ناونیشانی بابەت: دۆزینەوەی پەرستگەیەکی #ئورارتییەکان# لە نزیک قەڵای #وان#
ئامادەکردنی: #سارا سەردار#
لە میانی ئەو هەڵکۆڵینانەی کە لە ناوچەی قەڵای کۆرزوتی ئەنجام دراون، پاشماوەکانی پەرستگەیەک، لەگەڵ هەندێک سیرامیک و پارچە زێڕ و سکە دۆزراونەتەوە، کە مێژوویان بۆ سەردەمی ئورارتۆییەکان لە ناوچەی وان دەگەڕێتەوە.
کارەکانی گەڕان بەدوای ئەم شوێنەوارەدا لە ساڵی 2016ەوە بۆ یەکەمجار لەژێر سەرپەرشتیی ئیدارەی مۆزەخانەی وان بە مۆڵەتی وەزارەتی ڕۆشنبیری و گەشتوگوزار (لەو قەڵایەی کە لەلایەن شای ئورارتی مینوا لە ناوچەی بەردینی ناحیەی ئولۆشار دروست کراوە) دەستی پێکردووە کە قەڵاکە، 9 کم لە قەزای مۆرادیاوە دوورە.
بەشی شوێنەوارناسی لە فاکەڵتی ئەدەبیات لە زانکۆی وان، لە درێژەی ئەم پشکنینە شوێنەوارییە دیواری قەڵای 8 مەترییان دۆزیوەتەوە، کە لە جۆری خۆی کەموێنەیە.
لەو ناوچەیەی کە ئەم شوێنەوارانە دۆزراونەتەوە، پەرستگەیەک هەیە کە بەرزییەکەی 140 سم و درێژییەکەی 8 مەتر و پانییەکەی 7 مەتر بێ ڕیزۆم، سیرامیکی جامدار و بێجام کە سەر بە سەدەکانی ناوەڕاستە، گۆڕێکی چەند ژووری و هەروەها چەندان بابەتی ڕازاندنەوە وەک ملوانکە و دەنکۆڵە و دراوێکی سەردەمی بێزەنتی دۆزرایەوە.
مەلیح ئایدۆغان، پارێزگاری وان و جێگری سەرۆکی شارەوانی، کە سەرپەرشتیی شوێنی هەڵکەندنەکەی کردووە، دەڵێت، ئەو کارانەی لە یەکێک لە یەکەم قەڵاکانی شارستانیەتی ئورارتی دەستی پێکردووە، یارمەتیدەر دەبێت بۆ زیاتر بەگەشتیاریکردنی ئەم ناوچەیە.
ئایدۆغان ڕایگەیاند کە ئەو شوێنەوارانەی سەر بە دەسەڵاتداری ئورارتۆییەکانن کە نزیکەی 3 هەزار ساڵ لەمەوبەر لەم ناوچەیەدا ژیاون دۆزراونەتەوە و وتی: ئەم شوێنە دەبێتە یەکێک لە کارە مێژووییە گرنگەکانی ناوچەکەمان و یارمەتیدەرێکی زۆر دەبێت بۆ گەشتوگوزار. ئەو زانیارییانەی لەم پەرستگەیە بەدەست هاتوون بەم شێوەیەن: جیاواز لە پەرستگەکانی ئورارتو کە تا ئێستا ناسراون، ئەمە پەرستگەیەکە پێدەچێت یەکێک بێت لە کۆنترین پێکهاتەکانی پەرستگە لە نێوان قەڵاکانی ئورارتیدا. دیوارەکانی دەوروبەری قەڵاکەش وەک ئەم پەرستگەیە زۆر گرنگە چونکە زۆر بەرز و پتەون، نزیکەی 3 بینای زۆر جیاواز هەیە کە پێکهاتوون لە کۆشک و کۆگا و پەرستگا و شوێنی گشتی لە قەڵاکەدا کە ڕووبەرەکەی زیاتر لە هێکتارێکە.
گومانی تێدا نییە کە قەڵاکە لەلایەن ئورارتۆییەکانەوە دروست کراوە، بەڵام دۆزراوەکان دەری دەخەن کە دوای ئۆرارتۆییەکانیش بەکار هێنراوە، چەندان سیرامیکی جامدار و بێ جام لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە، دراوێکە لە #سەردەمی بیزەنتین#، یەکێکە لە گرنگترین کەلوپەلە دۆزراوەکانی ئەم کنە و پشکنینە شوێنەوارییە.
قەڵای کورزۆت کە قەبارەکەی 325x110 مەتر دەبێت، لەسەر گردێکی بەردین لە #دەشتی مۆرادییە# لەلایەن پاشای ئورارتی مینوا لە ساڵانی 810-785 پێش زایین دروستکراوە.
ئەم قەڵایە یەکێکە لە کۆنترین قەڵاکانی ئورارتی کە لەلایەن شا مینۆا دروست کراوە. [1]

قەڵای وان، نموونەیەکی پڕشکۆی سەردەمی ئورارتی یه
قەڵای وان، لە کۆنترین و گرنگترین قەڵا مێژووییەکانی باکووری کوردستانە، لە ڕووی تەمەن و سەردمە مێژووییەکانی گرنگییەکی تایبەتیی هەیە. ئەم قەڵایە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ناوەندی پارێزگای وان و لەسەر چیایەکی بەرز بنیاد نراوە، هەر بۆیە دیمەنێکی سەرنجڕاکێشی هەیە.
بە گوتەی سەرچاوە مێژووییەکان، ئەم قەڵایە یەکەمجار لە سەردەمی ئورارتییەکان (پاشا ساردوری) ، واتا نزیکەی 900 ساڵ پێش زایین درووستکراوە، بەڵام لە سەردەمەکانی دواتر (واتا میدی، ئەخمینی، ساسانی و سەلجووقی) وەک بنکەیەکی گرنگی چاودێری و پاراستن بەکارهاتووە. بە تێپەڕینی کات و بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاچەکە، قەڵای وان کەوتۆتە ژێر ئاو و نوقومبووە، دواتر لەلایەن پسپۆرانی مێژوو و شوێنەوارناسانی تایبەت بە شوێنەوارناسی ژێر ئاو، دۆزراوەتەوە و پاش کنە و پشکنین وەک شوێنەوارێکی گرنگ ناسێندراوە.
ئەم قەڵا سەخت و بەهێزە، بە قەڵای (توشیپا) ش ناسراوە و لە گەورەترین قەڵاکانی دەڤەری ئاناتۆلییە. پێکهاتە بیناسازییەکەی قەڵای وان لە تاشەبەردی گەورەی بازاڵت پێکهاتووە و بەشی سەرەوەشی لە خشتی قوڕین درووستکراوە.
ئەو شاخەی قەڵای وان لەسەری بنیادنراوە نزیکەی 100 مەتر بەرزە و دەکەوێتە بەشی ڕۆژهەڵاتی کەناری دەریاچەی وان. قەڵاکە 1250 مەتر درێژە و پانییەکەی لەنێوان 70 بۆ 80 مەتر دەبێت.
جۆری بیناسازییەکەی قەڵای وان تایبەتە بە سەردەمی ئورارتییەکان، ئەمیش بەهۆی بەکارهێنانی پلیکان و تەختکردنی بەشێک لە زەوییەکە بۆ درووستکردنی بینا و باڵەخانەی تر سەلمێنراوە. ئەم قەڵایە لە چەند بەشێکی جیاواز پێکهاتووە وەک ژووری ناشتنی تەرم (کە تایبەت بووە بە خانەوادەی پاشاکان) ، هەروەها چەندین ستوونی بەردینی نووسراو لە دیوی ژوورەوە و دەرەوی بیناکان هەیە باس لە مێژوو و چۆنییەتی درووستکردنی ئەم قەڵایە دەکەن.
قەڵا مەزنەکەی وان لە دوو بەشی سەرەکی، واتا بەشی دەرەوە و ناوەوە پێکهاتووە. بەشی ناوەوەی قەڵاکە، لەسەر شاخێک بەشێوازێکی ستراتیژی درووستکراوە، بەشی دەرەوەشی لە چل بنکەی پاسەوانی پێکهاتووە.
لە شوێنەوارە گرنگ و سەرنجڕاکێشەکانی ناو ئەم قەڵایە، دەکرێ ئاماژە بە هەبوونی گۆڕێکی کۆن و مزگەوتێک بکەین کە تێکەڵەیەک لە مێژوو و کولتووری ئایینی سەردەمە جیاوازەکانمان پیشان دەدات. ئەم قەڵایە بەهۆی ژێر ئاو کەوتنەکەی، هەروەها تێکچوونی ڕەوشی پاراستنی بە هۆکاری مرۆیی و سرووشتی، تا ئێستا چەند جارێک نۆژەنکراوەتەوە و لە ئێستادا یەکێکە لە شوێنەوارە مێژووییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی باکووری کوردستانه.
ئامادەکردنی: سارا سەردار
[1]

نووسراوەکەی سەر #قەڵای وان# کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 500ی پێش زایین و بە نووسراوی (xerxes) خەشایاری ئەخمەنی ناسراوە.
زمانەکان بابلی و ئیلامی و فارسی کۆنن:
ئاهورا مەزدای گەورەگەورەترینی خوداوەندەکانە، ئەو زەوی درووستکردووە، ئاسمانی درووستکردووە، مرۆڤی درووستکردووە، خۆشی بۆ مرۆڤ درووستکردووە.

ڕێبوارێکی بەریتانی کە لە ساڵانی 1860دا سەردانی شاری #وان# ی کردبوو، دەڵێت کوردەکانی ئێرە پێیان وایە ئەم نووسینە تەلیسمێکی تێدایە. دەنووسێت: دەڵێن هەرکەسێک ئەلفوبێکەی شی بکاتەوە، دەتوانێت دەرگای پشت ئەم نووسینە بکاتەوە و بگاتە ئەو گەنجینانەی ناوی کە بریتین لە (ئاڵتون، بەردی بەنرخ و ...). ئاماژە بەوەش دەکرێت کە ئەو گەنجینەیە لەلایەن بوونەوەرە مێتافیزیکییەکان پاسەوانی دەکرێت بۆیە هەرکەسێک تەلیسمەکە وەکات سزا دەدرێت.[1]