گوندێ مروانس ئێک ژگوندێن هەرى کەڤنە و ناڤدارە ب گوندێ بەگ و میران ئانکو پسمیر کو ژکەڤندا میرا حوکم لێ کرییە و مروانس ئێک ژگوندێن سەرب بەلیکا خالکانە و ژعەشیرەتا رێکانیانە و یا ناڤدارە ب شینوارێن کەڤن و جهەکێ بێهن فرەە و ب دارگویزان هاتیە خەملاندن و ل کێم جهێن گوندى هەتاڤ لێ ددەتن ژبەر کو هەمى داروبارێن گویزانە.ل سالا 1979ێ ئەوژى بەر ب بریارا رژێما گوربەگور کەفتن دەمێ گووتى ئەڤ گوندە وەکى هەمى گوندیێن رێکانییا و دوسکى و نێروەییان بهێنە ڤەگوهازتن و سوتن و ویرانکرن و لکومەلگەها شێلادزێ ئاکنجى کرن داکو رۆ ژ بو رۆژێ پرسا کورد بەرەف لاوازیێ ڤە ببن لێ خەونیێن دوژمانان بجە نەهاتن و ب تڤەنگا گوندیێن مرواونس مل ب ملێ پێشمەرگیێن کوردستانێ ل ئادارا 1991ێ کوردستان هاتە ئازادکرن. نوکە ژ 198 سەروک خێزان و (1432) کەسان پێکهاتییە و زوریا وان پێشمەرگەنە
جوگرافییا گوندى : مروانس دکەڤیتە باکورێ عەشیرەتا رێکان و یا هەڤسنورە دگەل عەشیرەتا دوسکیان ژلایێ باکورى ڤە و گوندێ نێروا سیتوى ژلایێ روژئاڤا ڤەىو گوندێ بەنستان ژلایێ روژهەلاتى ڤە. ژکەڤندا ژمارا خێزانان نێزیکى 40 سەروک خێزانان بوون و ژچوار ئویجاخان پیِکهاتیە و ژنەە بنەمالان.
1- ئویجاخا بەگا پێکهاتیە ژ چوار بنەبابان ئەوژى (ێالح بەگ و میربەگ و سید بەگ و ابراهیم خان بەگێ)
2- ئویجاخا گوڤەییا پێکهاتییە ژ دوو بنەبابا ئەوژى (مالا زەینێ و مالا شاهین)
3- ئویجاخا بێزیڤە ئەوژى ژدووبنەبابان پیِکهاتییە (مالا عومەرو مالا ێەمەد)
4- ئویجاخا خێمبیڤا کو ئێک بنەبابە.
بوچى دگوتنە بنەمالا بەگ و میران:هەر ژکەڤندا کوچ و کوجبەرى دناڤا کوردان دا رویدایە و ژپارچێن دن یێن کوردستانێ قەستا باشورکرییە بنەمالا بەگان بناڤێ (شێخ سەیفەددین) ل گوندێ (بێروخ) ژى لسەر دەمێ عوسمانییان ل تورکیا هاتن و ل گوندێ مروانس ئاکنجى بوون ژبەر زیرەکى و شارەزاییا وان شیان حوکمى ل دەڤەرا نێروە رێکان دکر تا کو قەزا ئامێدیێ پشتى بویە دەستهەلاتا ئینگلیزى دچیتە بەردلوڤانییا خودێ پشتى وى (ێالح بەگ) تێت و دەستهەلاتێ وەردگریت تا دەمێ ئاغاتیێ دهێت و دەستهەلاتا وان بدوماهى دهێتن.
ژلایێ ئابورى ڤە: خەلکێ گوندى وەکى هەر گوندەکى مژویلى خو بخودانکرنێ بوون وەکو چاندنا دەرامەتى و ئەڤ گوندە یێ تێر ئاڤ بوو نەوەکى گوندێن دێمى بوو وانژى وەکى گوندیێن ئاڤییان برنج و ماش و گنموک و دەرامەتێ دى یێى ئاڤى دکر و هەروەسا مژویلى ب خودانکرنا مەرو مالاتى بوون و هەر چوار دەمێن سالێ کارو کریارێن وان ئەوبوون.
گوند ب چ یێ ناڤدارە : مروانس ب زوزانەکى یێ ناڤدارە کو دبیچژنێ زوما سەرێ دارێ یان کانى یا سەرێ دارێ ئەڤ کانییە یا شێخ حسێن بەگێ بوو خوشترین جهە ل دەڤەرا نێروە رێکان.هەروەسا ب چیایێ دێنیکێ مروانس کو چییایەکێ زۆرێ بلندە.
شینوارێن گوندى : 1- دێرا زەڤیا ێور 2- دێرا کەشکێ 3- دێرا ئاقارى 4- شکەفتا بەراکى 5- شکەفتا سوور.
رولێ وان دشورەشان دا :مروانس بێ بەهر نەبوییە ژبەشداربوونا شورەشێن کوردستانێ و ب چەکێ خوو مال و ملکێ خەبات کرییە ژبو بدەست ڤە ئینانا مافێن گەلێ خوو بەشدارى دشورەشا مەزنا ئەیلول و گولانێ و سەرهلدانێ دا کرییە دەمێ شوەرشا ئەیلولێ سەرهلداى چەمد کەسەکێن گوندى ب سەروکاتییا (سەعیدحسین ئەسعەدبەگێ) کو ل وى دەمى پلا سەر پەل داییێ گەهەشتە شورەشێ و چەکێ شەرەفێ هەلگرت ئەو کەسێن دگەلدا ژى ئەڤێن ل خارێ بوون.
1- تێلى سعداللـە هادى
2- ابراهیم سعداللـە هادى
3- محەمەد تێلى سعداللـە
4- تەیب سعدە شینو
5- صالح سلمان مجید
6- حسن حسین ئەسعەد
7- تتر حسن حسین کو ل گوندێ سەڤرە دگەللیوا شێخ صباح بارزانى شەهید بویە
8- رەشید حسین عمر
پشتى سێ سالێن ئاکنجى بوونێ ل شێلادزێ پترى ژ دەە مالان جارەکا دى قەستا گوندێ خو کرن و چەکێ شەرەفێ هەلگرتەڤە و تا ئەنفالا رەشا سالا 1988ێ جارەکا دى وەکى هەمى گوندێن کوردستانێ گوندێ خو چول کرو بەرەف تورکیا چوون پاشى ل ئیرانێ ئاکنجى بوون تا بهارا سالا 1991ێ دەمێ سەرهلدانێ دەستپێکرى بەرەف کوردستانێ هاتن و کوردستان ئازادکرو پاشى مالێن خو ئینان و جارەکا دى ل شێلادزێ ئاکنجى بوون.نوکە ژى ژیانا خو یا ئازادانە دبەنە سەرو دبەردەوامن لسەر خەباتا خو یا شورەشگێرى.
شەهیدێن گوندى:
1- تتر حسن حسی
2- مستە فا سلمان مجید
3- ێدقى همزو خالد
4- زیدان جبرائیل حسن
5- سەعید حسن عمر
ئەڤ پێزانینە مە ژ (علمى سەعید حسین) وەرگرتینە موختارێ گوندێ مروانس