بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە
هورئەوەگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشې سی و حۆتەمە
بە مانێوە تەرە ئانەی پاسشەکەردەن وانگا مۆدێرنەکې بەیان پېڎا، بە هەققەت سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری پیشەیی نییەن، بەڵکوم سرووشتو ئا نۊعە جە کەلتوری پیشەیین کە بە مەڵامەتو تەکنولوژیای بەرهەم مەی، واتا وانگا مۊدێرنەکې بنەچەنە پەی ئانەی نەمەرزیێنېرە کەلتورە پیشەییە مۆدێرنەکەی بیاونان بە گرڎو خەڵکی و پینەیچە بکەراش بە کەلتورێ سەراپاگیرکریاو بە خاترەو ئانەی مەرزی ڕامیاری دۆڵەتی و مەرزی کەلتوری دۆڵەتی بکەراوە بە یۊ و پینەیچە نەتەوە بێنە پېڎا.
ئانەی مەڵامەتەن پەی ئامای پېڎای وانگا مۆدێرنەکا سرووشتە تەکنیکییەکەو ئامېرەکانو بەرهەمئاردەینې. سرووشتی تەکنیکی ئی ئامېرا مەوازۊن کەلتورێوە پیشەیی بە ستاندارکریا پەی بەکاربەردەی و وەشکەرڎەیۆشان ببۊن، چوونکوم بەبې بییەی کەلتورێ پیشەیی ئەچامنەی نمەکریۊ ئا کەلتورە جە وەچێوە پەی وەچێوە تەری بفاڕیۊوە.
دلې کۊمەڵگاو خەلافەتینە کە کۊمەڵگێوەن جە ڕوەو پیشەییوە کشتوکاڵین، بە عەینو تەعرو کۊمەڵگا پیشەسازییەکا وانگا هەن، ئی وانگێچە بە خاترەو فاڕایۆ کەلتوری ئامێنې پېڎا، بەڵام ئا کەلتورە کە جە ڕاو وانگاکا ئی کۊمەڵگایێوە وەڵا مەکریۊوە کەلتورێ پیشەیی نییەن و کەلتورێ ئاکارین، ئینەیچ پاسشەکەرڎەن مەسەلې سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری دلې ئی کۊمەڵگایانە بە مەرام بگېریۊن نەک جە دلې کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە، چوونکوم کەلتوری ئاکاری زیاتەر شییایی سەراپاگیربییەیش چەنەن تاکو کەلتوری پیشەیی.
گېڵنەر، جە مەسەلې سەراپاگیرکەرڎەی کەلتورینە وەراوەریې میانو کەلتوری پیشەیی کۊمەڵگا کشتوکاڵییەکان و کۊمەڵگا پیشەسازییەکانی مەکەرۊن، ئەچینەیۆ نەفی (نەبییە)و ئانەی مەکەرۊن کە دلې کۊمەڵگا کشتوکاڵییەکانە ڕۊشنویران و فەرمانڕەوایان حۆلې ئانەیشان دێبان کەلتورە باڵاکەو وېشان بکەران بە کەلتورێ سەراپاگیر. بە پېچەوانەو ئاڎیشان سەرەمڕە پەی ئاستەیۆ چینەکەو وېشان سەرو کورسی فەرمانڕەوایی، حۆلې ئانەیشان دێنې جیاوازییە کەلتورییەکانو میانو وېشان و خەڵکەکەیشان بپارېزنان. ئی پەیلوایەو گېڵنەری ڕەنگاتې پەی کەلتورە پیشەییەکەو کۊمەڵگا ئیسلامییەکانو خەلافەتی ڕاس بییەبۊ، بەڵام پەی کەلتورە مەزهەبییە ئاکارییەکەی هەڵەن و بە پېچەوانۆ پەیلواکەو ئاڎیۆ کەلتورە مەزهەبییە ئاکارییەکە بە عەینو شېوەو کەلتورە پیشەییەکەو کۊمەڵگا پیشەسازییەکا، پەی وەڵاکەرڎەیۆ کەلتورەکەیش وانگای تایبەو وېش بییەن، ئی وانگێچە دلې گرڎو ناوچەکانە بییەیشان بییەن و جە ڕاو ئاڎیشاوە کەلتورەکەشان وەڵاکریانۆو گرڎ کەسێ پەیش بییەن دلې ئا وانگایانە فېرو ئا کەلتورەیە ببۊن.
چینەینە ئا دوە کەلتورە هیچ جیاوازیێشان نییەن، هەر چەنی دلې کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە فېرکەرڎەی بەرین پاڕەوی مەکریۊن و پەی وەرگېرتەی هەرکەسێ ئەچا وانگایانە ئانە ئېژا نییەن سەر بە چ گروپێ کۊمەڵایەتین، بە عەینو تەرزې پەی وەرگېرتەی هەر کەسێچ جە وانگا مەزهەبییەکانو کۊمەڵگای خەلافەتینە ئانە ئېژا نەبییەن سەر بە چ چین و گروپێ کۊمەڵایەتین. ئینەیچ بەڵگەن سەرو ئانەی کە جیاوازی میانو ئی دوە کۊمەڵگایە جە بییەی و نەبییەی کەلتورێ سەراپاگیرکریا و پروسێوە سەرەمڕەو سەراپاگیرکەرڎەینە نییەن و ئینا نۊعو کەلتورەکەینە.
دلې کۊمەڵگای پیشەزسازینە کەلتوری سەراپاگیرکریا کەلتورێ پیشەیین و دلې کۊمەڵگا کشتوکاڵییەکەو خەلافەتەکانە کەلتورێ مەزهەبی و ئاکارین. ئینەیچ بەڵگەن سەرو ئانەی کە نمەتاویۊ بنەماو سەرهوردای نەتەوەکا بگېڵنیۊوە پەی بییەی پروسێوە پەی سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری و ناستەی جیاوازییە کەلتوری و زوانییەکانی جە ڕاو بە نموونەییکەرڎەی کەلتوری و زوانێ جە کەلتورو زوانەکانو کۊمەڵگای.
گەر پۊروسەو سەراپاگیرکەرڎەی کەلتورێ دلې مەرزو دۆڵەتینە بنەماو بییەی نەتەوەی بۊن، ئانە نەتەوەکې وەڵ جە سەرهوردای کۊمەڵگای پیشەسازی و مۆدێرنیزمی پېڎێ بیېنې، چوونکوم دلې کۊمەڵگا مەزهەبییەکانو خەلافەتینە پروسەو سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری مەزهەبی بییەیش بییەن و ئڼەو پروسەو سەراپاگیرکەرڎەی کەلتوری پیشەیی دلې کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە سەرکۆتە بییەن و دلې واقیعینە جابەجاکریان، بەڵام گەر شەرتەو ئا کەلتوریە کە شییاو سەراپاگیرکەرڎەیەن، ئانەبۊن کە کەلتورێوە پیشەسازی بۊن، ئانە پەیلواکەو گېڵنەری درووس بەرمەشۊن و نەتەوەکې تەنیا دلې کۊمەڵگا پیشەسازییەکانە بییەی پېڎا مەکەران. بەشێ جە کتېبو بییەی نەتەوەیی کورڎی میانو فەلسەفە و سۆسیۆپۆلەتیکینە، نویستەی عیرفان مستەفا، هۊرئەوەگېڵنای پەی سەرو زوانی هۆرامی: ئەسعەد ڕەشید.[1]