچه آن نیز در در محدوده استان کردستان، شهر سقز قرار دارد.
این سد برای تنظیم و استفاده از آب و سیلابهای رودخانه زرینه ایجاد شد و علاوه بر تامین آب شهرهای بوکان، میاندوآب و عمده آب شهر تبریز، در حدود 55 هزار هکتار از زمینهای کشاورزی منطقههای عجبشیر و آذرشهر را نیز آبیاری میکند. همچنین سد بوکان بهعنوان یکی از مقاصد تفریحی و جاذبه های گردشگری بوکان، هر ساله پذیرای هزاران نفر از سرتاسر ایران است. دریاچه سد بوکان با 718 میلیون متر مکعب بیشترین آب پشت سد را به خود اختصاص داده است. [1]
سد شهید کاظمی بوکان که با نامهای دیگری همچون سد بوکان و سد کوروش کبیر نیز شناخته میشود، یک سد خاکی با هستهٔ رسی است که بر روی رودخانهٔ زرینه رود احداث شده و در فاصلهٔ 25 کیلومتری جنوبشرقی شهر بوکان، در استان آذربایجان غربی قرار دارد. بخشی از مخزن سد در محدودهٔ استان کردستان و شهرستان #سقز# واقع شده و حوضهٔ آبریز آن از ارتفاعات چهل چشمه و کیله شین در رشتهکوههای زاگرس، میان شهرهای سقز، #بانه# و #دیواندره# سرچشمه میگیرد.
عملیات احداث این سد در سال 1968 با هدف ذخیرهسازی و تأمین آب کشاورزی، شرب و صنعت منطقه توسط یک شرکت اتریشی (پُرر اتریش) آغاز شد و در مهرماه 1350 طی مراسمی با حضور محمد رضا پهلوی در شهر بوکان به بهرهبرداری رسید. دریاچهٔ پشت سد، علاوه بر نقش تأمین منابع آبی، از جاذبههای طبیعی منطقهٔ بوکان بهشمار میرود.
=KTML_ImageCaption_Begin==KTML_StyleDiv=width:20%;height:20%;float:right;=KTML_ImageCaption_Target_Link=https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/581622/0002.JPG=KTML_ImageCaption_Title=سند مربوط به دوره پهلوی درباره افتتاح سد کوروش کبیر و موقعیت جغرافیایی آن در شرق کوردستان.=KTML_ImageCaption_CaptionStyle=000000=KTML_ImageCaption_Caption=سند مربوط به دوره پهلوی درباره افتتاح سد کوروش کبیر و موقعیت جغرافیایی آن در شرق کوردستان.=KTML_ImageCaption_End=
=KTML_Bold=افتتاح و نامگذاری=KTML_End=
سد بوکان که در زمان افتتاح با نام «سد کوروش کبیر» شناخته میشد، در تاریخ 4 مهر 1350 با حضور محمدرضاشاه پهلوی به بهرهبرداری رسید. محمدرضاشاه پهلوی در جریان این مراسم، با اشاره به وضعیت اراضی کشاورزی منطقه، تأکید کرد که «تأمین آب بوکان و توابع آن از اولویتهای عمرانی بوده و اجرای طرحهای آبی در این منطقه مورد توجه قرار خواهد گرفت».
تا سال 1979 خورشیدی، نام رسمی این سد «سد کوروش کبیر» بود. پس از انقلاب 1979 ، نام آن به «سد زرینهرود» تغییر یافت؛ با این حال، در اسناد و آرشیوهای مربوط به جنگ ایران و عراق از این سازه با عنوان «سد بوکان» یاد شده است.
در سال 2006، بهمنظور گرامیداشت یاد احمد کاظمی، فرمانده پیشین لشکر 8 نجف اشرف و قرارگاه حمزه سیدالشهدا در ارومیه، نام سد به «سد شهید کاظمی بوکان» تغییر یافت.
=KTML_Bold=مشخصات سد=KTML_End=
سد شهید کاظمی بوکان دارای تاجی به طول 720 متر و ارتفاع 50 متر از پی است. در پی اجرای طرح افزایش ارتفاع سد در سال 2006 ، ظرفیت مخزن آن با افزایشی معادل 232 میلیون مترمکعب، به حدود 762 میلیون مترمکعب رسید. حجم مفید دریاچهٔ پشت سد حدود 718 میلیون مترمکعب گزارش شده است.
این سد نقش مهمی در تأمین منابع آب منطقه ایفا میکند و آب شرب و صنعتی شهرهای بوکان، میاندوآب و بخش قابلتوجهی از تبریز را تأمین مینماید. همچنین، سالانه بیش از 100 میلیون مترمکعب آب برای مصارف شرب و صنعت و آبیاری حدود 55 هزار هکتار از اراضی کشاورزی شهرستانهای عجبشیر و آذرشهر از طریق این سد تأمین میشود.
در سال 2023 ، قرارداد احداث دو نیروگاه برقآبی هر یک با ظرفیت 4٫9 مگاوات (در مجموع 9٫8 مگاوات) در این سد منعقد شد. بر اساس برآوردها، این نیروگاهها سالانه حدود 54 گیگاواتساعت برق تولید خواهند کرد. اجرای این طرح با هدف بهرهگیری از انرژی جنبشی جریان آب و کاهش تلفات ناشی از تخلیهٔ پاششی آب انجام شده است.
دریاچهٔ پشت سد بوکان علاوه بر کارکردهای تأمین آب و تولید انرژی، محل اجرای طرحهای آبزیپروری نیز بوده است. در این دریاچه گونههایی از کپورماهیان از جمله فیتوفاگ، بیگهد، آمور علفخوار، کپور معمولی و همچنین درصدی از گونههای بومی زیست کرده و مورد بهرهبرداری قرار میگیرند.
=KTML_Bold=دسترسی به سد=KTML_End=
دسترسی اصلی به سد شهید کاظمی بوکان از طریق شهر بوکان و جادهٔ آسفالتهٔ منتهی به سد انجام میشود. سایر شهرهای پیرامونی نیز با عبور از بوکان امکان دسترسی زمینی به این سازه را دارند. فاصلهٔ ساختمان سد تا شهر سقز حدود 62 کیلومتر گزارش شده است.
=KTML_Bold=کاهش حجم ذخیره آب=KTML_End=
بر اساس گزارشهای منتشرشده در سال 2025 ، حجم آب ذخیرهشده در پشت سد شهید کاظمی بوکان بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است. طبق این گزارشها، میزان ذخیره آب این سد که در سالهای گذشته بیش از یک میلیارد مترمکعب عنوان شده بود، در این سال به حدود 307 میلیون مترمکعب رسید.[2]