ناونیشانی بابەت: مجازی شدن میدان حافظه جمعی و خروج از دام دیگر بودگی (برگرفته از کتاب جهانی شدن و ملی گرایی کورد اثر لقمان قنبری)
نویسندە: لقمان قنبری

دکتر لقمان قنبری نویسنده و پژوهشگر سیاسی اساساً هویت و حافظه جمعی به دلیل ارتباط با پدیده‌های گسترده‌ای مانند بازتاب، آگاهی، عضویت و دل‌بستگی جمعی، انسجام اجتماعی و نمادگرایی، ازجمله موضوعاتی هستند که در نظریه‌ها و دیدگاه‌های سوسیولوژی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می باشند و به شکل‌های مختلف مفهوم‌سازی شدەاند. به همین دلیل است که رویکرد نظری و عملی به مسائل هویت و حافظه از ویژگی‌های اصلی آثار نظری و تجربی نزد جامعه‌شناسان مدرن تلقی می‌شود. در این راستا اندرسون معتقد است از مهم‌ترین خصیصه هویت ملی و ملت بودگی تداوم رابطه بین حال و گذشته است. اندرسون با تعریف ملت به‌عنوان جامعه تصوری معتقد است” هویت ملی برآمده از حافظه جمعی نیاز افراد به تداوم در طول زمان را تغذیه می‌کند و با تضمین ماندگاری ملت، مانع میرایی و زوال آن می‌شود. آویشای مارگالی نیز معتقد است که... یک جامعه حافظه محور، جامعه‌ای است که نه‌تنها بر روابط عمیق با زندگان، بلکه بر روابط عمیق با مردگان نیز مبتنی است... این جامعه‌ای است که به مسئله بقا از طریق حافظه اهمیت می‌دهد. بنابراین برای بسیاری از ملت‌های به حاشیه رفته، مسئله یادآوری حافظه جمعی، عنصر اصلی حفظ هویت جمعی و الهام‌بخش فداکاری است. اسمیت نیز ملت را مجموعه‌ای انسانی با اسطوره‌ها و خاطرات جمعی مشترک تعریف می‌کند که در سرزمین معینی زندگی می¬کنند و از فرهنگ مشترک، اقتصاد و حقوق واحدی برخوردارند. وی واژه اسطوره قومی را به معنای مشابه حافظه جمعی یا اجتماعی به کار می‌برد. در همین راستا برگر و لاکمن نیز بر این باور هستند که هر فرد و جامعه‌ای گذشته‌ای دارد که تأمل در آن برای ایجاد هویت و بقا ضروری است. مختصر آنکه حافظه جمعی به‌عنوان یک روایت جمعی و مشترک که گذشته را در حال بازنمایی می‌کند و تجربیات تاریخی جامعه را در خود صورت‌بندی می‌کند به بنیانی برای ادراک مشترک زندگی و منبعی برای هویت‌یابی بدل می‌شود. اما امروزه در عصر جهانی شدن به نظر می رسد که رسانه‌های جهانی در ابعاد ماهواره، اینترنت و تلفن همراه نقش مهمی در تجدید و بازسازی حافظه تاریخی و حافظه جمعی کوردها بر عهده دارند؛ بنابراین این رسانه‌ها برای انتقال روایت‌های هویتی و حافظه‌ای کوردی ضروری هستند. بعلاوه امروزه اشتراک اطلاعات از طریق تصاویر و اینترنت به کُنشگران سایبری کورد قدرت بی‌سابقه‌ای برای حفظ و تداوم بخشیدن به حافظه جمعی و یادآوری حافظه تاریخی و سیاسی کوردها داده است. و بدون تردید یادآوری تاریخ‌تمدن کوردها به‌مثابه سرمایه اصلی این ملت همراه با فعالان تحصیل‌کرده به‌عنوان سرمایه انسانی که توانایی استفاده از فناوری‌های نوین ارتباطی را دارند این فرصت را داده است تا ضمن یادآوری و تقویت حافظه تاریخی و سیاسی کوردها بتوانند در بازمعرفی هویت کُردی به جهان گام مؤثری بردارند. در حقیقت در عصر جهانی شدن شاهد تکوین نوعی از انگاره جمعی بر محور کورد بودن در ساحت مجازی و البته بازتاب آن در ساحت عینی هستیم. به بیانی دیگر جهانی‌شدن با پیشرفت در فناوری نقش پیش برنده و غیرقابل‌انکاری در بازسازی حافظه تاریخی و فرهنگی کوردها دارد. در حقیقت ظهور فناوری دیجیتال، ارتباطات رسانه‌های جمعی و افزایش تحرک انسانی، نحوه انتقال و شکل‌گیری خاطرات را به‌طور ساختاری تغییر داده و زمینه‌های تعامل بین گروه‌هایی را که خاطراتشان قرن‌ها متمایز باقی مانده است، گسترش داده است. به عبارتی ساده‌تر در عصر اطلاعات هویت‌های سرکوب شده و به حاشیه رانده شده‌ در وضعیتی غیرعادی در ارائه روایتی برای زندگی اجتماعی خود قرار می‌گیرند و ازآنجاکه ارائه این روایت‌ها از نظام هویتی فردو جمعی بر می‌خیزد و این نظام هویتی نیز متأثر از حافظه جمعی می‌باشد، توجه به رابطه هویت و حافظه جمعی در میان کوردها از ضرورت های عصر حاصر است. همان طور که می¬دانیم امروزه در بستر جهانی‌شدن، گسترش رسانه‌ها و تکوین انجمن‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی در میان کوردها، آگاهی از تحولات مربوط به یکدیگر در خاورمیانه بیشتر و سهل‌تر شده است، این امر به انباشته شدن کانون‌های مشخص حافظه جمعی و برجسته‌سازی آن در میان کوردها منجر ‌شده است. بنابراین مجازی شدن میدان حافظه¬سازی جمعی واقعیت نوینی است که عرصة وسیعی فراروی کارگزاران حافظه¬سازی جمعی برای کوردها گشوده است. در مجموع کوردها برای خروج از دام دیگر بودگیِ غیر اصیل نیازمند دسترسی به سیاست احیاء حافظه تاریخی و جمعی خود هستند. می‌توان گفت حافظه تاریخی یا حافظه جمعی کوردی به بازنمایی حوادث گذشته توسط متولیان گفته می‌شود. دراین‌بین کوردها به‌عنوان یک گروه انسانی قربانی با سیاست حافظه خویش و با یادآوری ضایعه در تلاش‌اند در سرتاسر دنیا با برگزاری یادواره، نگارش کتب مختلف علمی و ادبی، ساخت آثار نمایشی و حتی مجلات علمی ضمن یادآوری و بازآفرینی گذشته خود اهدافی را درزمینه افزایش همبستگی ملی با بهره‌مندی از فضای جهانی‌شدن دنبال کنند. کارکرد و نقش جهانی‌شدن در حافظه جمعی و خودآگاهی هویتی تا جایی است که مانوئل کاستلز معتقد است جهانی‌شدن تأثیر مستقیمی بر هویت ما دارد و آن را منبع معنا تعریف می‌کند؛ بنابراین در عصر جهانی‌شدن و یا کمک از وسایل نوین رسانه‌ای، هنری و سینمایی فرصتی برای کوردها برای احیاء و بازسازی حافظه جمعی به وجود آمده است تا ضمن بازخوانی و بازنمایی مجدد دردها و رنج‌هایی که بر کوردها تحمیل شده است زمینه را برای خروج از دام دیگر بودگی هویتی در میان آنها فراهم کنند. [1]