jan Agirî
$Ecemên Barbar û Dîroka wan.$
Di Îranê de yêkem Desthelatarîya hovane ango dewleta Şîe a Îslam ji alîyê Şah îsmailê ji Xanedana Sefawîya barbar ve di sala 1501 an a koçî de hatîye damezrandin.
Şah Îsmaîl hîm û bîrdozîya Hesen Sabah a kû Desthelatdarîya Şîe a ser bi mezhebê Îsmaîlî di sedsala 11 an de li Îranê bi rengekî nûjenkirî ji bo xwe bingeh wergirtîye.
Ji bo Hesen sabah heşaşî ango tiryak kêş têt gotin.
Ev desthelatdarî Sefewî a Şah Îsmaîlê barbar damezrande heta sala 1736 di destê vê xanedanê de çend çar dest digûhere lê her bi navê vê bine mala genî û li ser rêgezîya olîya Sîe e jîyana xwe ya gemar wek her destheladarîyek otokratik û teokratîk, faşîst berdewamkirîye.
Ev Desthelatdarîya hova Sefawîyan her wekî ya Desthelatdarîya barbara Abasî ya di salên 700 heta dawîya sedsala 800 an ka çewa Kurdistan talan û wêrankir û çand û xwe rengîya xûmalîya kurd berewvajîkir; Sefawînajî yêkem armanca xwe kirin mişextkirin, koçberkirina kurdan a li ser erda Kurdistana li jêr nîrê dagirkerîya wande mabû û şer û wehşetek gelek hovane li himber kurdan dan meşandin.
Kurdan li himberî vê zordarîya Sefewîyan di sala 1608 an de bi Serokatîya Emîrxanê Lepzêrîn serîhildanek bê hempa dan meşandin.
Ev serîhildan di dîroka Kurdistan de bi navê berxwedana kela Dimdimê derbasî rûpelên zêrîn dibe.
Sedem zixt û hovîyetîya desthelatdarîya Sefewîyan heta demekî dûr û dirêj Kurdan nekarîye firset bibînin bi rengekî kû mûhra xwe li dîrokê bide serîhildin.
Sefawîyan ji gelên di jêr desthelatdarîya xwe de weke kole û dîl girtibûn heta cihê nijad kûjî di çûn serwan û pîvanên dadwerîyê qet li ber çav ne digirtin.
Bi giştî rewşa aborîya hemû gelan wek hev nebaşbû mîna mafên wanên neteweyî, qedexe danîbûn ser çand, ziman û hebûna gelan.
Ji bo xwe bi xwe îdarekirina civakî û heta cihekêjî a hind mafên sîyasî di serî da gelê Kurd bi hêza şer nerazîbûna xwe nîşan didan lê ne bi rengê ku desthelatdarîya Sefewîyan redbikin ango qebûl nekin.
Ayzer û Belucîyan Kurd ji bo xwe mînak girtin û li gûrî hêz û îmakan li himber Sefawîyan li berxwe didan ji bo hind mafên xweyên kû dibin çetir û sêhwana desthelatdarîya Sefewîyande bên nasîn.
( Ayzerî ne Qaçerîne wek têt îdakirin).
Sefawîyan ne bes li nav tûxib/ sinorên desthelatdarîya şer û kûştin pêkdianî her wusa li himberî gelek hevrikên xwe yên mîna Împeretorîya Osmanî û Portekîzan jî de di nav şerên bi xwînên dûr û dirêjî da bûn.
Lê di demên şerên dervede Sefawîyan car car hind tavîzdidan Kurd û miletên dî, ji bo tevilkirina hêza wan a di şerê derveyî Împeretorîya xwe de kû di dan meşandin.
Lê gelek Mîrekên Kurd şervananên xwe ji bo Sefewîyan ne dişandin, bes ji bo Sefawî hêrîşî wan nekin baca xwe didan.
Bêgûman barbarên Sefewîyan bi van Kurdan nekarîbûn lê bêykû Sefewîyan redjîbikin dan û standinên xwe hebun.
Sefawîyan ji ev yêk ji bo xwe wek nîşana hevra jîyana di çarçovê nexşê desthelatdarîya xwe Sefwîda dinirixand û qebûl dikirin ji neçarî.
Navenda vê desthelatdarîya xwîn xara Safevîyan a yêkemTebriz bû û paşî di be Kazvin û paşî xwe di gohûze bo Îsfahan ê.
Afxanîyên gernas di sala 1722 an de dest danin ser vê desthelatdarîya hova Sefewîyan.
Nadir Şahê Sefewîyê barbar di sala 1736 an de dawî li desthelatdarîya Afagnîyan li ser erda ji dest Sefewîyan hatîbû girtin anî û vê carê navê Afşar li desthelatdarîya xwe ya hov kir.
Bes ola desthelatdarî her Şîe e ma û rêveberîya wê piştî kûştuna Nadir Şahê barbar di sala 1747 an de Jina Nadir Şah El Fatîma ji Mêrê xwe xirabtir cihê wî digire û dinava desthelatdarîyêda nerazîbûn xwe didin pêş û ev desthelatdarîya hov û zordar bi temamî ji hev belavdibe.
Lê Nehênîya vê desthelatdara hova kû Îsmail Şahê Sefewî li ser felsefe ango bîrdozîya Hesen sabah danîye ewe kû mekanîzma, sîstemek xwe afirenerîye kî bêt û kî biçe ne xeme yan çî nav li ser werin danîn ew her xwe berdewam dide jîyandin û vejîn dikeye.
Ji bo Hesen sabah heşaşî ango tiryak xar têt gotin. Kesekî pir çepel û xwinxar bûye.
Li ser vê binemayê Kerîm Xan Zendê ji hovên berî xwe desthelatdarî mîras girtîye di sala 1750 an de Şîraz navenda desthelatdarîya xwe îlan dike û Desthelatdarîya Zend wek berdewama Sefawî û Avşarî avadike.
Di çend sohbetên navdarên meda bohrîye ku ev Zende bi koka xwe kurdekî xwe firoşbûye.
Evê desthelatdarîya Zend heta sala 1794 bi hemû rengekî xweyî kedxar û zordar wek yên pêş xwe dewamkir û piştî Hûkûmdarê desthelatdarîya Zend Lotf Elî Xan ji alîyê Qaçarîyan ve dîl di keve û li sêdare têt dayîn vê carê Desthelatdarîya Qaçar ji alîyê Axa Mihemd ve têt îlankirin û Tahran wek navend ango paytexta desthelatdarîya Qaçarîyan têt ragehandin.
Lê wek min anî ziman û dîrok aşkere dike her ev desthelatdarîya Qaçarîya berdewama Sefavî û Avşarîyane ango li ser heman hîm û birdozîya wehşetê ye wek van 2 desthelatdarîyên ji berî xwe.
Her carek dî ev desthelatdarî wek yên ji berîya xwe bi tev hevrikên xweyî hewirdûrê re û nav xweyî dema xwe bi şer û kûştin û wêrankarîyê bi dawî dike.
Dîyarde û çanda babaran dîyare ji rehê ango genetîke.
Li himber vê desthelatdarîya hov Kurdan di bin serokatîya Şêx Ebeydulahê Nehrî ( şemzînî) di sala 1880 an de carekdî ji bo Azadî û Rizgarîya xwe û welatê xwe carek dî serîhilada.
Lê wekî hercarê vê carê jî dijminên Kurd hev girtin û li himber vê serîhildana Kurdan dev ji nakoyîyên li navber xwe berdan û bi hovane ser Şoreşa Şêx Ebeydûlahê Nehrî da hatin.
Bêgûman wek têtzanîn ev Serîhiladan ji alîyê barbarên Osamîyan û Sefewîyan ve hat tapeserkirin nago perçiqandin.
Lê êdî çavên Kurda vebibûn û nedibu êdî piştî vê dîroka zêrîna Şex Ebeydûlahê Nehrî ji bo wan mîras hiştîye bêdeng bibin.
ji sudwergirtina vê keveneşopîyê di sala 1900 an de Îsamyîl Axê Şikakî tev serokên eşîrên Kurd komkirin û serîhildanekî birêxistinkirîya berfireh destpêkir.
Di vê demê de wek têtzanîn desthelatdarîya Sefewî bi navê Qaçarîyan hebûna xwe di domand.
Piştî kû ev serîhildan ji sedem gelek serok eşîrên Kurd ji alîyê Sefewîyan ve bi bertîl û rişwet hatin kirin; serîhildan negehişt armanca xwe.
Di vê dema Şoerşa Îsmaîyl Axê Şîkakî de ango di sala 1908 an de li Îranê petrol hat dîtin hesabên destheladarîya pergala sermaya navnetewî bi taybet a welatên Rojava û Rojhelatê welatên Ewropa li ser vê erdnîgarîya kû ev sedê salbûn ji alîyê çend destheladarekî barbar û faşist bi zimanê dîplomasîya vê serdemê Otokrat û teokrat jêra têt gotinve di hat rêvenbirin ji sedê heştêh %80 xwe goherîn û çavên xwe berdan vê erda gelên wek Kurd, Belûc û Ayzerî hwd. kû ewan hertim ji bo azadîya xwe li himberî van sê desthelatdarîyên li pey hev hatin bedel û qorbanîyek mezin di ber azadbûna xwe da dabûn.
Bi kurt û kurmancî hêzên navnetweyî bûn şirîkê ji holêrakirin/ tasfîyekirina şoreşa Kurd a dibin serokatîya Îsmayîl Axê Şîkakî .
Piştî têkçûna şoreşa Îsmail Axê Şikakî bi hevkarîya hêzên sermayedarên cîhanî bi destê vê bermayîka desthelatdarîya Sefewîyan a hov vê carê her ji vê binamalê, Simko Şikakî di sala 1920 an de dest bi geşkirin û sorkirina agirê şoreşa rizgarîya Kurdistan kir.
Di vê dema şoreşa Simko da, Riza Pehlevîyê faşîst di sala 1921 an de bi harîkarîya Berîtanya bi înqilabek Leşkerî dawî bi desthelatdarîya Xanedanîya Qaçarî kû ji Sefewîyan û Avşerîyan li ser bingehekî mezhebî û olîya Şîe e hatibû damezrandin û dihat rêvebirin anî û di sala 1923 de xwe kir serokwezîrê îranê û paşî di sala 1925 an de xwe Şahê Îranê îlankir.
Her carek di gelên Kurdistan, Ayzerbacan, Huzistan, Belucistan, Arabistan her wekî di dema Sefevî, Avşarî û Qaçarîyan de ji bo azadîya xwe li himber Şah Riza Pehlewîyê faşîst çong ne danîn û herçend ji hev perçe û belav be jî carekdî berxwedanên xwe berdewamkirin.
Şah Riza pehlewîyê faşîst sîyaseta Mustafa Kemal Ataturkê babê faşizmê ji bo xwe bingeh girt û zimanê Farisî kir zimanê fermîyê dewletê.
Mêrika dizanin Ziman bingehê Dewletbûn û hemû pêskettinekêye.
Zimanên miletên din tev carek din wek berê qedexekirin û qedexe man.
Her wekî roja îroyîn.
Zimanê Kurdî, Ayzerî, Erebî, Belûcî wekû qedexekir ji bo Asîmlekirina van gelanjî dest bi komkûjî zixtekî hovana mina tirkîya dagirkerê Kurdistanê kir.
Ji bo pêşxistina zimanê Farisî sazîya zimanê farisî damezrand û aborîyek mezin ji bo vê sazîyê ji xezîna dewletê veqetand.
Carekî din dibêjim, Mêrikan Dizanin ku ya milet û dewlet li ser ava dibe Zimane.
Herî dawî Şah Riza Pehlewîyê faşîst zanî bi tev hevakrîya înglîzan nikare şoreşa Kurd li Rojhelatê Kurdistanê de a dibin Serokatîya Simko Şikakî da gehiştîye astekî jor binpê û tapeser bike, dest bi hile û leyîstokek xedar û nemerdane kir.
Ev ji ew bo kû Şah riza Pehlewîyê faşîst name ji bo Simko Şandin û got; ez amdeme Simko bi van nameyên Şah bawerkir û li pey navê çareserîyek sîyasîya bê xwîn bi Îranê re bide û bistîne.
Safitîya Kurd.
Dema di sala 1930 an de Simko ji bo li ser masa dan û standinê ango masa mûzakerê bi Îranê re dirûne berê xwe dide bajarê Şino lê li vir Îran wî di xwe kemînê û şehîd dike û serê wî dibin Tahranê ji bo Şah Riza pehlewîyê faşîst.
Ji vê minxabin Dr. Qasimlo ders ne wergirtibû.
Di vê dema kû hest û gîyanê Kurd derbeyek mezîn xar û kûr birîndarbî; vê carê Rêxistinên sîvîl û sîyaysî bo cara yêkem ji nav farisan derketin û Kurdan cisaret manevyat jê wergirtin ev ji rêxistina Marksîst Tudeh ( civakî) bû kû di sala 1941 an de hat damezrandin.
Rast û Cepên tirk, ereb û eceman her çend wek hev li medixin çi Nûsîbete lêxistina çepên wan zêdetir li xaşiya me diçe.
Rêxistina Tudeh Piştgirîyek mezin ji gelê Kurd û tevaya gelên di bin destê Şahê îranê de dinald wergirt.
Di vê demê de şerê emryalîzêmê yê 2 an ( şerê cîhanê yê 2. an ) destpêkiribû û Şah Riza Pehlewîyê faşîst ji alîyê Inglîzan ango Birîtanya ve ji desthelatdarê têt dûrxistin û li cihê wî kûrê wî Mihemd Riza Pehlewî dikin Şahê îranê.
Ferxê maran her mar dimînin.
Di van salan de ango di sala 1942 an de Yêkitîya Sovyetê û Dewleta yêkbûya emrekîkan peyman li ser meselê îranê bi hevere îmzekirin û herî dawî bi girêdayî vê peymanê di sala 1943 an de Konferansek li Tahranê têt darxistin û bivî awayî dîkatorîya Şah Mihemd Riza Pehlewî xistin jêr ewlehîyê ango garantîkirinê ku kes nabe dest lê raweşîne.
Lê tekoşîna azadî û rizgarxazîya gelê Ayzerî û Kurd ev peymanên zile hêzên navnetewî têkbirin û di sala 1945 an Ayzerîya erda xwe rizgarkirin û hûkûmeta Ayzerîya Neteweyî îlankirin.
Di 16 Tebaxa 1945 li Bajarê Mahabadê Komeleyî Jîyaneweyî Kurd navê xwe gohart û Partî Demokrata a Kurdistan îlankirin.
Di 22 yê Kanûna 1946 an de dibin Serokatîya Qazî Mihemed da Komara Netewîya Kurd hat damezrandin.
Komara Kurd a Mahabad û Komara Ayzerî de, di Nîsana 1946 an de peymanek dostînî û hevkarîyê hat îmzekirin.
Kêmasîyê Komara Kurd hebû nekarî Kurdên Rojhelat hemûyan himbêzke.
Bê goman Emrîka û Birîtan ya tehmûla azadîya gelê Kurd û Ayzerî nekirin bi hemû îmkanên xweyî teknîkîya leşkerî û abrorî xistin xizmeta dîktaor Şah û Komara Netewîya Kurd a Muhabad û Komara Netewîya Ayzerî bi şeklekî herî hovane ji holê rakirin û carekdî gelê Kurd û Ayzer ji azadî û hemû mafekî neteweyî mehrûm hatin hiştin.
Ya rast ewe mirov bêje Stalin ango Russan Kurd û Ayzerî firotin.
Di 19 Tebaxa 1953 an de piştî kûştina Serokwezîr Remezan ji alîyê terftarên Mihemed Musaddiq ve Mihemd Musaddiq dibe Serok wezîrê îranê û têkilîyên xwe bi Emrekia û Birîtanyara qotdike û xwe nêzîkî Sovyetê ango desthekatdarîya Rusa dike.
Ev serkeftin û berhemê Rêxistina Marksîst Tudeh a di sala 1941 de hatibû avakirin bû kû tev Kurd, Ayzerî, Belucî û Ereban harîkarîya wê dikir; lê min xabin Hukumeta Mihemed Musaddiq ji Şahê bab û kor zêdetir zixt û zor li ser gelên bindest da meşandin.
Bi taybeti li himber Kurda.
Her çend Partîya Marksîst TUDEH ji bo dirêjîya emrê Hûkûmeta Mihemed Musaddiq li berxwe jî da, lê ev hûkûmeta dîkator jî wek hûkûmet û diktatorên ji berîya xwe hilweşa û bi derbeyekî leşekrîya bi destê Emerika û Birîtanya gorbe gorbû.
Di sala 1953 an de Şahê faşîst û tirsok revîbû Roma îtalîya carek dî vegerîya û bo dikatorê Îranê.
Rêxistna Tudeh a kû li ser birdozîyek Marxîst hatibû damezrandin ji hev belavbû û li cihê wê Tevgera Canfedayên Gel û Mûcahîdên Gel jê peydabûn.
Kûçik reşbe an spî be ma ferq dike gelo?
Di naver salên 1950 heta 1979 gelek rêxistin û komên bîrdozîya xwe ola Şîî e bûn ji Eceman ango farisan peydabûn û wekî Kurd, Ayzer û Belucan wan jî serîhildan.
Di sala 1964 an de dema Rêberê manevîaya tev komên olî Ayetullah Xûmeynî rih qirêj ji zindanê azad dibe derbasî Faransa di be û li wir rolla xwe a rêvebirina qaşû Şoreşa Îslamî di domîne.
Di Çilê 1978 an de li himber Şah Serîhildanên gel û boykuta dibistan û greva kargehên biçûk û mezin êdî hiştin textê Şah faşîst bi heje û carekdî bazbide bo derveyî îranê.
Yanî tên û diçin cem xwedî û efendîyên xwe.
Piştî Şahê faşîst li Sibata 1979 an Îran terkkir; Ayetullah Xûmeynîyê genî û faşistir ji parisê vegerîya Îranê.
Dema vegerêda rojnamevanek jê dipirse dibê Xûmeynî ev 16 salin tu derveyî îranê dijî, niha tu vedigerê û \şoreşek\ pêkhat tu çî hîsdikî ango hestên te çîne ?
Xûmeyni dibêje qet bi hest û hîsekê nahesim/agehdar nînim.
Çepelekî wusa ne ji bo mirov ne ji bo welat his û heskirinek xwe nebe wê netîce evbe.
Peyê weke berê.
Bes vî eba kir serê jinan û qûran ji bo xwe bi kar anî ferqa wan ji hev evbû.
Di 1 Nisan 1979 an de Xûmeynî Komara Îsalmîya Îranê Îlankir û tev kom û mûxalifên mil bi milê Xûmeynî reh qirêj û xwînmêj li himber Şah li berxwedan û qaşû Şoreş pêk anîn yêk bi yêk piştî serkeftina qaşû Şoreşê li sêdarêdan.
Mirov safbe tim dibe pêxar û qûrban.
Di 4 Mîjdara 1979 an de bi serda girtina Qonsulusa Emerîka ji alîyê komek xwendekarên dovikê rejêma nûve têkilîyên Îran û Emerîkan xirab bûn.
Di belgeyên Konulusa Emreki yên ketî destên Komara faşîsta Îsalmîya Îranê de Sefîrê Emerika behsa PKK dike û dibêje: PKK Rêxistinek Çepa Radikale û dibe zerarek mezin bide berjewendîyên me li herê ger em zû tegbîr ne wergirîn.
Minxabin Zerara PKK bi Qasî Zerara PDK û YNK ji bo doza azdîxazî û Serbûxwebûna Kurdistanê mezintirbû ji zirara bi tirk, ereb û eceman dane.
Emerîkan bi rêka Iraqa Seddam Hisên cihê wî cehnem be bi hêceta Huzistana Erab di jêr dagirkerîya Îranêdeye di 22 Îlona 1980 hêrîşî îranê kir û Huzîstan Ereb a kû zengînîyek petrola îranê a zêde li ser erda wê têt peydakirin xist jêr destê xwe.
Eve ji bo Kurdan firsendek.
Bes wek tê gotin: xwedê kezwanan dide bêdidanan.
Di vî şerê 6 salan de têt gotin 100 hezar mirov bi çekên kêmyayî ji alîyê Seddam hisên ve hatine kûştin û 1. mîlîyon birîdar jî çekên kêmyayî ketine.
Seddam Hisên Hov di vî şerîda ji bo piştgirî ji Emerîka, Ewropa û tev Dewletên Ereb werdigirt êdî bi karanîna çekên kêmyayî ji bo bibû tişetekî ji rêzê û her wusa li himberî Kurdên Başûr jî ev çek bi karanî û di 16 Adara 1988 an de Bajarê Helepçe şirîn Bi çekên kêmyayê bombebarankir û di netica vê bombebarana kêmayî ango jehrîda ji 5 hezar Kurdan zêterir Şehîd bûn û bi 10 hezaran jî bîrîndar ketin.
Ji Nemir Dr. Qasimlo virda bila ji bo demek an nivîsek din be.[1]